Sızanaq (akne): səbəbləri, növləri, dəri qulluğu və müalicə

Sızanaq (akne) – tük follikullarının artıq piy və ölü dəri hüceyrələri ilə tıxanması, orada bakteriyaların çoxalması və iltihab nəticəsində yaranan geniş yayılmış dəri xəstəliyidir. Amerika Dermatologiya Akademiyasının (AAD) məlumatına görə, 12–24 yaşlıların təxminən 85%-ində ən azı yüngül sızanaq olur. Düzgün seçilmiş müalicənin nəticəsi adətən 6–8 həftədən, bəzən 2–3 aydan sonra görünür.

Aşağıda sızanağın səbəblərini, növlərini və dərəcələrini, gündəlik dəri qulluğunu, aptek vasitələrini, həkim müalicəsini və qidalanmanın rolunu Britaniyanın NICE klinik təlimatı (NG198), NHS və AAD materialları əsasında izah edirik. Yazı məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.

Sızanaq niyə çıxır: əsas səbəblər

Sızanaq follikulun piy və ölü hüceyrələrlə tıxanması, içində bakteriyanın çoxalması və iltihabın birləşməsindən yaranır. NHS-in izahına görə, tıxanmış follikulda bakteriyalar artır, iltihab və irin əmələ gəlir. Bu prosesi gücləndirən amillər bunlardır:

Hormonlar – yeniyetməlik, aybaşı, hamiləlik və menopauza dövründəki hormon dəyişiklikləri. Polikistoz yumurtalıq sindromu da sızanağa səbəb ola bilər.
Piy vəziləri – piyin çox ifraz olunması dərini yağlı edir və follikulların tıxanmasını asanlaşdırır.
Bakteriya – dəridə normal yaşayan Cutibacterium acnes tıxanmış follikulda çoxalaraq iltihabı artırır.
Genetika – AAD qeyd edir ki, yaxın qan qohumunda dərin, ağrılı və iz qoyan sızanaq olubsa, sizdə də risk yüksəkdir.
Kosmetika və saç vasitələri – dərini yağlı edən krem, tonal və saç məhsulları məsamələri tıxaya bilər.
Bəzi dərmanlar – kortikosteroidlər, litium, fenitoin, izoniazid, anabolik steroidlər (o cümlədən testosteron) və bəzi digər preparatlar sızanağı yarada və ya ağırlaşdıra bilər. Həkimin təyin etdiyi dərmanı özbaşına dayandırmayın, əvvəlcə həkimlə danışın.

Böyüklər də sızanaqdan sığortalı deyil: AAD-nin məlumatına görə, qadınların 15%-ə qədərində yetkin yaşda sızanaq müşahidə olunur.

Sızanaq növləri və dərəcələri

Sızanaq səthi komedonlardan dərin düyün və kistalara qədər müxtəlif formada olur; nə qədər dərindirsə, iz qalma ehtimalı bir o qədər yüksəkdir.

Növ	Necə görünür	İz riski
Açıq komedon (“qara nöqtə”)	Ağzı açıq məsamə, tünd nöqtə kimi görünür	Aşağı
Qapalı komedon (“ağ nöqtə”)	Dəri altında kiçik ağ və ya ət rəngli düyməcik	Aşağı
Papula	Kiçik, qırmızı, bərk və həssas qabarcıq, irinsiz	Orta
Pustul	Ortasında ağ-sarı irin olan qırmızı element	Orta, sıxıldıqda yüksək
Düyün (nodul)	Dərinin dərin qatında bərk, ağrılı, iri şiş	Yüksək
Kista	Dərin, yumşaq, irinlə dolu, ağrılı element	Yüksək

NICE təlimatı sızanağı iki dərəcəyə bölür:

Yüngül-orta – istənilən sayda komedon, 34-ə qədər iltihablı element (papula, pustul) və 2-yə qədər düyün.
Orta-ağır – 35 və daha çox iltihablı element və ya 3 və daha çox düyün.

Sızanağa meylli dəriyə gündəlik qulluq

Əsas qayda sadədir: gündə iki dəfə yumşaq təmizləmə, məsamə tıxamayan nəmləndirici və günəşdən qoruyucu.

Yuyunma. NICE gündə iki dəfə qələvi olmayan, yumşaq sintetik təmizləyici (syndet) tövsiyə edir. Dərini sərt skrabla ovuşdurmayın – AAD-yə görə, bu, dərini qıcıqlandırır və yeni səpgilərə yol aça bilər.
Nəmləndirici. Yağ əsaslı və komedogen kremlərdən qaçın. Sızanaq vasitələri dərini qurutduğundan yüngül, “non-comedogenic” (məsamə tıxamayan) nəmləndirici xüsusilə vacibdir.
Günəşdən qoruyucu. Benzoil peroksid və retinoidlər dərinin günəşə həssaslığını artırır. Yağsız, “non-comedogenic” işarəli qoruyucu seçin, solyaridən imtina edin.
Makiyaj. Yağ əsaslı və komedogen kosmetikadan istifadə etməyin, makiyajı hər axşam təmizləyin.

“Non-comedogenic” etiketi zəmanət deyil: yeni vasitədən sonra səpgi artırsa, onu dayandırın. Dəriniz quru, qaşınan və qızarmış olursa, bu, sızanaq deyil, atopik dermatit (ekzema) ola bilər – qulluq qaydaları fərqlidir.

Aptekdə reseptsiz vasitələr: benzoil peroksid, salisil turşusu, adapalen

Yüngül sızanaqda ilk addım adətən benzoil peroksid, salisil turşusu və ya adapalen tərkibli yerli vasitələrdir və onlardan ən azı 6–8 həftə müntəzəm istifadə etmək lazımdır.

Benzoil peroksid – dəri səthindəki bakteriyaları məhv edir və iltihabı azaldır. Mayo Clinic-ə görə, reseptsiz formaları 2,5–10% qatılıqda olur və qıcıqlanma riskini azaltmaq üçün 2,5%-lik su əsaslı məhsulla başlamaq məsləhətdir. NHS-in qeydinə görə, vasitə nazik qatla, gündə 1–2 dəfə çəkilir, parçanı və saçı ağarda bilər, dərini quruda və günəşə həssaslığı artıra bilər. Kurs adətən 6 həftədir.
Salisil turşusu – komedonları açmağa kömək edir; reseptsiz məhsullarda 0,5–2% qatılıqda olur. Yüngül göynəmə və qıcıqlanma verə bilər.
Adapalen (0,1%) – retinoid qrupundan olan gel; tıxanmış məsamələri açır və yeni komedonların qarşısını alır. ABŞ-da reseptsiz satılır. Azərbaycanda onun reseptsiz satış statusunu rəsmi mənbədən təsdiqləyə bilmədik, ona görə adapaleni həkimlə məsləhətləşərək istifadə edin. Retinoidlər hamiləlikdə istifadə olunmur.

Mayo Clinic xəbərdarlıq edir ki, müalicənin ilk həftələrində sızanaq bir qədər pisləşə bilər. Vasitəni bütün nahiyəyə nazik qatla çəkin, aşağı qatılıqla başlayın və bir neçə məhsulu eyni anda sınamayın. Aptekdə hansı preparatların reseptsiz buraxıldığını əczaçıdan dəqiqləşdirin.

Həkimin təyin etdiyi müalicə: antibiotik və izotretinoin

Orta və ağır sızanaqda həkim yerli kombinə preparatlar, ağız yolu ilə antibiotik, qadınlarda hormonal müalicə, çox ağır hallarda isə izotretinoin təyin edə bilər.

NICE birinci seçim kimi adapalen ilə benzoil peroksidin, tretinoin ilə klindamisinin və ya benzoil peroksid ilə klindamisinin hazır kombinasiyalarını göstərir. Orta-ağır formada bunlara ağız yolu ilə limesiklin və ya doksisiklin əlavə oluna bilər. Vacib qaydalar:

Antibiotik heç vaxt tək verilmir, yerli və ağızdan antibiotik birlikdə istifadə edilmir.
Nəticə 12 həftədən sonra qiymətləndirilir; antibiotik kursu yalnız istisna hallarda 6 aydan uzun ola bilər.
Tetrasiklinlər hamiləlikdə, əmizdirmə dövründə və 12 yaşdan kiçiklərdə istifadə olunmur.
Qadınlarda kombinə kontraseptiv həb kömək edə bilər, tam effekt bir ilə qədər çəkə bilər (NHS).

İzotretinoin ağır və digər müalicələrə cavab verməyən sızanaqda istifadə edilən güclü kapsuldur və yalnız dermatoloq tərəfindən təyin və nəzarət olunmalıdır. Onun ciddi yan təsirləri var:

Hamiləlikdə qəti qadağandır – ağır anadangəlmə qüsurlara səbəb ola bilər. Hamilə qala biləcək qadınlar müalicədən 1 ay əvvəl, müalicə boyu və bitəndən 1 ay sonra etibarlı kontrasepsiyadan istifadə etməli, mütəmadi hamiləlik testi verməlidir.
Əhval dəyişikliyi, depressiya, aqressiya və intihar düşüncələri barədə məlumatlar var.
Cinsi funksiya pozğunluqları bildirilib, bəzi hallarda müalicədən sonra da davam edib.
Çox tez-tez dodaq və dəri quruluğu, günəşə həssaslıq olur.
Müalicə dövründə və bitdikdən 1 ay sonra qan donoru olmaq olmaz; A vitamini əlavələri və tetrasiklinlər birlikdə qəbul edilmir.

İzotretinoini internetdən, tanışdan və ya reseptsiz almayın. Hamiləlik planlaşdırırsınızsa, bunu həkimə əvvəlcədən deyin; hamiləlik dövründəki müayinələr barədə hamiləlik həftə-həftə bələdçisinə baxa bilərsiniz.

Qidalanma və sızanaq: elm nə deyir

Qida ilə sızanaq arasındakı əlaqə zəif və ziddiyyətli sübutlara əsaslanır: NICE sızanağın müalicəsi üçün hər hansı xüsusi pəhrizi tövsiyə etmək üçün kifayət qədər sübut olmadığını bildirir.

Yüksək qlikemik indeksli qidalar (ağ çörək, kartof fri, şirin içkilər). AAD-nin istinad etdiyi kiçik tədqiqatlarda aşağı qlikemik pəhriz sızanağı azaldıb: arıqlama pəhrizində olan 2258 nəfərin 87%-ində sızanaq azalıb. Lakin başqa tədqiqatlar belə əlaqə tapmayıb.
Süd. Bir neçə tədqiqatda inək südü, o cümlədən yağsız süd sızanaqla əlaqələndirilib: gündə iki və daha çox stəkan yağsız süd içən qadınlarda sızanaq ehtimalı 44% yüksək olub. Bu nəticələr əsasən anketlərə əsaslanır. Qatıq və pendirin sızanağı artırdığına dair sübut yoxdur.

Praktik yanaşma: hansısa qidadan sonra səpginin artdığını görürsünüzsə, onu bir müddət menyudan çıxarıb nəticəni izləyin. Yalnız pəhriz sızanağı keçirmir, müalicə və qulluq vacibdir. Ümumi qidalanma üçün sağlam boşqab qaydası yaxşı başlanğıcdır.

Sızanağı sıxmaq olarmı? İzlər və ləkələr

Xeyr – sızanağı sıxmaq iltihabı dərinə itələyir, infeksiya və daimi iz riskini artırır. AAD-yə görə, sıxmaq sızanağı daha qabarıq və ağrılı edə bilər, əllərdəki bakteriyalar isə infeksiyaya səbəb olur.

Ağrılı düyün və kistaya qısa müddət buz qoymaq şişi və ağrını azalda bilər.
İnadkar elementi dermatoloq steril şəraitdə təmizləyə və ya içinə kortikosteroid yeridə bilər.
Sızanaq keçəndən sonra qalan düz, tünd ləkə adətən iz deyil, iltihabdan sonrakı piqmentasiyadır və zamanla solur.
Çökük (batıq) izlər isə öz-özünə nadir hallarda tam keçir; onları azaltmaq üçün dermatoloji prosedurlar lazımdır.

NICE-yə görə, iz riski sızanağın ağırlığı və davametmə müddəti ilə artır – ona görə erkən müalicə izlərin ən yaxşı profilaktikasıdır.

Nə vaxt dermatoloqa müraciət etməli

Aptek vasitələri bir neçə həftə ərzində kömək etmirsə, sızanaq dərin, ağrılı və ya iz qoyursa, dermatoloqa getmək lazımdır. AAD 4–6 həftədə heç bir yaxşılaşma olmadıqda həkimə müraciəti məsləhət görür. Xüsusilə bu hallarda gecikməyin:

dərin, ağrılı düyün və kistalar;
iz və ya uzun müddət keçməyən tünd ləkələr qalır;
iki tam müalicə kursu nəticə verməyib;
sızanaq ciddi psixoloji narahatlıq, özünə inamsızlıq, depressiya yaradır;
qadınlarda sızanaqla yanaşı aybaşı pozğunluğu və ya artıq tüklənmə var;
qəfil başlayan ağır, yaralı sızanaqla birlikdə hərarət və oynaq ağrıları – NICE bu halda eyni gün dermatoloji müayinəni tələb edir.

Dərmandan sonra üz, dodaq və ya dil şişərsə, nəfəs almaq çətinləşərsə, dərhal 103 və ya 112 nömrəsinə zəng edin. İzotretinoin qəbul edərkən intihar düşüncələri yaranarsa, dərmanı dayandırıb dərhal həkimə müraciət edin, təhlükə varsa 103 və ya 112-yə zəng edin.

Tez-tez verilən suallar

Sızanaq müalicəsi nə vaxt təsir edir?

Əksər vasitələrin nəticəsi 6–8 həftədən sonra görünür, bəzən 2–3 ay lazım olur. NICE müalicənin effektini 12 həftədən sonra qiymətləndirməyi tövsiyə edir.

Sızanağı sıxmaq olarmı?

Xeyr. Sıxmaq iltihabı dərinləşdirir, infeksiya və daimi iz riskini artırır. Ağrılı elementə buz qoymaq olar, inadkar elementi dermatoloq təmizləməlidir.

Süd içmək sızanaq yaradırmı?

Bəzi tədqiqatlar yağsız südlə sızanaq arasında əlaqə göstərir, lakin sübut zəifdir və əsasən anketlərə əsaslanır. Qatıq və pendir üçün belə əlaqə tapılmayıb.

Hamiləlikdə sızanağı necə müalicə etmək olar?

Hamiləlikdə izotretinoin, retinoidlər (adapalen, tretinoin) və tetrasiklinlər qadağandır. Təhlükəsiz seçimi yalnız həkim müəyyən etməlidir.

Benzoil peroksid paltarı ləkələyirmi?

Bəli, parçanı və saçı ağarda bilər. Vasitəni nazik qatla çəkin və quruyana qədər gözləyin.

Böyük yaşda sızanaq çıxması normaldırmı?

Bəli, xüsusilə qadınlarda rast gəlinir: AAD-yə görə qadınların 15%-ə qədərində yetkin yaşda sızanaq olur. Qəfil başlayıbsa, hormon və dərmanlarla əlaqəni yoxlamaq üçün həkimə müraciət edin.

Mənbə: NICE NG198, NHS – sızanağın səbəbləri, NHS – müalicə, AAD – statistika, AAD – qidalanma, AAD – sıxmaq, AAD – izlər, Mayo Clinic, İzotretinoin – xəstə təlimatı (EMC), GPnotebook