Atopik dermatit (atopik ekzema) – dərinin quruması, şiddətli qaşınma və qızartı (tünd dəridə isə bozumtul, bənövşəyi və ya qaraltı ləkələr) ilə özünü göstərən, dalğavari gedişli xroniki xəstəlikdir. Ən çox körpələrdə və kiçik yaşlı uşaqlarda rast gəlinir: Amerika Dermatologiya Akademiyasına (AAD) görə adətən 2 aylıqdan 5 yaşa qədər başlayır, lakin yeniyetməlikdə və ya böyük yaşda da ilk dəfə yarana bilər. Böyük Britaniyanın Milli Ekzema Cəmiyyəti qeyd edir ki, ölkədə böyüyən insanların beşdə biri ilə dörddə biri arasında ekzema keçirir. Xəstəlik yoluxucu deyil və tam sağalmır, amma düzgün gündəlik qulluq – ilk növbədə emolyentlər (nəmləndirici vasitələr) – və kəskinləşmə zamanı həkimin təyin etdiyi müalicə ilə yaxşı nəzarətdə saxlanılır. Bir çox uşaqda əlamətlər yaşla zəifləyir. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir – diaqnoz və müalicə üçün həkimə (pediatr, dermatoloq) müraciət edin.
Atopik dermatit nədir və niyə yaranır
"Atopik" sözü orqanizmin ekzema, astma və allergik rinitə (saman qızdırmasına) meyilliliyini bildirir. Xəstəliyin dəqiq səbəbi məlum deyil: ABŞ Milli Artrit, Əzələ-Skelet və Dəri Xəstəlikləri İnstitutu (NIAMS) genlərin, immun sistemin və ətraf mühitin birgə rol oynadığını vurğulayır. Dərinin qoruyucu baryeri zəifləyir, nəm asanlıqla itir, dəri quruyur və iltihablanır.
Milli Ekzema Cəmiyyətinin məlumatına görə atopik ekzeması olanların təxminən 50%-ində dərinin üst qatındakı hüceyrələri bir-birinə bağlayan filaqrin zülalının genində mutasiya aşkarlanır. Nəticədə hüceyrələr arasında "boşluqlar" yaranır, bakteriyalar, qıcıqlandırıcılar və allergenlər dəriyə daha asan keçir. Valideynlərdən biri və ya hər ikisi ekzema, astma və ya allergik rinitdən əziyyət çəkirsə, uşaqda xəstəlik riski artır.
Əlamətlər: yaşa görə harada yerləşir
Əsas əlamət qaşınmadır və o, çox güclü ola bilər. AAD atopik dermatiti "səpgi verən qaşınma" adlandırır: əvvəlcə dəri qaşınır, qaşıma isə səpgini yaradır və ağırlaşdırır. Dəri quru, çatlamış, pulcuqlu, bəzən qabıqlı olur, qaşındıqda sulana və qanaya bilər. Uzun müddət qaşınan sahədə dəri qalınlaşır və "dəri kimi" kobudlaşır (likenifikasiya). Xəstəlik dövrlərlə gedir: kəskinləşmələr sakit dövrlərlə əvəzlənir.
| Yaş qrupu | Tipik yerləşmə | Xüsusiyyətlər |
|---|---|---|
| Körpələr (təxminən 2 yaşa qədər) | yanaqlar, alın, baş dərisi; sonra gövdə, qol və ayaqlar | qabarcıqlı, sulanan və qabıq bağlayan səpgi; körpə narahat olur, yuxusu pozulur |
| Uşaqlar (2 yaşdan yetkinlik dövrünə qədər) | dirsək və diz büküşləri, boyun, topuqlar | quru, pulcuqlu, qalınlaşmış ləkələr; tünd dəridə tez-tez dizlərin önü və dirsəklərin xarici tərəfi |
| Yeniyetmələr və böyüklər | əllər, boyun, göz ətrafı, dirsək və diz büküşləri, ayaqlar | çox quru, qalın, rəngi dəyişmiş dəri; bəzən yalnız əllərdə olur |
Ağ dəridə səpgi qırmızı görünür, tünd dəridə isə qızartı az seçilir – ləkələr bozumtul, bənövşəyi, qəhvəyi, ətrafdakı dəridən açıq və ya tünd ola bilər. Gecə qaşınması yuxusuzluğa səbəb olur; NIAMS və AAD xəstəliyin narahatlıq və depressiya ilə əlaqəsini də qeyd edir.
Triggerlər: kəskinləşməyə nə səbəb olur
Trigger – ekzemanı alovlandıran amildir və hər insanda fərqli ola bilər. NHS, AAD və Milli Ekzema Cəmiyyətinin sadaladığı ən çox rast gəlinən triggerlər:
- Quru hava və qış: soyuq, aşağı rütubət, mərkəzi isitmə və temperaturun qəfil dəyişməsi;
- İstilik və tərləmə: isti otaq, qalın paltar, idman zamanı tər;
- Sabun və yuyucu vasitələr: adi sabun, duş geli, köpüklü vanna, kəskin paltar tozu, ətirli yumşaldıcılar, spirtli dezinfeksiyaedicilər;
- Parçalar: yun, sintetik və kobud parçalar, etiketlər;
- Ətir və kosmetika tərkibli məhsullar;
- Stress – xüsusən yeniyetməlik dövründə;
- Allergenlər: ev tozu gənəsi, polen, ev heyvanlarının tükü, kif, bəzi qidalar;
- İnfeksiyalar (soyuqdəymə, stafilokok infeksiyası), hormonal dəyişikliklər (məsələn, hamiləlik), tütün tüstüsü.
Qışda Milli Ekzema Cəmiyyəti otaqların temperaturunu sabit (təxminən 18°C) saxlamağı, radiatora yaxın oturmamağı, otaqları hər gün havalandırmağı, papaq, şərf və əlcəkləri yumşaq parçadan seçməyi, dəriyə toxunan alt paltarlarını mümkün qədər pambıqdan geyinməyi məsləhət görür.
Gündəlik dəri qulluğu: emolyent, qısa duş, yumşaq yuyucu
Emolyentlər – dərini nəmləndirən və üzərində qoruyucu təbəqə yaradan krem, məlhəm, losyon və spreylərdir. Onlar müalicənin əsasıdır və ekzema keçəndə də istifadəni dayandırmaq olmaz. Əsas qaydalar:
- NHS emolyenti ən azı gündə 2 dəfə, mümkün qədər tez-tez sürtməyi tövsiyə edir; NHS-in emolyentlər səhifəsində ideal olaraq gündə 3–4 dəfə göstərilir. Onlar təhlükəsizdir və "həddən artıq" istifadə olunmur.
- Ən yaxşı vaxt – yuyunduqdan sonra, dəri yüngülcə qurulanan kimi. Emolyent tük istiqamətində, sürtmədən, yumşaq hərəkətlə çəkilir.
- Çox quru, qalın dəri və gecə üçün məlhəmlər, gündüz üçün daha yüngül kremlər uyğundur; sulanan sahələrə məlhəm sürtülmür. Uyğun vasitəni həkim və ya əczaçı ilə birlikdə seçin.
- Sabun əvəzinə emolyent və ya ətirsiz, yumşaq yuyucu istifadə edin. Köpüklü vannadan imtina edin.
- Duş və vanna qısa olsun: AAD uşaqlar üçün 5–10 dəqiqə məsləhət görür. Su çox isti olmamalıdır, çünki istilik qaşınmanı artırır. Dərini dəsmalla ovmayın, yüngülcə basaraq qurulayın.
- Emolyenti qabdan barmaqla deyil, təmiz qaşıq və ya dozatorla götürün, başqası ilə paylaşmayın.
- Emolyent hopmuş paltar, sarğı və yataq dəyişəyi asan alışır – siqaretdən və açıq oddan uzaq olun.
- Dırnaqları qısa saxlayın, körpələrə qaşınmaya qarşı əlcək geyindirin; qaşımaq əvəzinə həmin yeri barmaqla yüngülcə sığallamaq olar.
NHS sulu kremi ("aqueous cream") emolyent kimi tövsiyə etmir, çünki tərkibindəki natrium laurilsulfat dərini qıcıqlandıra bilər.
Kəskinləşmədə müalicə: hormonlu kremlər və "steroid qorxusu"
Ekzema alovlandıqda yalnız emolyent kifayət etməyə bilər. NHS-ə görə əsas müalicə emolyentlər və dəriyə sürtülən hormonlu (kortikosteroid) kremlərdir. Milli Ekzema Cəmiyyəti bu dərmanların 70 ildən artıqdır istifadə olunduğunu, AAD isə onların uşaq və böyüklərdə ekzemanın ən çox istifadə olunan müalicəsi olduğunu bildirir. Bu kremlərin müxtəlif güc dərəcələri var; hansı preparatın, hansı nahiyəyə, nə qədər müddətə sürtüləcəyini yaşa, xəstəliyin ağırlığına və bədən nahiyəsinə (üz, qasıq, ovuc) görə yalnız həkim təyin edir. Hormonlu krem nazik təbəqə ilə yalnız iltihablı sahəyə, emolyentdən təxminən 20–30 dəqiqə fasilə ilə çəkilir – hansının əvvəl sürtüləcəyini həkimdən soruşun.
"Steroid qorxusu" haqqında. Bu kremlərin əlavə təsirləri, məsələn, dərinin nazikləşməsi mövcuddur. Lakin mənbələrə görə qısa kurslarla, həkimin göstərdiyi kimi və yalnız zədələnmiş dəriyə istifadə edildikdə risk azdır və faydası riskdən xeyli üstündür. Qorxu səbəbindən kremi az sürtmək və ya vaxtından əvvəl dayandırmaq ekzemanın uzanmasına və sonradan daha güclü dərmana ehtiyac yaranmasına səbəb ola bilər. Əksinə, həkim təyinatından uzun və ya güclü preparatları özbaşına, aylarla fasiləsiz istifadə etmək də zərərlidir. Hər iki halda qərarı həkimlə birlikdə verin, aptekdə tövsiyə ilə alınan kremi xüsusən uşaqlarda və üzdə özbaşına işlətməyin.
Hormonlu kremlər kömək etmədikdə və ya uyğun olmadıqda dermatoloq qeyri-hormonal kremlər, xüsusi nəm sarğı, işıq terapiyası və ya ağır hallarda bütün orqanizmə təsir edən dərmanlar təyin edə bilər.
İnfeksiya əlamətləri: nə vaxt təcili həkimə getməli
Çatlamış və qaşınmış dəri infeksiyaya həssasdır. NHS və AAD aşağıdakı hallarda təcili həkimə müraciət etməyi tövsiyə edir:
- ekzema sulanır, irinli qabarcıqlar və ya sarı-qızılı qabıqlar əmələ gəlib;
- sahə ağrılı, şişkin və isti olub;
- ekzema qəfildən pisləşib və ya sürətlə yayılır;
- hərarət yüksəlib, ümumi halsızlıq var;
- qübbəşəkilli, içi maye ilə dolu kiçik qabarcıqlar, hərarət və limfa düyünlərinin böyüməsi müşahidə olunur.
Sonuncu əlamətlər herpes virusunun törətdiyi herpetik ekzemanın (eczema herpeticum) əlaməti ola bilər. AAD-yə görə bu vəziyyət körpələr, uşaqlar və immuniteti zəif olanlar üçün həyati təhlükəlidir və dərhal tibbi yardım tələb edir – belə halda gecikmədən 103-ə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə gedin. Unutmayın: hormonlu kremlər infeksiyanın əlamətlərini gizlədə bilər.
Qida allergiyası, astma və "atopik marş"
AAD-yə görə orta və ağır atopik dermatiti olan körpə və kiçik uşaqların təxminən 40%-ində qida allergiyası olur. Lakin allergiya yaradan qidaların menyudan çıxarılması atopik dermatiti nadir hallarda dayandırır. Süd, yumurta, buğda, soya və qoz-fındıq kimi məhsulların uzun müddət özbaşına çıxarılması isə uşağın böyüməsinə və qidalanmasına zərər verə bilər. Allergiya testləri yalnız müəyyən hallarda – məsələn, qidanı yedikdən dərhal sonra reaksiya yarandıqda və ya ekzema düzgün müalicəyə baxmayaraq nəzarətə alınmadıqda – lazımdır.
NHS aydın şəkildə bildirir: həkim tövsiyə etmədən pəhrizi dəyişməyin – ekzemalı körpəni əmizdirən ananın pəhrizi də daxil olmaqla. Pəhriz lazımdırsa, bu, həkim və dietoloq nəzarəti ilə aparılmalıdır. Qida yedikdən sonra dodaqların, göz qapaqlarının şişməsi, tənəffüs çətinliyi, xırıltılı nəfəs yaranarsa, bu, anafilaksiya ola bilər – dərhal 103-ə zəng edin.
Atopik dermatit "atopik marş" adlanan ardıcıllığın ilk mərhələsi sayılır: ekzemalı uşaqlarda sonradan qida allergiyası, allergik rinit və bronxial astma yaranma ehtimalı daha yüksəkdir. Astma və allergik rinit barədə ətraflı məlumatı saytımızdakı ayrıca məqalələrdə tapa bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
Atopik dermatit yoluxucudurmu?
Xeyr. Atopik ekzema yoluxmur – ondan nə yoluxmaq, nə də başqasına keçirmək mümkündür.
Atopik dermatit tam sağalırmı?
Hazırda tam sağaldan müalicə yoxdur, lakin xəstəlik nəzarətdə saxlanılır. Bir çox uşaqda əlamətlər yeniyetməlik dövrünə qədər zəifləyir, amma dəri həssas qala bilər.
Hormonlu kremlər uşaqlar üçün təhlükəlidirmi?
Həkimin təyin etdiyi preparat, göstərilən müddət və miqdarda istifadə edildikdə əlavə təsir riski azdır. Kremi özbaşına seçməyin və dayandırmayın – suallarınızı həkimlə müzakirə edin.
Hansı nəmləndirici daha yaxşıdır?
Universal cavab yoxdur. Ətirsiz, qalın krem və ya məlhəm adətən daha effektivdir; uyğun vasitəni həkim və ya əczaçı ilə sınaqla seçmək olar.
Uşağın menyusundan süd və yumurtanı çıxarmalıyammı?
Həkim tövsiyəsi olmadan xeyr. Özbaşına pəhriz ekzemanı nadir hallarda yaxşılaşdırır, uşağın qidalanmasına isə zərər verə bilər.
Qışda ekzema niyə pisləşir?
Soyuq hava, aşağı rütubət və isitmə cihazları dərini qurudur. Emolyenti daha tez-tez sürtün, otaq temperaturunu sabit saxlayın, yun paltarı birbaşa dəriyə geyinməyin.
Mənbə: NHS – Atopic eczema, NHS – Emollients, AAD – Atopic dermatitis, AAD – Symptoms, AAD – Diagnosis and treatment, AAD – Self-care, AAD – Food and eczema, NIAMS – Atopic Dermatitis, National Eczema Society – Atopic eczema, National Eczema Society – Topical steroids, National Eczema Society – Cold weather, National Eczema Society – Food allergy and eczema
Şərhlər