Dəm qazı (karbon monoksid, CO) – qaz, odun və ya kömür natamam yandıqda yaranan rəngsiz, iysiz və dadsız zəhərli qazdır. O, qandakı hemoqlobinə oksigendən təxminən 200–250 dəfə güclü birləşir, ona görə qapalı otaqda insan bir neçə dəqiqəyə huşunu itirə bilər. Baş ağrısı, ürəkbulanma və başgicəllənmə hiss etsəniz, pəncərəni açın, otağı tərk edin və 103 və ya 112 nömrəsinə zəng edin.
Dəm qazı nədir və evdə necə yaranır?
Dəm qazı yanma üçün oksigen çatmayanda və ya tüstü bayıra çıxa bilməyəndə yaranır. Azərbaycanda zəhərlənmələrin əsas mənbəyi təbii qazla işləyən məişət cihazlarıdır: kombi, qaz sobası (pəç), axımlı su qızdırıcısı (şofben, "kolonka") və mətbəx plitəsi. Riski artıran tipik səbəblər bunlardır:
- tutulmuş, çatlamış və ya ümumiyyətlə olmayan tüstü bacası;
- havalandırması olmayan, qapısı hermetik bağlanan hamam otağında işləyən şofben;
- tüstü borusunun bacaya deyil, havalandırma kanalına və ya şüşəbənd balkona verilməsi;
- özbaşına quraşdırılmış, standarta uyğun olmayan ("kustar") qaz cihazları;
- qaz plitəsi ilə otağın qızdırılması, qapalı otaqda manqal və ya kömür sobasının yandırılması;
- bağlı qarajda işləyən avtomobil mühərriki və ya generator.
Mütəxəssislərin Report.az-a açıqlamasına görə, Azərbaycanda dəm qazı hadisələrinin böyük hissəsi məhz hamam otaqlarında, şofben işləyərkən baş verir.
Dəm qazı zəhərlənməsinin əlamətləri
Ən tez-tez rast gəlinən ilk əlamət baş ağrısıdır, ardınca ürəkbulanma, başgicəllənmə və halsızlıq gəlir. Əlamətlər qrip və ya qida zəhərlənməsinə bənzədiyi üçün çox vaxt səhv qiymətləndirilir. Əsas ipucu budur: şikayətlər evdə, xüsusən qızdırıcı işləyən otaqda güclənir, bayırda isə yüngülləşir; evdə bir neçə nəfərdə, hətta ev heyvanlarında eyni vaxtda pisləşmə müşahidə olunur.
| Dərəcə | Əlamətlər | Nə etməli |
|---|---|---|
| Yüngül | Küt baş ağrısı, yorğunluq, yüngül ürəkbulanma, gözlərdə ağırlıq | Cihazı söndürün, otağı havalandırın, bayıra çıxın, həkimə müraciət edin |
| Orta | Güclü baş ağrısı, qusma, başgicəllənmə, ürəkdöyünmə, təngnəfəslik, çaşqınlıq | Təmiz havaya çıxın, 103-ə zəng edin, tək hərəkət etməyin |
| Ağır | Huşun itməsi, qıcolma, sinə ağrısı, nəfəsin zəifləməsi | Dərhal 103 və ya 112, xəstəni təmiz havaya çıxarın, nəfəsi yoxlayın |
Yuxuda olan insan əlamətləri hiss etmir, ona görə gecə zəhərlənmələri ən təhlükəlisidir. "Albalı qırmızısı" dəri rəngi isə adətən yalnız çox ağır hallarda görünür və ona əsaslanmaq olmaz.
Dəm qazından kim daha çox risk altındadır?
Dəm qazı hər kəs üçün təhlükəlidir, lakin bəzi qruplarda zəhərlənmə daha tez və ağır keçir:
- uşaqlar və körpələr – tənəffüs tezliyi yüksək olduğu üçün qazı daha çox udurlar;
- hamilə qadınlar – dəm qazı dölə keçir və ana yüngül əlamət hiss etsə də, döl üçün təhlükə böyük ola bilər;
- yaşlılar, ürək-damar və xroniki ağciyər xəstəliyi olanlar;
- hamamda tək çimən uşaq və yaşlılar, alkoqol qəbul etmiş və ya yuxu dərmanı içmiş şəxslər;
- köhnə binalarda və fərdi evlərdə yaşayan, qaz sobası ilə qızınan ailələr.
Məsələn, 2025-ci il dekabrın 21-də Xırdalanda bir mənzildə üç nəfər – 1940-cı il təvəllüdlü qadın, 1979-cu il təvəllüdlü qadın və 2013-cü il təvəllüdlü uşaq – huşsuz vəziyyətdə tapılıb; yaşlı qadının vəziyyəti ağır qiymətləndirilib.
Dəm qazından zəhərlənmədə ilk yardım
İlk yardımın məqsədi zəhərlənmiş şəxsi qazdan uzaqlaşdırmaq və ona təmiz hava verməkdir. Addımlar ardıcıllıqla belədir:
- Pəncərə və qapıları geniş açın, mümkünsə qaz cihazını söndürün və qaz kranını bağlayın.
- Zərərçəkəni dərhal təmiz havaya – eyvana, həyətə, pilləkən meydançasına çıxarın. Özünüz uzun müddət otaqda qalmayın.
- 103 (təcili tibbi yardım) və ya 112 (Fövqəladə Hallar Nazirliyi) nömrəsinə zəng edin.
- Xəstəni rahat oturdun və ya uzandırın, sıx paltarını boşaldın, isti saxlayın.
- Huşsuzdursa, nəfəsini yoxlayın, nəfəs alırsa yan tərəfə (bərpa vəziyyətinə) çevirin; nəfəs yoxdursa, dispetçerin göstərişi ilə ürək-ağciyər reanimasiyasına başlayın.
- Qaz iyi hiss olunursa, işığı yandırmayın, elektrik açarlarına toxunmayın və "Azəriqaz"ın 104 qəza xidmətinə bayırdan zəng edin.
Xəstəxanada əsas müalicə yüksək axınlı 100% oksigendir: StatPearls məlumatına görə, adi havada dəm qazının qandan yarıya qədər çıxması 4–6 saat çəkirsə, təmiz oksigenlə bu müddət təxminən 40–80 dəqiqəyə enir.
Kombi, soba, şofben və qaz pəçi: təhlükəsizlik qaydaları
Qaz cihazının təhlükəsizliyi düzgün quraşdırma, işlək baca və kifayət qədər havadan asılıdır. Gündəlik həyatda bu qaydalara əməl edin:
- Cihazı yalnız lisenziyalı usta və ya "Azəriqaz" mütəxəssisi quraşdırsın; qaz xəttini və cihazı özbaşına dəyişmək qadağandır.
- Kombiyə hər payız, isitmə mövsümündən əvvəl servis etdirin. Mənzillər üçün qapalı kameralı (turbo) kombi daha təhlükəsizdir – ətraflı məlumat kombi seçimi və quraşdırma qaydaları bələdçimizdədir.
- Şofben olan hamam otağında işlək baca, qapının aşağı hissəsində isə hava dəlikləri olmalıdır; çimərkən havalandırmanı bağlamayın.
- Alov sarı-narıncıdırsa, his yaranırsa və ya cihaz tez-tez sönürsə, istifadəni dayandırın – bu, natamam yanma əlamətidir.
- Qaz plitəsini, sobasını və ya manqalı otağı qızdırmaq üçün istifadə etməyin. Əlavə istilik lazımdırsa, dəm qazı yaratmayan cihaz seçin: elektrik qızdırıcı seçimi haqqında yazımıza baxın.
- Gecə qaz sobasını yanılı qoyub qapalı otaqda yatmayın.
- Qaz kəsilib yenidən veriləndə cihazların alovunu yoxlayın; kəsintilər zamanı nə etməli olduğunuzu işıq, qaz və su kəsiləndə qaynar xətlər bələdçisindən öyrənə bilərsiniz.
Pəncərələri tamamilə hermetikləşdirmək və havalandırmanı bağlamaq həm dəm qazı, həm də rütubət riskini artırır. Otağı gündə ən azı iki dəfə qısa müddət havalandırmaq evdə rütubət və kif problemini də azaldır.
Baca necə yoxlanır və nə vaxt təmizlənməlidir?
Bacanı ən azı ildə bir dəfə, isitmə mövsümü başlamazdan əvvəl yoxlatdırmaq lazımdır. "Qaz təchizatı haqqında" Qanunun 3-cü maddəsi qaz qurğularına və tüstü bacalarına dövri texniki baxışı nəzərdə tutur, 13-cü maddəyə görə isə istehlakçı bu baxışa mane olarsa, qaz verilişi dayandırıla bilər. Evdə sadə yoxlama belə aparılır:
- cihaz işləyərkən baca girişinə və ya tüstü borusunun yanındakı yoxlama dəliyinə nazik kağız zolağı tutun – kağız içəri çəkilməlidir; çəkilmirsə, dartı yoxdur;
- baca ətrafında his, tüstü izi, divarda tünd ləkələr olmamalıdır;
- damdakı baca başlığı quş yuvası, yarpaq və qarla tutulmamalıdır.
Çoxmənzilli binalarda baca və havalandırma xətlərinə bina idarəedicisi (MTK, mənzil-istismar sahəsi), fərdi evlərdə isə ev sahibi cavabdehdir. FHN bildirib ki, nazirlik bacaları təmizləmir, yalnız maarifləndirmə aparır; təmizlik üçün ixtisaslaşmış şirkətlərə və ya kommunal xidmətə müraciət etmək lazımdır. Mütəxəssislər çoxmərtəbəli binalarda bacaların ildə iki dəfə təmizlənməsini tövsiyə edir.
Dəm qazı detektoru: harada quraşdırmalı və qiyməti nə qədərdir?
Dəm qazı detektoru Azərbaycanda tövsiyə deyil, qanuni tələbdir: "Qaz təchizatı haqqında" Qanunun 3.8-ci maddəsinə görə istehlakçılar binanın daxilində qaz sızmasını və dəm qazını müəyyən edən detektor quraşdırmalı və onu işlək saxlamalıdır. Detektor qaz səviyyəsi təhlükəli həddə çatanda yüksək səs siqnalı verir və yuxuda olan ailəni oyadır.
Quraşdırma qaydaları (Avropa EN 50291 standartına əsaslanan tövsiyələr):
- qaz cihazı olan hər otaqda, cihazdan üfüqi olaraq 1–3 metr məsafədə;
- yataq otaqlarında və ya onların qapısı yanında, yatan insanın baş səviyyəsinə yaxın;
- divarda – qapı və pəncərənin üst kənarından yuxarıda, tavandan ən azı 15 sm aşağıda;
- plitənin və lavabonun düz üstündə, pəncərə və ventilyatorun yanında, pərdə arxasında quraşdırılmamalıdır.
Detektoru ayda bir dəfə "Test" düyməsi ilə yoxlayın, dəyişdirilən batareyanı ildə bir dəfə yeniləyin. Sensorun ömrü adətən 5–10 ildir; korpusdakı "dəyişdirmə tarixi"nə əməl edin. Bakı bazarında ev üçün avtonom dəm qazı detektorunun qiyməti marka və funksiyadan asılı olaraq təxminən 25–80 manat arasındadır; qaz sızması və dəm qazını birlikdə ölçən kombinə modellər daha bahadır. Alarkən sertifikatlı, səs gücü yüksək və ekranlı modelə üstünlük verin.
Qış mövsümündə rəsmi xəbərdarlıqlar və həkimə nə vaxt müraciət etməli
Hər payız-qış mövsümündə Fövqəladə Hallar Nazirliyi və Energetika Nazirliyi əhalini qaz cihazlarından ehtiyatla istifadə etməyə çağırır. Energetika Nazirliyinin açıqlamasına görə, qaz qurğularının təhlükəsiz istismarına və işlək saxlanmasına istehlakçı özü cavabdehdir, cihazların təmiri və servisi isə lisenziyalı təşkilat tərəfindən aparılmalıdır.
Aşağıdakı hallarda, əlamətlər keçsə belə, həkim müayinəsi vacibdir: huşun qısa müddətə də olsa itməsi, hamiləlik, uşaqda və ya yaşlıda zəhərlənmə, sinə ağrısı, çaşqınlıq, görmə pozğunluğu. StatPearls-ə görə, ağır zəhərlənmədən sonra pasiyentlərin 23–47%-ində həftələr sonra yaddaş, diqqət və əhval pozğunluqları yarana bilər, ona görə 1–2 ay sonra nevroloji yoxlama tövsiyə olunur. Adi barmaq pulsoksimetri dəm qazını oksigendən ayırmır və zəhərlənmədə saxta "normal" göstərici verə bilər – dəqiq diaqnoz qan analizi ilə qoyulur.
Tez-tez verilən suallar
Dəm qazının iyi varmı?
Xeyr. Dəm qazı rəngsiz və iysizdir. Hiss etdiyiniz "qaz iyi" təbii qaza əlavə edilən qoxulu maddədir; dəm qazını yalnız detektor aşkar edə bilər.
Dəm qazı zəhərlənməsinin ilk əlaməti nədir?
Ən çox rast gəlinən ilk əlamət baş ağrısıdır, ardınca ürəkbulanma, başgicəllənmə və yuxululuq gəlir. Bayıra çıxanda yüngülləşirsə, dəm qazından şübhələnin.
Dəm qazından zəhərlənəndə hara zəng etməli?
Təcili tibbi yardım üçün 103, vahid xilasetmə xidməti üçün 112. Qaz sızması və cihaz nasazlığı üçün "Azəriqaz"ın 104 qəza xidməti.
Dəm qazı detektoru məcburidirmi?
Bəli. "Qaz təchizatı haqqında" Qanunun 3.8-ci maddəsinə görə istehlakçı binanın daxilində qaz sızması və dəm qazı detektoru quraşdırmalı və onu işlək saxlamalıdır.
Dəm qazı detektoru harada quraşdırılır?
Qaz cihazı olan otaqda, cihazdan 1–3 metr aralı, həmçinin yataq otağının yanında, baş səviyyəsinə yaxın hündürlükdə.
Süd və ya ayran dəm qazına qarşı kömək edirmi?
Xeyr. Dəm qazına qarşı yeganə effektiv ilk yardım təmiz hava və tibbi oksigendir; xalq üsulları vaxt itkisinə səbəb olur.
Mənbə: "Qaz təchizatı haqqında" Qanun (FAOLEX), Report.az – Energetika Nazirliyinin və FHN-in açıqlamaları, Report.az – Xırdalanda dəm qazı hadisəsi, NHS – Carbon monoxide poisoning, StatPearls – Carbon Monoxide Toxicity, JAMnews
Şərhlər