Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (IBS): əlamətlər, növlər, FODMAP pəhrizi və nə vaxt həkimə

Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (IBS, ingiliscə irritable bowel syndrome) – bağırsaqda görünən zədə olmadan təkrarlanan qarın ağrısı, köp, ishal və ya qəbizliklə özünü göstərən funksional bağırsaq pozğunluğudur. ABŞ Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutuna (NIDDK) görə ABŞ-da insanların təxminən 12%-ində IBS var, qadınlarda isə o, kişilərdən iki dəfəyə qədər çox rast gəlinir. IBS adətən uzunmüddətli olur, lakin müntəzəm qidalanma, düzgün lif seçimi, stressin idarəsi və lazım olduqda dərmanlar əlamətləri xeyli yüngülləşdirir. Rektal qanaxma, səbəbsiz arıqlama və ya 50 yaşdan sonra yeni başlayan şikayətlər isə IBS ilə izah edilməməli, həkim tərəfindən müayinə olunmalıdır. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim məsləhətini əvəz etmir.

Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu nədir

Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu bağırsağın quruluşunda deyil, işində yaranan və beyin ilə bağırsaq arasındakı əlaqənin pozulması ilə bağlı olan xroniki funksional pozğunluqdur. NIDDK qeyd edir ki, həkimlər belə xəstəlikləri indi "bağırsaq-beyin qarşılıqlı əlaqəsinin pozğunluqları" adlandırır. Bu pozğunluqda bağırsaq daha həssas olur, ona görə normal miqdarda qaz və ya nəcis belə ağrı və köp hissi yarada bilər; bağırsaq əzələlərinin yığılması dəyişdikdə isə ishal, qəbizlik və ya hər ikisi yaranır.

Keçmişdə IBS "spastik kolon" və "əsəbi kolon" adlanırdı. NIDDK-yə görə IBS ağrılı ola bilər, lakin həzm traktına zərər vurmur. Sindrom 50 yaşdan kiçiklərdə daha çox başlayır; ailədə IBS olması, uşaqlıqda ağır stresli hadisələr və keçirilmiş ağır bağırsaq infeksiyası riski artırır.

IBS-in əlamətləri və növləri hansılardır

IBS-in əsas əlamətləri qarın ağrısı və ya sancısı, köp, ishal və qəbizlikdir; NHS-ə görə ağrı çox vaxt yeməkdən sonra güclənir, ayaq yolundan sonra isə yüngülləşir. Bundan əlavə aşağıdakılar ola bilər:

qaz, nəcisdə ağımtıl selik və bağırsağın tam boşalmadığı hissi;
yorğunluq, ürəkbulanma, bel ağrısı;
tez-tez sidiyə getmə ehtiyacı.

NIDDK IBS-i nəcis vərdişinin dəyişməsinə görə üç növə bölür. Bölgü yalnız qeyri-normal ayaq yolu olan günlərə əsaslanır:

IBS-D (ishallı növ): nəcisin dörddə birindən çoxu boş və ya sulu, dörddə birindən azı bərk və ya topa şəklindədir.
IBS-C (qəbizlikli növ): nəcisin dörddə birindən çoxu bərk və ya topa şəklində, dörddə birindən azı boş və ya suludur.
IBS-M (qarışıq növ): nəcisin həm dörddə birindən çoxu bərk, həm də dörddə birindən çoxu boş və ya suludur.

Növü bilmək vacibdir, çünki NIDDK-yə görə bəzi dərmanlar bir növdə kömək edib digərini ağırlaşdıra bilər.

IBS-ə nə səbəb olur və şikayətləri nə alovlandırır

IBS-in dəqiq səbəbi məlum deyil; mütəxəssislər bağırsağın həssaslığının artması, qidanın bağırsaqda çox sürətli və ya çox yavaş hərəkəti və bağırsaq-beyin oxundakı pozuntuların birgə rol oynadığını düşünür. NIDDK bakterial bağırsaq infeksiyası, nazik bağırsaqda bakteriyaların həddindən artıq çoxalması, qida dözümsüzlüyü, narahatlıq və depressiyanı mümkün amillər kimi göstərir.

NHS-ə görə şikayətləri tez-tez bu amillər alovlandırır:

alkoqol və kofeinli içkilər;
acılı və yağlı yeməklər;
stress və narahatlıq;
tez-tez antibiotik qəbulu.

Tətikləyiciləri tapmaq üçün NHS qida və əlamət gündəliyi tutmağı tövsiyə edir.

Hansı əlamətlər IBS-ə xas deyil və həkim tələb edir

Rektal qanaxma, səbəbsiz arıqlama, gecə yuxudan oyadan şikayətlər, 50 yaşdan sonra yeni başlama və ailədə bağırsaq xərçəngi və ya çölyak xəstəliyi "qırmızı bayraq" əlamətləridir və başqa xəstəliyə işarə edə bilər. NIDDK, NHS və Beynəlxalq Mədə-Bağırsaq Pozğunluqları Fondu (IFFGD) bu hallarda gecikmədən həkimə müraciəti tövsiyə edir:

düz bağırsaqdan qanaxma, qanlı ishal və ya qara, qatranabənzər nəcis;
səbəbsiz arıqlama;
gecə yuxudan oyadan ağrı və ya ishal;
50 yaşdan sonra ilk dəfə başlayan şikayətlər;
qızdırma, titrətmə və ya gecə tərləməsi;
qarında əllə hiss olunan bərk şiş və ya şişkinlik;
nəfəs darlığı, ürək döyüntüsü və solğunluq – anemiyanın əlamətləri ola bilər;
ailədə bağırsaq xərçəngi, çölyak xəstəliyi və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyi;
adət etdiyiniz şikayətlərin xarakterinin dəyişməsi, məsələn yeni növ ağrı.

NHS-ə görə şikayətlər 4 həftədən çox sürərsə, həkimə görünün. Çoxlu qan və ya qara nəcis olarsa, dərhal 103-ə zəng edin.

IBS-in diaqnozu necə qoyulur

IBS-i təsdiqləyən xüsusi bir test yoxdur; diaqnoz əlamətlərin tipik mənzərəsinə və oxşar xəstəliklərin analizlərlə istisna olunmasına əsaslanır. Beynəlxalq Roma Fondunun Roma IV meyarlarına görə son 3 ayda orta hesabla həftədə ən azı 1 gün təkrarlanan qarın ağrısı olmalı və o, aşağıdakılardan ən azı ikisi ilə əlaqəli olmalıdır:

ağrı ayaq yolu ilə bağlıdır;
ayaq yolunun tezliyi dəyişib;
nəcisin forması (görünüşü) dəyişib.

Bu zaman şikayətlər diaqnozdan ən azı 6 ay əvvəl başlamış olmalıdır.

Britaniyanın Milli Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutunun (NICE) CG61 klinik tövsiyəsi IBS meyarlarına uyğun insanlarda başqa diaqnozları istisna etmək üçün qanın ümumi analizini, iltihab göstəricilərini (EÇS və ya CRP) və çölyak xəstəliyi üçün antitel testini tövsiyə edir. NICE-in HTG320 (əvvəlki DG11) tövsiyəsinə görə nəcisdə kalprotektin testi yeni başlamış şikayətləri olan böyüklərdə iltihabi bağırsaq xəstəliyini IBS-dən ayırmaq üçün istifadə edilə bilər. Qırmızı bayraqlar olduqda kolonoskopiya kimi əlavə müayinə lazım ola bilər.

IBS-də necə qidalanmaq lazımdır

IBS-də qidalanmanın əsası müntəzəm yemək, kifayət qədər maye, kofein və alkoqolun azaldılması və lif növünün düzgün seçilməsidir; bu kömək etməzsə, dietoloq nəzarətində aşağı FODMAP pəhrizi sınana bilər. NICE CG61 aşağıdakı ümumi tövsiyələri verir:

müntəzəm yeyin, yeməyə vaxt ayırın, öyün buraxmayın və uzun fasilələrdən çəkinin;
gündə ən azı 8 stəkan maye, əsasən su və ya kofeinsiz içki için;
çay və qəhvəni gündə 3 fincanla məhdudlaşdırın, alkoqolu və qazlı içkiləri azaldın;
təzə meyvəni gündə 3 porsiya ilə məhdudlaşdırın (1 porsiya təxminən 80 qram);
ishal varsa, şəkərsiz saqqız və konfetlərdəki sorbit tatlandırıcısından çəkinin;
qaz və köp üçün yulaf və gündə 1 xörək qaşığına qədər kətan toxumu kömək edə bilər.

NICE kəpək kimi həll olmayan lifdən çəkinməyi, lazım olduqda yulaf kimi həll olan lifə üstünlük verməyi tövsiyə edir. NIDDK də həll olan lifin IBS-də daha faydalı olduğunu və lifin qaz yaratmaması üçün gündə 2–3 qram olmaqla tədricən artırılmasını məsləhət görür. Qəbizlik üstünlük təşkil edirsə, lifli qidalar barədə ayrıca məqaləmizə də baxa bilərsiniz.

Aşağı FODMAP pəhrizi nədir

FODMAP bağırsaqda tam həzm olunmayan və bakteriyalar tərəfindən qıcqırdılaraq qaz və su toplanmasına səbəb olan qısa zəncirli karbohidratlardır (fruktanlar, laktoza, fruktoza, sorbit və s.). Monash Universitetinin araşdırmalarına görə aşağı FODMAP pəhrizi IBS-li hər 4 nəfərdən 3-də şikayətləri azaldır. Pəhriz 2–6 həftəlik ciddi məhdudiyyətlə başlayır, sonra qidalar mərhələli şəkildə geri qaytarılır. Monash və NICE bu pəhrizin yalnız təsdiqlənmiş IBS-də, qidalanma üzrə təcrübəli dietoloqun nəzarəti ilə aparılmasını tövsiyə edir. Pəhriz arıqlamaq üçün deyil.

Qrup	Yüksək FODMAP qidalar (nümunə)	Daha aşağı FODMAP alternativlər (nümunə)
Tərəvəz	Soğan, sarımsaq, göbələk, gül kələm, qulançar, yaşıl noxud	Badımcan, yerkökü, xiyar, kartof, kabaçki, yaşıl lobya, kahı, yaşıl bolqar bibəri
Meyvə	Alma, armud, gilas, şaftalı, gavalı, qarpız, manqo, quru meyvə	Naringi, portağal, yaşıl kivi, ananas, kantalup tipli qovun
Süd məhsulları	Süd, qatıq, dondurma, qatılaşdırılmış süd	Laktozasız süd, bərk pendirlər, feta tipli pendir, badam südü
Zülal mənbələri	Əksər paxlalılar (noxud, mərcimək, lobya), bəzi marinadlı və emal olunmuş ət məhsulları	Yumurta, marinadsız sadə bişmiş ət, toyuq və balıq, bərk tofu
Çörək və taxıl	Buğda, çovdar və arpa əsaslı çörək, lavaş, makaron, peçenye	Yulaf, qarğıdalı lopası, düyü və qarğıdalı makaronu, buğdasız çörək
Şirinlik və qoz-fındıq	Bal, şəkərsiz konfet, püstə, keşyu	Adi şəkər, tünd şokolad, qoz, yer fındığı, balqabaq tumu

Cədvəl Monash Universitetinin siyahısı əsasında hazırlanıb. Azərbaycan mətbəxində soğan və sarımsaq dolma, qovurma və şorbaların, noxud pitinin, buğda xəmiri isə qutab, düşbərə və əriştənin əsas tərkib hissəsidir, ona görə bu yeməklər FODMAP baxımından yüksək ola bilər. Lakin yerli yeməklərin FODMAP tərkibi laboratoriyada ölçülməyib, Monash isə qidanın FODMAP tərkibini təxmin etməyin mümkün olmadığını vurğulayır, ona görə pəhrizi dietoloqla planlaşdırın.

Stress, fiziki aktivlik və dərmanlar necə kömək edir

Stressin azaldılması, müntəzəm fiziki aktivlik və kifayət qədər yuxu IBS əlamətlərini yüngülləşdirə bilər, dərmanlar isə üstünlük təşkil edən şikayətə görə həkim tərəfindən seçilir. NICE rahatlamaya vaxt ayırmağı və az hərəkət edənlərə fiziki aktivliyi artırmağı tövsiyə edir.

NIDDK-yə görə psixoloji üsullar da kömək edə bilər: koqnitiv-davranış terapiyası, bağırsağa yönəlmiş hipnoterapiya və rahatlama məşqləri. NICE bu terapiyaları dərman müalicəsinə 12 ay ərzində cavab verməyən davamlı IBS-də nəzərdən keçirməyi məsləhət görür.

Əsas dərman qrupları (NIDDK, NICE):

spazmolitiklər – qarın sancısı və ağrı üçün;
işlədici vasitələr və lif əlavələri – qəbizlikli növdə;
ishal əleyhinə vasitələr – ishallı növdə;
aşağı dozalı antidepressantlar – ağrını azaltmaq üçün; NHS-ə görə təsiri bir neçə həftəyə başlayır;
örtüklü nanə yağı kapsulları və probiotiklər.

NICE probiotikləri sınayanlara ən azı 4 həftə qəbul edib təsiri izləməyi tövsiyə edir. Dərmanın növünü, dozasını və müddətini yalnız həkim müəyyən etməlidir.

Tez-tez verilən suallar

IBS tam sağalırmı?

IBS adətən uzunmüddətli vəziyyətdir və tam sağaldan müalicə yoxdur. Lakin qidalanma, stressin idarəsi və dərmanlarla əksər insanlar şikayətlərini nəzarətdə saxlaya bilir.

IBS bağırsaq xərçənginə çevrilirmi?

Xeyr, NIDDK-yə görə IBS həzm traktına zərər vurmur. Lakin bağırsaq xərçəngi oxşar şikayətlərlə başlaya bilər, ona görə qanaxma, arıqlama və ya 50 yaşdan sonra yeni şikayət olarsa, həkimə müraciət edin.

IBS ilə qastrit eyni xəstəlikdirmi?

Xeyr. Qastrit mədənin selikli qişasının iltihabıdır, IBS isə bağırsağın funksional pozğunluğudur. Qastrit barədə ayrıca məqaləmizdə ətraflı oxuya bilərsiniz.

FODMAP pəhrizini özbaşına etmək olarmı?

Tövsiyə olunmur. Pəhriz yalnız həkim IBS diaqnozunu təsdiqlədikdən sonra və dietoloq nəzarətində aparılmalıdır, çünki Monash-a görə çölyak, iltihabi bağırsaq xəstəliyi və bağırsaq xərçəngi kimi xəstəliklər də IBS-ə oxşar şikayətlər yarada bilər.

IBS-də hansı həkimə müraciət etməli?

İlk olaraq ailə həkiminə və ya terapevtə, lazım olduqda qastroenteroloqa müraciət edin. Qidalanma planı üçün dietoloqun köməyi faydalıdır.

Mənbə: NHS – IBS symptoms, NHS – IBS diagnosis, NHS – IBS diet and medicines, NHS – IBS further help, NIDDK – Irritable Bowel Syndrome, NICE CG61, NICE HTG320 – Faecal calprotectin, Monash University – FODMAPs and IBS, Rome Foundation – Rome IV, IFFGD – IBS warning signs