Pnevmoniya (sətəlcəm) – ağciyər toxumasının, əsasən alveolların kəskin infeksion iltihabıdır; virus, bakteriya və nadir hallarda göbələk törədir. Əsas əlamətləri hərarət, öskürək, təngnəfəslik və sürətli nəfəsdir. ÜST-ə görə, pnevmoniya 5 yaşadək uşaqlar arasında ən çox ölümə səbəb olan infeksiyadır: 2019-cu ildə 740 180 uşaq ondan həyatını itirib. Nəfəs darlığı və dodaqların göyərməsi olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
Pnevmoniyanın əlamətləri böyüklərdə
Böyüklərdə pnevmoniya adətən 24–48 saat ərzində qəfil və ya bir neçə günə tədricən başlayır. Tipik əlamətlər bunlardır:
- öskürək – quru və ya sarı, yaşıl, qəhvəyi, bəzən qan qarışıqlı bəlğəmlə;
- 38 °C-dən yüksək hərarət, titrətmə, tərləmə;
- təngnəfəslik, sakit vəziyyətdə də nəfəsin sürətlənməsi;
- nəfəs alanda və ya öskürəndə sinədə batma tipli ağrı;
- ürəkdöyünmə, güclü halsızlıq, iştahsızlıq.
Qripdən və soyuqdəymədən sonra vəziyyət yaxşılaşıb yenidən pisləşirsə, hərarət 3–4 gündən çox davam edirsə, bu, ağırlaşma kimi pnevmoniyanın başladığına işarə ola bilər. Fərqləri qrip və soyuqdəymənin əlamətləri haqqında bələdçimizdə ətraflı izah etmişik.
Uşaqlarda pnevmoniya necə özünü göstərir?
Uşaqlarda pnevmoniyanın ən etibarlı əlaməti sürətli nəfəs və nəfəs alanda döş qəfəsinin aşağı hissəsinin içəri çəkilməsidir. Səhiyyə Nazirliyinin klinik protokolu və ÜST tövsiyələrinə görə, uşaq sakit vəziyyətdə olarkən 1 dəqiqədə nəfəs sayı aşağıdakı həddən çoxdursa, nəfəs "sürətli" sayılır:
| Yaş | Sürətli nəfəs həddi (dəqiqədə) | Diqqət ediləcək əlavə əlamətlər |
|---|---|---|
| 2 aya qədər | 60 və daha çox | Əmməkdən imtina, yuxululuq, hərarətin düşməsi (hipotermiya) |
| 2–12 ay | 50 və daha çox | Döş qəfəsinin içəri çəkilməsi, burun pərlərinin oynaması |
| 1–5 yaş | 40 və daha çox | İnildəyərək nəfəs, dodaq ətrafının göyərməsi |
| 5 yaşdan böyük | 28 və daha çox | Sinə və ya qarın ağrısı, 3 gündən çox 38 °C-dən yüksək hərarət |
Körpələrdə öskürək və hərarət olmaya da bilər; əmməkdən imtina, qıcolma və ləngimə ağır vəziyyətin əlamətidir. Öskürəyin növlərini uşaqlarda öskürək, hərarətin hansı həddə təhlükəli olduğunu isə uşaqlarda hərarət yazılarımızdan öyrənə bilərsiniz.
Yaşlılarda pnevmoniyanın gizli əlamətləri
65 yaşdan yuxarı insanlarda pnevmoniya çox vaxt yüksək hərarət olmadan keçir və bu, diaqnozu gecikdirir. Yaşlılarda diqqət edilməli əlamətlər:
- qəfil çaşqınlıq, yerin və vaxtın qarışdırılması, həddən artıq yuxululuq;
- yıxılma, ayaq üstə dura bilməmək, yeməkdən və sudan imtina;
- xroniki xəstəliyin (ürək çatışmazlığı, diabet, XOAX) qəfil pisləşməsi;
- yüngül öskürək, lakin sürətlənmiş nəfəs (dəqiqədə 30 və daha çox).
Virus və bakterial pnevmoniya: fərq nədir?
Virus pnevmoniyası antibiotiklə müalicə olunmur, bakterial pnevmoniya isə antibiotik tələb edir; fərqi yalnız həkim müayinə və analizlə müəyyən edir. ÜST-ə görə ən çox rast gəlinən bakterial törədici Streptococcus pneumoniae (pnevmokok), ən çox rast gəlinən virus törədicisi isə respirator-sinsitial virusdur (RSV); qrip virusu və koronaviruslar da pnevmoniya yarada bilər.
- Virus pnevmoniyası adətən tədricən başlayır, burun axması, boğaz ağrısı, xırıltılı nəfəs (fit səsi) ilə müşayiət olunur, çox vaxt hər iki ağciyəri yüngül tutur.
- Bakterial pnevmoniya qəfil yüksək hərarət, titrətmə, bəlğəmli öskürək və bir tərəfli sinə ağrısı ilə daha ağır keçir; qan analizində leykositlər və C-reaktiv zülal (CRZ) adətən yüksək olur.
- Atipik pnevmoniya (mikoplazma, xlamidiya) xüsusən məktəblilərdə və gənclərdə yüngül, uzunsürən öskürəklə keçir və "ayaqüstü pnevmoniya" adlanır.
Pnevmoniyanın diaqnozu: rentgen, analiz və pulsoksimetr
Diaqnozun əsası həkim müayinəsi (ağciyərlərin dinlənilməsi) və döş qəfəsinin rentgenidir. Səhiyyə Nazirliyinin protokolu döş qəfəsinin ön proyeksiyada rentgenini "qızıl standart" sayır. Əlavə müayinələr:
- ümumi qan analizi və CRZ – bakterial infeksiyanı virusdan ayırmağa kömək edir;
- pulsoksimetriya (SpO2) – barmağa taxılan cihazla qanın oksigenlə doyma faizi ölçülür; protokola görə pnevmoniya şübhəsi olan hər uşaqda ölçülməlidir;
- ağır hallarda bəlğəm əkilməsi, qrip və COVID-19 testləri, ultrasəs və ya kompüter tomoqrafiyası.
Evdə pulsoksimetrlə ölçəndə belə istiqamətlənə bilərsiniz: sakit vəziyyətdə SpO2 95–100% normal sayılır; 93–94% həkimlə əlaqə saxlamağı tələb edir; 92% və aşağı göstərici isə hipoksiya əlaməti olub xəstəxanaya yerləşdirmə səbəbidir. Soyuq barmaq, dırnaq lakı və hərəkət nəticəni təhrif edə bilər – ölçməni bir neçə dəqiqə sakit vəziyyətdə təkrarlayın.
Pnevmoniyanın müalicəsi: antibiotik yalnız həkimlə
Bakterial pnevmoniya antibiotiklə müalicə olunur, lakin preparatı, dozanı və müddəti yalnız həkim təyin etməlidir. Uşaqlar üçün protokolda birinci sıra preparat amoksisillindir; müalicə adətən 5–7 gün, ağır hallarda daha uzun davam edir və 36–48 saat ərzində yaxşılaşma olmazsa, həkim sxemi dəyişir. Antibiotiki özbaşına başlamaq, yarımçıq kəsmək və ya "evdə qalan" dərmanı içmək müqavimətə və ağırlaşmaya səbəb olur. Virus pnevmoniyasında antibiotik təsir etmir; qrip zamanı həkim virus əleyhinə dərman yaza bilər.
Evdə müalicədə bol maye, istirahət və həkimin təyin etdiyi hərarətsalıcı vacibdir; öskürəyi tamamilə kəsən dərmanlar bəlğəmin çıxmasına mane ola bilər. NICE-ə görə sağalma tədricən olur: hərarət 1 həftəyə, sinə ağrısı və bəlğəm 4 həftəyə, öskürək və təngnəfəslik 6 həftəyə xeyli azalır, yorğunluq isə 3 ayadək qala bilər.
Xəstəxanaya yerləşdirmə və həkimə nə vaxt müraciət etməli?
Aşağıdakı hallarda gecikmədən 103 təcili tibbi yardım və ya 112 nömrəsinə zəng edin:
- dodaqların, dilin, dırnaqların göyərməsi və ya SpO2-nin 92%-dən aşağı düşməsi;
- danışmağa, əmməyə və ya yeriməyə mane olan təngnəfəslik, inildəyərək nəfəs;
- qəfil çaşqınlıq, huşun bulanması, qıcolma;
- 6 aya qədər körpədə pnevmoniya şübhəsi – protokola görə bu yaşda ağırlığından asılı olmayaraq stasionar müalicə tövsiyə olunur;
- antibiotik başlandıqdan 48 saat sonra yaxşılaşmanın olmaması, maye qəbul edə bilməmək, susuzlaşma.
Böyüklərdə həkimlər CRB-65 şkalasından istifadə edir: çaşqınlıq, dəqiqədə 30 və daha çox nəfəs, aşağı arterial təzyiq (sistolik 90 mm c.s.-dan aşağı və ya diastolik 60 və aşağı) və 65 yaşdan yuxarı olmaq – hər biri 1 baldır. 2 və daha çox bal xəstəxanada qiymətləndirmə tələb edir.
Pnevmokok və qrip peyvəndi: necə qorunmalı?
Pnevmoniyadan qorunmanın ən effektiv yolu peyvənddir. Azərbaycanın Milli Peyvənd Təqviminə görə pnevmokok konyuqat peyvəndi (PKV) körpələrə dövlət poliklinikalarında pulsuz olaraq 2, 4 və 6 aylıqda vurulur; təqvimdəki Hib, göyöskürək və qızılca peyvəndləri də pnevmoniya riskini azaldır. Bütün yaşlar üzrə cədvəl uşaqların peyvənd təqvimi bələdçimizdədir.
- Böyüklər və yaşlılar: böyüklər üçün pnevmokok peyvəndi milli təqvimə daxil deyil və özəl klinikalarda ödənişlidir. ABŞ-ın CDC təşkilatı 2025-ci ildən 50 yaşdan yuxarı bütün böyüklərə bir doza konyuqat pnevmokok peyvəndi (PCV20 və ya PCV21) tövsiyə edir.
- Qrip peyvəndi: hər payız vurulur; son mövsümlərdə Səhiyyə Nazirliyi kampaniyanı dövlət poliklinikalarında ödənişsiz aparıb. Qrip pnevmoniyanın əsas səbəblərindən biri olduğu üçün xüsusilə 65 yaşdan yuxarılara, hamilələrə və xroniki xəstələrə vacibdir.
- Gündəlik qorunma: əlləri tez-tez yumaq, siqareti tərgitmək, evdə passiv tüstüdən qorunmaq, körpəni ilk 6 ay yalnız ana südü ilə qidalandırmaq və otağı müntəzəm havalandırmaq.
Tez-tez verilən suallar
Pnevmoniya yoluxucudurmu?
Pnevmoniyanı törədən virus və bakteriyalar öskürək və asqırma damcıları ilə ötürülə bilər, lakin yoluxan hər kəsdə pnevmoniya inkişaf etmir; çox vaxt adi soyuqdəymə ilə keçir.
Pnevmoniya hərarətsiz keçə bilərmi?
Bəli, xüsusən yaşlılarda və immuniteti zəif olanlarda. Belə hallarda çaşqınlıq, halsızlıq və sürətli nəfəs əsas əlamət ola bilər.
SpO2 neçə olanda təhlükəlidir?
Sakit vəziyyətdə 95–100% normaldır. 92% və aşağı göstərici təcili tibbi yardım və xəstəxanada müayinə tələb edir.
Pnevmoniya neçə günə sağalır?
Yüngül hallarda hərarət 1 həftəyə keçir, lakin öskürək 6 həftəyə, yorğunluq isə 3 aya qədər qala bilər. Əksər insan 6 ay ərzində tam bərpa olur.
Pnevmokok peyvəndi pulsuzdurmu?
Körpələr üçün bəli – Milli Peyvənd Təqviminə görə 2, 4 və 6 aylıqda dövlət poliklinikalarında pulsuz vurulur. Böyüklər üçün təqvimdə yoxdur, özəl klinikalarda ödənişlidir.
Pnevmoniyada antibiotiki özüm başlaya bilərəmmi?
Xeyr. Pnevmoniyanın virus və ya bakterial olduğunu yalnız həkim müəyyən edir; özbaşına antibiotik qəbulu müqavimət yaradır və diaqnozu çətinləşdirir.
Mənbə: ÜST – Pneumonia in children, Səhiyyə Nazirliyi – Uşaqlarda xəstəxanadankənar pnevmoniya klinik protokolu, İTSDA – Profilaktik peyvəndlərin təqvimi, NICE – Pneumonia in adults (CG191), CDC MMWR – Pneumococcal vaccine for adults aged 50+, nidirect – Pneumonia
Şərhlər