Hamiləlik son aybaşının ilk günündən hesablanmaqla orta hesabla 40 həftə (280 gün) davam edir və üç trimestrə bölünür: 1–12-ci həftələr, 13–27-ci həftələr və 28–40-cı həftələr. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) hamiləlik boyu ən azı 8 antenatal vizit, 24-cü həftəyədək ən azı bir ultrasəs müayinəsi (USM) və hər gün 400 mikroqram fol turşusu ilə 30–60 mq dəmir qəbulunu tövsiyə edir. Azərbaycanda hamilə qadın yaşayış yeri üzrə qadın məsləhətxanasında və ya ailə həkimində 12-ci həftəyədək qeydiyyata alınmalıdır; icbari tibbi sığorta ilə hamiləliyin aparılması, əsas analizlər, USM və doğuş pulsuzdur. İşləyən qadınlara Əmək Məcəlləsinin 125-ci maddəsi ilə 126 təqvim günü (ağırlaşmış doğuş və ya ikidən çox uşaq doğulduqda 140 gün) hamiləliyə və doğuşa görə məzuniyyət verilir. Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır – fərdi vəziyyətiniz üçün mütləq həkiminizlə məsləhətləşin.
Doğuş tarixi necə hesablanır: Negele düsturu
Ehtimal olunan doğuş tarixi (EDT) ən çox Negele düsturu ilə hesablanır: son aybaşının ilk gününə 7 gün əlavə edin, 3 ay geri sayın və 1 il əlavə edin. Nümunə: son aybaşı 10 oktyabr 2026-cı ildə başlayıbsa, 10 oktyabr + 7 gün = 17 oktyabr; 3 ay geri = 17 iyul; 1 il irəli = 17 iyul 2027 – ehtimal olunan doğuş tarixi. Düstur 28 günlük tsikl üçün dəqiqdir; tsikl uzundursa həkim tarixi düzəldir. Ən dəqiq üsul 11–14-cü həftələrdə aparılan USM-də körpənin baş-oturacaq ölçüsünə (CRL) görə hesablamadır. Körpələrin yalnız kiçik bir hissəsi tam EDT-də doğulur; 37–42-ci həftələr arasında doğuş normal sayılır.
Hamiləlik həftə-həftə: cədvəl
| Həftə | Körpənin ölçüsü (təxmini) | Əsas inkişaf | Ananın hiss etdikləri |
|---|---|---|---|
| 4 | 1–2 mm (xaşxaş dənəsi) | Embrion uşaqlığa yerləşir, cift formalaşmağa başlayır | Aybaşının gecikməsi, test müsbət |
| 6 | 4–6 mm (mərci) | Ürək döyünməyə başlayır, sinir borusu bağlanır | Ürəkbulanma, yorğunluq, döşlərdə həssaslıq |
| 8 | ≈1,6 sm (moruq) | Əl-ayaq barmaqları, göz qapaqları, qulaqlar formalaşır | Tez-tez sidik ifrazı, qoxulara həssaslıq |
| 10 | ≈3 sm (çiyələk) | Bütün əsas orqanlar formalaşıb, embrion "döl" adlanır | Toksikozun pik dövrü |
| 12 | ≈5–6 sm, 14 q (limon) | Döl hərəkət edir, cinsiyyət orqanları seçilir; 1-ci skrininq | Ürəkbulanma azalır, enerji qayıdır |
| 16 | ≈11 sm, 100 q (avokado) | Göz qırpır, barmaq izləri yaranır, ürək tam formalaşıb | Qarın görünməyə başlayır |
| 20 | ≈16 sm, 300 q (banan) | Barmağını sorur, səsləri eşidir; anatomik USM | İlk hərəkətlər hiss olunur (18–22-ci həftə) |
| 24 | ≈30 sm, 600 q (qarğıdalı) | Ağciyərlər inkişaf edir, səsə reaksiya verir; yaşama həddi | Bel ağrısı, ayaqlarda şişkinlik |
| 28 | ≈37 sm, 1 kq (badımcan) | Gözlərini açır, mövqeyini tez-tez dəyişir; 3-cü trimestr başlayır | Təngnəfəslik, yuxusuzluq, Brekston-Hiks sancıları |
| 32 | ≈42 sm, 1,7 kq (kələm) | Dərialtı piy toplanır, sümüklər bərkiyir | Qıcqırma, tez-tez sidik ifrazı |
| 36 | ≈47 sm, 2,6 kq (papaya) | Ağciyərlər demək olar hazırdır, başı aşağı çevrilir | Qarın aşağı düşür, nəfəs almaq asanlaşır |
| 40 | ≈50 sm, 3,2–3,5 kq (balqabaq) | Doğuşa tam hazırdır | Nizamlı sancılar, dölyanı suların axması – doğuş |
Ölçülər orta göstəricilərdir; USM-də fərdi fərq normal sayılır və yalnız həkim şərh etməlidir.
Birinci trimestr (1–12-ci həftə): qeydiyyat və ilk analizlər
Hamiləliyi təsdiq edən kimi qadın məsləhətxanasına və ya ailə həkiminə müraciət edin. Azərbaycanda 12-ci həftəyədək qeydiyyata alınma tövsiyə olunur; İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin xidmətlər zərfinə normal hamiləlikdə mama-ginekoloqun dispanser nəzarəti, qan təzyiqi, çəki və bədən kütlə indeksinin ölçülməsi, ümumi qan və sidik analizi, qanda şəkər, hepatit B və C, sifilis və HİV testləri, USM və Doppler daxildir. İlk vizitdə adətən aşağıdakılar təyin olunur:
- qan qrupu və Rh-faktor (Rh-mənfi qadınlarda antitel titri və 28-ci həftədə anti-D immunoqlobulin məsələsi);
- ümumi qan analizi (hemoqlobin – anemiya), ümumi sidik analizi, qanda qlükoza;
- HBsAg, anti-HCV, HİV, sifilis (RW);
- TORCH-infeksiyalar (toksoplazmoz, məxmərək, sitomeqalovirus, herpes) – xüsusilə ilk hamiləlikdə və ya immunitet məlum olmadıqda;
- qalxanabənzər vəzi hormonu (TSH), ginekoloji yaxma, göstərişlə sidik əkilməsi;
- 6–9-cu həftədə USM – hamiləliyin uşaqlıqda olması və ürək döyüntüsünün təsdiqi.
11–14-cü həftə – birinci skrininq: USM-də boyun şəffaflığının (NT) ölçülməsi və qanda PAPP-A, sərbəst β-hCG ("ikili test"). Nəticə xromosom anomaliyalarının (Daun sindromu və s.) riskini göstərir; yüksək riskdə qeyri-invaziv prenatal test (NIPT) və ya xorion biopsiyası təklif oluna bilər.
İkinci və üçüncü trimestr: anatomik USM, qlükoza testi və doğuşa hazırlıq
İkinci trimestr (13–27-ci həftə)
Bu dövr adətən ən rahat dövrdür: ürəkbulanma keçir, 18–22-ci həftədə ilk hərəkətlər hiss olunur. Əsas müayinələr:
- 16–18-ci həftə: "üçlü/dördlü test" (AFP, hCG, estriol, inhibin A) – sinir borusu qüsurları və xromosom anomaliyalarının riski; birinci skrininq keçirilməyibsə xüsusilə vacibdir.
- 18–22-ci həftə: ətraflı anatomik USM – beyin, onurğa, ürək, böyrəklər, ətraflar, cift və dölyanı suların miqdarı yoxlanılır.
- 24–28-ci həftə: hamiləlik diabeti üçün qlükoza tolerantlıq testi (75 q qlükoza ilə OGTT); təkrar ümumi qan analizi (anemiya).
- Hər vizitdə qan təzyiqi, çəki, sidikdə zülal, uşaqlıq dibinin hündürlüyü və dölün ürək döyüntüsü.
Üçüncü trimestr (28–40-cı həftə)
Vizitlər sıxlaşır – ÜST qrafikinə görə 30, 34, 36, 38 və 40-cı həftələrdə. 28–32-ci həftədə təkrar HİV, sifilis, hepatit və ümumi qan analizləri; Rh-mənfi analara 28-ci həftədə anti-D immunoqlobulin; 30–34-cü həftədə dölün böyüməsi, cift və qan axınının qiymətləndirilməsi üçün USM və Doppler; 35–37-ci həftədə B qrupu streptokok üçün yaxma (həkimin qərarı ilə); 32–34-cü həftədən kardiotokoqrafiya (KTQ). 36-cı həftədən körpənin mövqeyi (baş gəlişi) və doğuş üsulu müzakirə edilir. Dölün hərəkətlərini hər gün izləyin: hərəkətlərin azalması dərhal həkimə müraciət səbəbidir.
Vitaminlər, qidalanma və qadağalar
ÜST-ün tövsiyəsi: hamiləlik boyu (ideal halda planlaşdırma mərhələsindən) hər gün 400 mkq (0,4 mq) fol turşusu və 30–60 mq elementar dəmir. Fol turşusu sinir borusu qüsurlarının riskini azaldır; əvvəlki hamiləlikdə belə qüsur olubsa, həkim daha yüksək doza təyin edə bilər. Yod (150–250 mkq), D vitamini və kalsium ehtiyacı həkimlə müəyyənləşdirilir – multivitamin kompleksini özbaşına seçməyin.
- Tam qadağan: siqaret (passiv tüstü daxil), spirtli içki (təhlükəsiz doza yoxdur), narkotik maddələr, həkim təyinatı olmadan dərman (o cümlədən bitki çayları və BAƏ-lər).
- Qida: çiy və az bişmiş ət, balıq, yumurta; pasterizə olunmamış süd və pendirlər; çiy süd məhsulları (listerioz, toksoplazmoz riski); civə tərkibli iri balıqlar; kofein gündə 200–300 mq-dan çox olmamalı (1–2 fincan qəhvə).
- Məişət: pişik qumunu təmizləməmək (toksoplazmoz), hamam və saunada həddən artıq qızmamaq, rentgen müayinəsindən əvvəl hamiləliyi bildirmək, ağır yük qaldırmamaq.
- İcazəli: gündə 30 dəqiqə orta intensivli hərəkət (gəzinti, üzgüçülük, hamilələr üçün yoqa), kifayət qədər su, normal cinsi həyat (həkim əks göstəriş qoymayıbsa).
Təhlükə əlamətləri: dərhal həkimə müraciət edin
Aşağıdakı hallarda gözləmədən təcili yardıma (103) və ya ən yaxın doğum evinə müraciət edin:
- uşaqlıq yolundan qanaxma (hər hansı trimestrdə);
- şiddətli və ya kəsilməyən qarın ağrısı, tutmaşəkilli sancılar 37-ci həftədən əvvəl;
- dölyanı suların axması və ya suvari ifrazat;
- 28-ci həftədən sonra dölün hərəkətlərinin kəskin azalması və ya kəsilməsi;
- güclü baş ağrısı, gözdə qaralma, üz-əl-ayaqlarda qəfil şişkinlik, qan təzyiqinin 140/90-dan yuxarı olması (preeklampsiya əlamətləri);
- 38 °C-dən yuxarı hərarət, sidik ifrazında ağrı, dayanmayan qusma, qəfil təngnəfəslik və ya döş ağrısı.
Analıq məzuniyyəti və işləyən hamilə qadının hüquqları
Əmək Məcəlləsinin 125-ci maddəsinə görə qadınlara hamiləliyə və doğuşa görə 126 təqvim günü (doğuşdan əvvəl 70, doğuşdan sonra 56 gün) məzuniyyət verilir; doğuş ağırlaşdıqda və ya iki və daha çox uşaq doğulduqda doğuşdan sonrakı hissə 70 günə qədər uzadılır (cəmi 140 gün). Kənd təsərrüfatı istehsalında çalışan qadınlar üçün müddət 140, 156 və 180 gündür. Məzuniyyət müddətində orta əməkhaqqının 100 faizi məbləğində müavinət ödənilir; məzuniyyət həkimin verdiyi əmək qabiliyyətini müvəqqəti itirmə vərəqəsi əsasında 30-cu həftədən rəsmiləşdirilir. Hamilə qadınlar dispanser və ambulator müayinələrdən keçərkən orta əməkhaqqı saxlanılır; onları gecə işinə, iş vaxtından artıq işə və ezamiyyətə yalnız yazılı razılıqla cəlb etmək olar; hamiləlik dövründə işəgötürənin təşəbbüsü ilə işdən çıxarılma qadağandır (ləğvetmə istisna olmaqla). Məzuniyyət bitdikdən sonra ana uşağın 3 yaşı tamamlananadək qismən ödənişli sosial məzuniyyətdən istifadə edə bilər.
Tez-tez verilən suallar
Hamiləlik neçə həftə davam edir?
Son aybaşının ilk günündən 40 həftə (280 gün); mayalanmadan isə təxminən 38 həftə. 37–42-ci həftə arası doğuş vaxtında sayılır.
Qadın məsləhətxanasında nə vaxt qeydiyyata düşmək lazımdır?
Mümkün qədər tez, ən geci 12-ci həftəyədək – ilk skrininq 11–14-cü həftədə aparılır və gecikdikdə ötürülə bilər.
Hamiləlikdə neçə dəfə USM olunur?
Standart olaraq üç planlı USM: 11–14, 18–22 və 30–34-cü həftələrdə; əlavə USM-lər göstərişlə təyin olunur. ÜST 24-cü həftəyədək ən azı birini vacib sayır.
Fol turşusunu nə vaxtdan və nə qədər qəbul etməli?
Hamiləliyi planlaşdırmağa başlayanda (ideal halda mayalanmadan ən azı 1 ay əvvəl) gündə 400 mkq; dozanı və müddəti həkiminizlə dəqiqləşdirin.
Analıq məzuniyyəti neçə gündür və nə vaxt başlayır?
126 təqvim günü (70 + 56), ağırlaşmış doğuşda və ya əkizlərdə 140 gün; doğuşdan 70 gün əvvəl, yəni təxminən 30-cu həftədə başlayır.
Hamiləlikdə kofe içmək olarmı?
Olar, lakin gündəlik kofein 200–300 mq-ı (1–2 fincan) keçməməlidir; çay, kola və şokolad da hesaba daxildir.
Mənbə: ÜST – Antenatal qulluq üzrə tövsiyələr, İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi (ailehekimi.az), Əmək Məcəlləsi – analıq məzuniyyəti (WageIndicator), WebMD – dölün inkişafı, Acıbadem – hamiləlikdə testlər
Şərhlər