Şahmat qaydaları – 64 xanalı (8×8) taxtada hər biri 16 fiqurla (1 şah, 1 vəzir, 2 top, 2 fil, 2 at, 8 piyada) oynayan iki tərəfin qaydalarıdır. Oyunun məqsədi rəqibin şahına mat verməkdir, ilk gedişi ağlar edir. Rəsmi yarışlarda Beynəlxalq Şahmat Federasiyasının (FİDE) 1 yanvar 2023-cü ildən qüvvədə olan "Şahmat qaydaları" tətbiq olunur.
Şahmat taxtası necə qurulur?
Taxta elə qoyulur ki, hər oyunçunun sağ tərəfindəki künc xana ağ olsun. Şaquli sütunlar a-dan h-dək hərflərlə, üfüqi sıralar isə 1-dən 8-dək rəqəmlərlə işarələnir; ağlar 1-ci və 2-ci sırada, qaralar 7-ci və 8-ci sırada düzülür.
- Küncdəki xanalara toplar qoyulur (a1, h1 və a8, h8).
- Topların yanına atlar (b1, g1; b8, g8), atların yanına fillər (c1, f1; c8, f8) qoyulur.
- Vəzir öz rəngində dayanır: ağ vəzir ağ d1 xanasında, qara vəzir qara d8 xanasında.
- Şah qalan mərkəz xanaya qoyulur: e1 və e8.
- Səkkiz piyada ikinci sıranı tutur (ağlar 2-ci, qaralar 7-ci sıra).
Yadda saxlamaq üçün sadə qayda: "sağda ağ xana, vəzir öz rəngində".
Şahmat fiqurları necə gedir?
Hər fiqurun öz hərəkət qaydası var; at istisna olmaqla heç bir fiqur başqa fiqurun üstündən keçə bilməz. Rəqib fiqurunu vurmaq üçün onun dayandığı xanaya gedilir.
| Fiqur | Necə gedir | Təxmini dəyəri |
|---|---|---|
| Piyada | Yalnız irəli 1 xana (ilk gedişdə 2 xana da ola bilər); diaqonal irəli 1 xana vurur | 1 |
| At | "L" hərfi şəklində: bir istiqamətdə 2, sonra yana 1 xana; fiqurların üstündən tullanır | 3 |
| Fil | Diaqonal üzrə istənilən sayda xana; həmişə öz rəngli xanalarda qalır | 3 |
| Top | Şaquli və üfüqi xətt üzrə istənilən sayda xana | 5 |
| Vəzir | Top və filin imkanlarını birləşdirir: şaquli, üfüqi və diaqonal | 9 |
| Şah | İstənilən istiqamətdə 1 xana; vurulan xanaya gedə bilməz | Əvəzsiz |
Dəyərlər rəsmi qayda deyil, dəyişmələri qiymətləndirmək üçün ənənəvi təxmindir. Turnirlərdə "toxundunsa, gedirsən" qaydası da var: növbəsi olan oyunçu öz fiquruna qəsdən toxunubsa, mümkünsə, həmin fiqurla getməlidir.
Rokirovka şərtləri: nə vaxt etmək olar?
Rokirovka şahla topun eyni gedişdə yerini dəyişdiyi yeganə gedişdir: şah topa doğru 2 xana gedir, top isə şahın üstündən keçib onun yanında dayanır. Qısa rokirovka h-topu ilə (0-0), uzun rokirovka a-topu ilə (0-0-0) edilir.
Rokirovka üçün bütün şərtlər ödənməlidir:
- Şah oyun boyu heç bir gediş etməyib.
- Rokirovka edilən top da heç bir gediş etməyib.
- Şahla top arasında heç bir fiqur yoxdur.
- Şah hazırda şah altında deyil.
- Şahın keçəcəyi xana və dayanacağı xana rəqib fiquru tərəfindən vurulmur.
İlk iki şərt pozulubsa, rokirovka hüququ həmişəlik itirilir; son üç hal isə rokirovkanı yalnız müvəqqəti mümkünsüz edir. Rəsmi oyunda rokirovka əvvəlcə şahla edilməlidir.
Keçəndə vurma və piyadanın çevrilməsi
Piyadanın iki xüsusi qaydası var: keçəndə vurma (fransızca en passant) və son sıraya çatanda başqa fiqura çevrilmə.
Keçəndə vurma (en passant)
Rəqib piyadası başlanğıc xanasından bir gedişdə 2 xana irəli gedib sizin piyadanızın düz yanında dayanarsa, onu sanki cəmi 1 xana getmiş kimi vura bilərsiniz. Məsələn, ağ piyada e5-dədirsə və qara piyada d7-d5 gedirsə, ağlar e5xd6 ilə onu vurur. Bu hüquq yalnız növbəti gedişdə qüvvədədir – sonra itir.
Piyadanın çevrilməsi
Son sıraya (ağlar üçün 8-ci, qaralar üçün 1-ci) çatan piyada həmin gedişdə öz rəngindən vəzir, top, fil və ya ata çevrilir. Seçim əvvəl vurulmuş fiqurlarla məhdud deyil – nəzəri olaraq taxtada bir neçə vəzir ola bilər. Şaha və ya piyadaya çevrilmək olmaz.
Şah, mat, pat və heç-heçə növləri
Şah – şahın vurulma təhlükəsi altında olmasıdır; mat – şaha elan olunmuş şahdan xilas yolu olmamasıdır və oyunu bitirir; pat isə heç-heçədir.
- Şah: şah altında olan tərəf mütləq bu təhlükəni aradan qaldırmalıdır – şahı başqa xanaya aparmaq, hücum edən fiquru vurmaq və ya araya fiqur qoymaqla.
- Mat: bu üç yolun heç biri mümkün deyilsə, mat olur və mat verən tərəf qalib gəlir.
- Pat: növbəsi olan tərəfin şahı şah altında deyil, amma onun heç bir qanuni gedişi yoxdur. Nəticə – heç-heçə.
FİDE qaydalarına görə heç-heçənin əsas növləri bunlardır:
- Razılaşma: bir oyunçu heç-heçə təklif edir, digəri qəbul edir.
- Ölü vəziyyət (qeyri-kafi material): heç bir tərəf qanuni gedişlərlə mat verə bilmir – məsələn, şaha qarşı şah, şah və fil şaha qarşı, şah və at şaha qarşı.
- Üç dəfə təkrar: eyni vəziyyət eyni tərəfin növbəsində üçüncü dəfə yaranırsa, oyunçu heç-heçə tələb edə bilər.
- 50 gediş qaydası: hər iki tərəfin son 50 gedişində heç bir piyada hərəkət etməyib və heç bir fiqur vurulmayıbsa, heç-heçə tələb etmək olar.
- Avtomatik heç-heçə: eyni vəziyyət 5 dəfə təkrarlanarsa və ya 75 gediş ərzində piyada hərəkəti və vurma olmazsa, hakim oyunu heç-heçə elan edir.
- Vaxt bitəndə: bir oyunçunun vaxtı bitib, rəqibi isə heç bir yolla mat verə bilmirsə, nəticə heç-heçədir.
Şahmat notasiyası: gedişlər necə yazılır?
Rəsmi yarışlarda gedişlər cəbri notasiya ilə blanka yazılır: fiqurun hərfi və getdiyi xana. Piyada üçün hərf yazılmır (məsələn, e4). Beynəlxalq hərflər: K – şah, Q – vəzir, R – top, B – fil, N – at; Azərbaycan dilli ədəbiyyatda Ş, V, T, F, A hərfləri də işlənir.
| İşarə | Mənası | Nümunə |
|---|---|---|
| x | Vurma | Nxe5 – at e5-dəki fiquru vurur |
| + | Şah | Bb5+ |
| # | Mat | Qh7# |
| 0-0 / 0-0-0 | Qısa / uzun rokirovka | 0-0 |
| = | Piyadanın çevrilməsi | e8=Q |
| 1-0, 0-1, ½-½ | Ağların qələbəsi, qaraların qələbəsi, heç-heçə | – |
Vaxt nəzarəti və FİDE reytinqi
FİDE oyunları vaxta görə üç növə ayırır və hər biri üçün ayrıca reytinq aparır. Əlavə vaxtlı (inkrement) oyunlarda hesablama belədir: əsas vaxt + 60 × hər gedişə əlavə olunan saniyə.
- Klassik şahmat: hər oyunçuya ən azı 60 dəqiqə. Açıq turnirlərdə tez-tez "40 gedişə 90 dəqiqə, sonra 30 dəqiqə, hər gedişə 30 saniyə əlavə" nəzarəti istifadə olunur.
- Rapid (sürətli şahmat): hər oyunçuya 10 dəqiqədən çox, 60 dəqiqədən az, məsələn, 15 dəqiqə + hər gedişə 10 saniyə.
- Blits: hər oyunçuya 10 dəqiqə və ya daha az, məsələn, 3 dəqiqə + 2 saniyə.
FİDE reytinqi Elo sisteminə əsaslanır: rəqibin reytinqinə görə qələbə xal artırır, məğlubiyyət azaldır. 1 mart 2024-cü ildən minimal reytinq həddi 1000-dən 1400-ə qaldırılıb, ilk reytinq isə ən çox 2200 ola bilər. Reytinq almaq üçün milli federasiya vasitəsilə FİDE ID qeydiyyatından keçib FİDE reytinqli turnirlərdə oynamaq lazımdır. Beynəlxalq qrossmeyster (GM) titulu üçün digər şərtlərlə yanaşı 2500 reytinq tələb olunur.
Uşaqlar üçün şahmat: haradan başlamalı?
Uşaqlar adətən 5–7 yaşda, saymağı və sağ-solu ayırmağı bacaranda şahmata başlaya bilər. Başlanğıc üçün sadə ardıcıllıq:
- Taxtanı qurmağı və fiqurların gedişini mini-oyunlarla öyrədin (məsələn, yalnız piyadalarla oyun).
- Sonra şah, mat və pat anlayışlarını, ən sadə matları (iki top, vəzirlə mat) göstərin.
- Həftədə 2–3 dəfə qısa, 20–30 dəqiqəlik məşğələlər keçirin; oyunu qələbə yox, maraq üzərində qurun.
- Onlayn platformalardan istifadə edirsinizsə, onları ümumi gündəlik limitə daxil edin – uşaqlarda ekran vaxtı tövsiyələrinə baxın.
Azərbaycanda şahmat ənənəsi güclüdür – Azərbaycan şahmat məktəbi və uşaq kursları haqqında ayrıca yazımız var. Azərbaycan Şahmat Federasiyası (AŞF) 1992-ci ildən FİDE üzvüdür, ölkə çempionatlarını, o cümlədən uşaq çempionatlarını təşkil edir; federasiyanın prezidenti Mahir Məmmədovdur. Bakı 2016-cı ildə 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasına ev sahibliyi edib.
Məktəb şahmatı: Təhsil Nazirliyinin 2011-ci il dekabr əmri ilə "Şahmat" fənni pilot məktəblərin II siniflərində həftədə 1 saat tədris olunmağa başlayıb, 2013-cü il 29 avqust tarixli №784 əmri ilə isə fənn II–IV siniflərdə həftədə 1 saat kimi tətbiq edilib. 2011-ci il məlumatına görə təhsil sistemində 66 uşaq-gənclər şahmat məktəbi fəaliyyət göstərirdi. 22 dekabr 2025-ci ildə AŞF ilə Məktəbəqədər və Ümumi Təhsil üzrə Dövlət Agentliyi arasında niyyət protokolu imzalanıb. Övladınızın məktəbində şahmat dərsinin olub-olmadığını məktəb rəhbərliyindən dəqiqləşdirin; dərnək və idman məktəbinə yazılma qaydası üçün uşağı idmana yazdırmaq bələdçimizə baxın.
Tez-tez verilən suallar
Şahmatda ilk gedişi kim edir?
Həmişə ağlar. Kimin ağlarla oynayacağı püşk və ya turnir cədvəli ilə müəyyən edilir.
Pat qələbə sayılırmı?
Xeyr. Pat – növbəsi olan tərəfin şah altında olmadan qanuni gedişinin olmamasıdır və heç-heçə ilə bitir.
Piyada geri gedə bilərmi?
Xeyr, piyada yalnız irəli gedir və diaqonal üzrə vurur. Son sıraya çatanda vəzir, top, fil və ya ata çevrilir.
Şah altında olanda rokirovka etmək olarmı?
Xeyr. Şah altında olan, şah altından keçən və ya şah altına düşən şahla rokirovka qadağandır.
50 gediş qaydası necə hesablanır?
Hər iki tərəfin 50 gedişi ərzində piyada hərəkət etməyibsə və vurma olmayıbsa, heç-heçə tələb edilə bilər; 75 gedişdə isə heç-heçə avtomatikdir.
Mənbə: FİDE – Şahmat qaydaları (2023), FİDE – 2023 qaydalarının dərci, FİDE – Yeni reytinq və titul qaydaları, Təhsil Nazirliyi – Şahmat fənni pilot layihəsi (2011), Təhsil Nazirliyi – Şahmat fənni II–IV siniflərdə (2013), edu.gov.az – AŞF-nin 2025-ci il yekunları, Wikipedia – Azərbaycan Şahmat Federasiyası
Şərhlər