Başgicəllənmə bir neçə fərqli hissin ümumi adıdır: özünüzün və ya ətrafın fırlandığı hissi (vertigo), huşunu itirəcəkmiş kimi yüngüllük və zəiflik, həmçinin tarazlığın pozulması. NHS-ə görə başgicəllənmə çox yayılıb, adətən ciddi deyil və çox vaxt öz-özünə keçir. Vertigonun ən çox rast gəlinən səbəbləri daxili qulaq problemləridir – xüsusilə BPPV (benign paroksizmal pozisional vertigo), huşsuzluğa yaxın halın isə ayağa qəfil qalxanda təzyiqin düşməsi, susuzlaşma və ya anemiyadır. Hücum zamanı dərhal oturun və ya uzanın, yavaş-yavaş ayağa qalxın və maşın sürməyin. Başgicəllənmə ilə birlikdə üzün bir tərəfinin sallanması, qolda zəiflik, danışığın pozulması, ikili görmə, şiddətli baş ağrısı, sinə ağrısı və ya huşunu itirmə olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Başgicəllənmənin hansı növləri var
Başgicəllənmənin üç əsas növü var: fırlanma hissi (vertigo), huşunu itirməyə yaxın yüngüllük və tarazlıq pozğunluğu; səbəb də, nə etmək lazım olduğu da növündən asılıdır. NHS bu hissləri belə təsvir edir:
- Vertigo – sizə elə gəlir ki, ya özünüz, ya da ətrafdakı hər şey fırlanır və bu tarazlığa təsir edəcək qədər güclüdür. NHS-ə görə vertigo adi başgicəllənmədən daha artıqdır; hücum bir neçə saniyədən bir neçə saata qədər, ağır hallarda günlərlə davam edə bilər. Ən çox daxili qulaqla bağlıdır.
- Huşsuzluğa yaxın hal – başda yüngüllük, gözlərin qaralması, tərləmə, ürəkbulanma və "indi yıxılacağam" hissi. Ətraf fırlanmır. NHS-ə görə çox vaxt qəfil ayağa qalxanda təzyiqin düşməsi, az yemək-içmək və ya istivurma ilə bağlıdır.
- Tarazlıq pozğunluğu – ayaq üstə dayanarkən və ya yeriyərkən sabitliyin itməsi, düz xətt üzrə yeriyə bilməmək. Daxili qulaq, sinir sistemi, görmə, əzələ və oynaq problemləri, həmçinin dərmanlar səbəb ola bilər.
Həkimə şikayəti təsvir edərkən "başım gicəllənir" əvəzinə nə hiss etdiyinizi dəqiq deyin: fırlanma, yüngüllük və ya sabitsizlik. Hücumun nə qədər çəkdiyini, nəyin onu tətiklədiyini və yanında hansı əlamətlərin olduğunu da qeyd edin.
Başgicəllənmənin ən çox rast gəlinən səbəbləri
Vertigonun ən çox rast gəlinən səbəbləri daxili qulaq xəstəlikləridir – BPPV, vestibulyar neyronit, labirintit və Menyer xəstəliyi; yüngüllük və huşsuzluğa yaxın halın səbəbləri isə çox vaxt ortostatik hipotenziya, susuzlaşma, anemiya və dərmanlardır. Aşağıdakı cədvəl NHS və Amerika Otolarinqologiya – Baş və Boyun Cərrahiyyəsi Akademiyasının ENT Health saytının məlumatları əsasında hazırlanıb:
| Səbəb | Tipik əlamət | Nə etməli |
|---|---|---|
| BPPV | Uzananda, yataqda çevriləndə, yuxarı baxanda və ya əyiləndə saniyələrdən dəqiqələrə qədər çəkən qısa fırlanma; eşitmə pozulmur | Həkim və ya fizioterapevt müayinəsi; yerdəyişmə manevrləri (Epley və s.) |
| Vestibulyar neyronit və labirintit | Çox vaxt soyuqdəymə və ya qripdən sonra qəfil başlayan fırlanma, ürəkbulanma, qusma; labirintitdə eşitmə itkisi və qulaqda küy də olur | Qaranlıq, sakit otaqda dincəlmək, az-az maye içmək; bir neçə günə yaxşılaşmazsa həkimə |
| Menyer xəstəliyi | Bir neçə dəqiqədən 24 saata qədər çəkən fırlanma hücumları, qulaqda küy, eşitmə itkisi, qulaqda təzyiq hissi | LOR həkimi müayinəsi; duz və kofeinin azaldılması barədə həkimlə məsləhətləşmə |
| Migren | Migrenlə əlaqəli təkrarlanan başgicəllənmə və ya fırlanma hissi | Nevroloq müayinəsi, tətikləyicilərin müəyyən edilməsi |
| Ortostatik hipotenziya | Oturmuş və ya uzanmış vəziyyətdən qəfil qalxanda gözlərin qaralması, yüngüllük | Yavaş-yavaş qalxmaq, kifayət qədər su içmək; tez-tez təkrarlanarsa təzyiqi yoxlatmaq |
| Susuzlaşma və istivurma | İsti havada, az maye qəbulunda, qusma və ya ishaldan sonra zəiflik və yüngüllük | Sərin yerdə oturmaq, su içmək |
| Dəmir çatışmazlığı anemiyası | Yorğunluq, solğunluq, nəfəs darlığı, yüngül başgicəllənmə | Qan analizi üçün həkimə müraciət |
| Dərmanlar | Yeni dərmana başladıqdan və ya dozanı dəyişdikdən sonra başgicəllənmə | Dərmanı özbaşına dayandırmadan həkimə və ya əczaçıya müraciət |
NHS-ə görə şəkərli diabetdə qanda şəkərin düşməsi, qulaq infeksiyası, stress və narahatlıq, yol xəstəliyi də başgicəllənmə yarada bilər. Aşağı təzyiq NHS-ə görə 90/60 mm civə sütunundan aşağı göstəricidir. Qan təzyiqi normaları və dəmir çatışmazlığı barədə ayrıca məqalələrimizə də baxa bilərsiniz. Bəzən səbəbi tapmaq mümkün olmur.
BPPV nədir və Epley manevri necə kömək edir
BPPV daxili qulaqdakı kiçik kalsium kristallarının (otokoniyaların) yerindən çıxıb tarazlıq kanalına düşməsi nəticəsində başın müəyyən hərəkətlərində yaranan qısa fırlanma hücumlarıdır və ENT Health-ə görə vertigonun ən çox rast gəlinən səbəbidir. Adındakı sözlər vəziyyəti təsvir edir: benign – həyat üçün təhlükəli deyil, paroksizmal – qəfil, qısa tutmalarla gəlir, pozisional – başın vəziyyəti ilə tətiklənir.
BPPV yaşlılarda daha çox rast gəlinir, çox vaxt aşkar səbəb olmadan, bəzən isə baş travmasından və ya digər daxili qulaq xəstəliyindən sonra yaranır. ENT Health-ə görə BPPV eşitməyə təsir etmir və huşun itməsinə səbəb olmur. Həkim diaqnozu Diks-Holpayk testi kimi sadə yataq yanı testlə qoyur: başınızı müəyyən vəziyyətə gətirib gözlərin xüsusi hərəkətini izləyir. Bu zaman başgicəllənmə yaranması normaldır.
Müalicə üçün kanalit yerdəyişmə manevrləri – Epley və ya Semont manevrləri tətbiq olunur. Həkim və ya fizioterapevt başınızı ardıcıl olaraq bir neçə vəziyyətə çevirir və kristallar daxili qulağın zərərsiz hissəsinə qaytarılır. ENT Health-ə görə bu prosedurlar bir neçə dəqiqə çəkir, uğur göstəricisi təxminən 80%-dir və əksər insanlar 1–2 seansdan sonra sağalır. Prosedurdan sonra bir neçə gün yüngül sabitsizlik qala bilər.
Manevri internetdəki videolara baxaraq özbaşına etməyin: BPPV-nin bir neçə növü var, hər birinə fərqli manevr lazımdır və əvvəlcə diaqnozun dəqiqləşdirilməsi vacibdir. Həkim lazım bilsə, sizə manevri evdə nəzarət altında özünüz necə edəcəyinizi öyrədə bilər. ENT Health həmçinin qeyd edir ki, başgicəllənməni zəiflədən dərmanlar BPPV-nin səbəbini aradan qaldırmır və beynin bərpasını ləngidə bilər. BPPV müalicədən sonra təkrarlana bilər, lakin yenidən uğurla müalicə olunur.
Başgicəllənmə zamanı evdə nə etməli
Başgicəllənmə başlayan kimi dərhal oturun və ya uzanın, hiss keçənə qədər hərəkətsiz qalın, sonra yavaş-yavaş qalxın və bol maye için. NHS aşağıdakıları tövsiyə edir:
- vertigo zamanı qaranlıq və sakit otaqda hərəkətsiz uzanın;
- başınızı gündəlik işlərdə ehtiyatla və yavaş hərəkət etdirin;
- yataqdan qalxmazdan əvvəl bir müddət yatağın kənarında oturun;
- gecə qalxanda işığı yandırın, yıxılma riskiniz varsa əsadan istifadə edin;
- yerdən nəsə götürmək üçün əyilməyin, çömbəlin; boynunuzu hündür rəfə uzanaraq dartmayın;
- başınız bir az hündürdə olmaqla, 2 və ya daha çox yastıqla yatın;
- bol su için; qəhvə, siqaret və alkoqoldan çəkinin.
Huşunuzu itirəcəyinizi hiss edirsinizsə, NHS ayaqlarınızı qaldıraraq uzanmağı, bu mümkün deyilsə, başınızı dizlərinizin arasına endirərək oturmağı və su içməyi məsləhət görür. Başgicəllənmə keçmirsə, tez-tez təkrarlanırsa, eşitmə zəifləyirsə, qulaqda küy yaranırsa və ya huşunuzu itiribsinizsə, həkimə müraciət edin.
Hansı hallarda dərhal 103-ə zəng etməli
Başgicəllənmə ilə birlikdə insultun FAST əlamətləri, ikili görmə, danışıq pozğunluğu, şiddətli baş ağrısı, sinə ağrısı və ya huşun itməsi olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. İnsultu tanımaq üçün NHS FAST qaydasını tövsiyə edir:
- F (Face – üz): üzün bir tərəfi sallanıb, gülümsəmək çətindir;
- A (Arms – qollar): hər iki qolu qaldırıb saxlamaq mümkün deyil, bir qolda zəiflik və ya keyimə var;
- S (Speech – danışıq): danışıq dolaşıq və ya anlaşılmazdır;
- T (Time – vaxt): bu əlamətlərdən biri varsa, vaxt itirmədən təcili yardım çağırın.
NHS-ə görə başgicəllənmə və ya vertigo ilə yanaşı bunlar da təcili yardım tələb edir:
- ikili görmə və ya görmənin itməsi;
- qəfil eşitmə itkisi;
- qol və ya ayaqda zəiflik, keyimə, gizildəmə;
- qəfil, çox şiddətli baş ağrısı;
- sinə ağrısı, ürəyin sürətli və ya nizamsız döyünməsi;
- huşunu itirmə, xüsusilə 1 dəqiqə ərzində ayılmamaq, idman zamanı və ya uzanmış vəziyyətdə huşunu itirmə;
- yıxılarkən ciddi zədə və ya qıcolma.
İnsult əlamətləri qısa müddətdə keçsə belə, NHS dərhal tibbi yardım almağı tövsiyə edir. Belə vəziyyətdə xəstəxanaya özünüz maşın sürməyin.
Yaşlılarda yıxılma riski və sürücülük
Yaşlılarda başgicəllənmənin ən böyük təhlükəsi yıxılma və zədələnmədir, ona görə yaşlı insanların başgicəllənməsi gecikmədən müayinə olunmalıdır. ENT Health-ə görə yaşla daxili qulağın tarazlıq hüceyrələri azalır, əzələ gücü zəifləyir, eyni vaxtda bir neçə dərman qəbulu isə başgicəllənməni artıra bilər. Təşkilat bunları məsləhət görür:
- bütün dərmanlarınızın siyahısını həkimə göstərin;
- eşitmə və görmənizi müntəzəm yoxlatdırın;
- oturmuş və ya uzanmış vəziyyətdən yavaş qalxın;
- sürüşməyən, alçaq dabanlı ayaqqabı geyinin, lazım olduqda əsadan istifadə edin;
- evdə xalçaları bərkidin, kabelləri yoldan götürün, gecə işıqları qoyun, vanna otağına tutacaqlar quraşdırın;
- istənilən yıxılmadan sonra həkimə müraciət edin.
Sürücülük: NHS başgicəllənmə zamanı maşın sürməyi, nərdivana çıxmağı və təhlükəli avadanlıqla işləməyi qadağan edir. Böyük Britaniyada qəfil və ya tez-tez təkrarlanan başgicəllənmə, həmçinin təkrarlanan huşsuzluq barədə sürücülük qurumuna məlumat vermək tələb olunur. Azərbaycanda sürücülük üçün tibbi yararlılıq qaydalarını həkiminizlə və rəsmi qurumlarla dəqiqləşdirin; təkrarlanan hücumlar olduqda səbəb aydınlaşana qədər sükan arxasına keçməyin.
Tez-tez verilən suallar
Vertigo ilə adi başgicəllənmənin fərqi nədir?
Vertigo özünüzün və ya ətrafın fırlandığı hissidir və çox vaxt daxili qulaqla bağlıdır. Adi başgicəllənmə isə başda yüngüllük, huşsuzluğa yaxın hal və ya sabitsizlik ola bilər.
Başgicəllənmə nə qədər davam edir?
Səbəbdən asılıdır: BPPV hücumu saniyələrdən dəqiqələrə, Menyer hücumu 24 saata qədər çəkə bilər. Labirintit və vestibulyar neyronitdə NHS-ə görə tarazlıq adətən 2–6 həftəyə bərpa olunur.
Başgicəllənmə təzyiqdən ola bilərmi?
Bəli, xüsusilə ayağa qəfil qalxanda təzyiqin düşməsi (ortostatik hipotenziya) yüngüllük və gözlərin qaralmasına səbəb olur. Tez-tez təkrarlanırsa, təzyiqinizi ölçdürün və həkimə müraciət edin.
Epley manevrini evdə özüm edə bilərəmmi?
Yalnız həkim BPPV diaqnozunu qoyub manevri sizə göstərdikdən sonra. Səhv manevr kömək etməyə bilər, başgicəllənmənin başqa səbəbi isə gözdən qaça bilər.
Başgicəllənmədə hansı həkimə müraciət etməli?
İlk olaraq ailə həkiminə və ya terapevtə, lazım olduqda LOR həkiminə (otolarinqoloq), nevroloqa və ya kardioloqa müraciət edin. Təcili əlamətlər varsa, 103-ə zəng edin.
Mənbə: NHS – Dizziness, NHS – Vertigo, NHS – Labyrinthitis and vestibular neuritis, NHS – Ménière's disease, NHS – Low blood pressure, NHS – Fainting, NHS – Stroke symptoms, ENT Health – BPPV, ENT Health – BPPV FAQs, ENT Health – Falls prevention
Şərhlər