B12 vitamini çatışmazlığı – qan zərdabında kobalamin səviyyəsinin adətən 200 pg/mL-dən (148 pmol/L) aşağı düşməsidir və yorğunluq, əl-ayaqda uyuşma, dil ağrısı, unutqanlıq və anemiya ilə özünü göstərir. Böyüklərin gündəlik tələbatı 2,4 mkq-dır; əsas risk qrupları veqanlar, yaşlılar, metformin və ya mədə dərmanlarını uzun müddət qəbul edənlərdir.
B12 vitamini nəyə lazımdır və gündəlik tələbat nə qədərdir?
B12 vitamini qırmızı qan hüceyrələrinin yaranması, DNT sintezi və sinir sisteminin normal işləməsi üçün lazımdır. ABŞ Milli Səhiyyə İnstitutlarının (NIH) normalarına görə, 14 yaşdan yuxarı şəxslər üçün gündəlik tövsiyə olunan miqdar 2,4 mikroqramdır (mkq).
| Yaş qrupu | Gündəlik miqdar, mkq |
|---|---|
| 0–6 aylıq körpələr | 0,4 |
| 7–12 aylıq körpələr | 0,5 |
| 1–3 yaş | 0,9 |
| 4–8 yaş | 1,2 |
| 9–13 yaş | 1,8 |
| 14 yaş və yuxarı | 2,4 |
| Hamilələr | 2,6 |
| Əmizdirən analar | 2,8 |
Qidadakı B12-nin sorulması üçün mədədə ifraz olunan "daxili faktor" adlı zülal lazımdır. Orqanizm, əsasən qaraciyərdə, uzunmüddətli ehtiyat toplayır, ona görə qəbul azaldıqda əlamətlər çox vaxt aylar, hətta illər sonra yaranır.
B12 çatışmazlığının əlamətləri
B12 çatışmazlığının əlamətləri tədricən yaranır və həm qan (anemiya), həm də sinir sistemi ilə bağlı ola bilər.
- Yorğunluq və halsızlıq – güclü yorğunluq, enerji azlığı, solğunluq, nəfəs darlığı, ürəkdöyünmə;
- Uyuşma və gizildəmə – əl və ayaqlarda "iynə batması" hissi, əzələ zəifliyi, yerişdə tarazlığın pozulması;
- Dil və ağız – qırmızı, hamar və ağrılı dil (qlossit), ağız yaraları;
- Unutqanlıq və əhval – yaddaş və diqqətin zəifləməsi, depressiv əhval, narahatlıq, ağır hallarda çaşqınlıq;
- Görmə problemləri – nadir hallarda görmənin bulanması;
- Anemiya – eritrositlər iriləşir (meqaloblastik anemiya), qan analizində MCV göstəricisi yüksəlir.
Dəmir çatışmazlığında eritrositlər adətən kiçik olur (MCV aşağı), B12 çatışmazlığında isə iri; iki çatışmazlıq eyni vaxtda da ola bilər. Fərqləri dəmir çatışmazlığı və anemiya bələdçisində ətraflı oxuya bilərsiniz. NHS xəbərdarlıq edir ki, sinir sistemi ilə bağlı bəzi pozuntular gec müalicə olunduqda qalıcı ola bilər.
B12 normaları: pg/mL və pmol/L cədvəli
Böyüklərdə qan zərdabında B12 adətən 200–900 pg/mL (148–664 pmol/L) aralığında normal sayılır, 200 pg/mL-dən aşağı səviyyə isə çatışmazlıq hesab olunur.
| Göstərici | İstinad aralığı | Sərhəd zona | Çatışmazlığa işarə |
|---|---|---|---|
| Ümumi B12, pg/mL (ng/L) | 200–900 | 200–300 | 200-dən aşağı |
| Ümumi B12, pmol/L | 148–664 | 148–221 | 148-dən aşağı |
| Holotranskobalamin (aktiv B12), pmol/L | 40–150 | – | 35–40-dan aşağı |
| Metilmalon turşusu, nmol/L | 50–370 | – | 370-dən yuxarı |
| Homosistein, mkmol/L | 4–10 | – | 12–15-dən yuxarı |
Vahidlərin çevrilməsi: 1 pg/mL ≈ 0,738 pmol/L; pmol/L-i pg/mL-ə çevirmək üçün nəticəni 1,355-ə vurun. pg/mL və ng/L eyni vahiddir. Laboratoriyaların istinad aralıqları fərqlənə bilər, ona görə nəticəni blankdakı norma ilə müqayisə edin. Digər göstəricilər üçün ümumi qan analizi normaları bələdçisinə baxın.
B12 sərhəd zonadadırsa (200–300 pg/mL) və ya əlamətlər olduğu halda normal görünürsə, həkim metilmalon turşusu və homosistein analizini təyin edə bilər. Hər ikisi yüksəkdirsə, toxuma səviyyəsində çatışmazlıq ehtimalı artır. Yalnız homosistein yüksəkdirsə, səbəb fol turşusu çatışmazlığı da ola bilər; metilmalon turşusu isə böyrək çatışmazlığında da yüksəlir.
B12 çatışmazlığı kimlərdə daha çox olur?
Ən çox risk altında olanlar heyvan mənşəli qida yeməyənlər, yaşlılar, mədə-bağırsaq xəstəliyi olanlar və B12 sorulmasını azaldan dərman qəbul edənlərdir.
- Vegetarian və veqanlar – B12 təbii halda yalnız heyvan mənşəli qidalarda olur; veqanlar zənginləşdirilmiş qida və ya əlavə qəbul etmədən çatışmazlıq riski altındadır.
- 50 yaşdan yuxarı şəxslər – yaşla mədə turşusu azalır, atrofik qastrit daha çox rast gəlinir və qidadakı zülala bağlı B12 pis sorulur.
- Metformin qəbul edənlər – Amerika Diabet Assosiasiyası (ADA) metformini uzun müddət qəbul edənlərdə, xüsusən anemiya və ya periferik neyropatiya olduqda, B12 səviyyəsinin dövri yoxlanılmasını tövsiyə edir.
- Mədə turşusunu azaldan dərmanlar – JAMA jurnalında dərc olunmuş geniş araşdırmada (2013) 2 il və daha uzun proton pompası inhibitoru (omeprazol, pantoprazol və s.) qəbulu B12 çatışmazlığı riskinin təxminən 65%, H2 blokatorları isə 25% artması ilə əlaqələndirilib. Dərmanı özbaşına dayandırmayın, həkimlə danışın.
- Qastrit və pernisioz anemiya – autoimmun qastritdə daxili faktor istehsal olunmur və bu, pernisioz anemiyaya səbəb olur; NHS-ə görə, Böyük Britaniyada B12 çatışmazlığının ən çox rast gəlinən səbəbi məhz budur. Ətraflı: qastrit və mədə xorası.
- Bariatrik cərrahiyyə – mədə bypass və mədənin kiçildilməsi əməliyyatlarından sonra B12 sorulması azalır, ömürlük nəzarət lazım olur.
- Bağırsaq xəstəlikləri – Kron xəstəliyi, çölyak xəstəliyi, nazik bağırsağın bir hissəsinin çıxarılması.
- Hamiləlik və əmizdirmə – tələbat 2,6 və 2,8 mkq-a yüksəlir; veqan anaların körpələrində çatışmazlıq ağır nəticələrə yol aça bilər.
B12 olan qidalar: mkq/100 q cədvəli
B12-nin ən zəngin mənbələri qaraciyər, dəniz molyuskları və balıqdır: 100 q mal qaraciyəri gündəlik tələbatı təxminən 30 dəfə ödəyir.
| Qida | B12, mkq/100 q (təxmini) | Qeyd |
|---|---|---|
| Mal və qoyun qaraciyəri (bişmiş) | 70–85 | Ən zəngin mənbə |
| Midiya və digər molyusklar (bişmiş) | 20–24 | – |
| Toyuq qaraciyəri (bişmiş) | 17–21 | – |
| Sardina (konserv) | təxminən 9 | – |
| Tunes (bişmiş) | 3–11 | Növündən asılıdır |
| Forel | təxminən 5 | – |
| Qızılbalıq (losos) | təxminən 3 | – |
| Mal əti | 2–3 | – |
| Qoyun əti | təxminən 2,5 | – |
| Pendir (ağ pendir, çeddar) | 1–1,7 | – |
| Yumurta | təxminən 1 | 1 iri yumurta – 0,5 mkq |
| Süd | təxminən 0,5 | 1 stəkan – 1,3 mkq |
| Qatıq | 0,4–0,6 | – |
| Toyuq əti | 0,3–0,4 | – |
| Tərəvəz, meyvə, paxlalılar, çörək | 0 | Zənginləşdirilməyibsə |
| Zənginləşdirilmiş taxıl, bitki südü, qida mayası | Etiketə baxın | Veqanlar üçün əsas mənbə |
Rəqəmlər qida bazalarına əsaslanan təxmini dəyərlərdir və bişirmə üsulundan asılı olaraq dəyişir. Məsələn, 1 stəkan süd, 1 yumurta və 100 q mal əti birlikdə gündəlik normanı ödəyir. Spirulina və dəniz yosunlarındakı B12 əsasən aktiv olmayan formadadır və etibarlı mənbə sayılmır. Balanslı menyu üçün sağlam qidalanma qaydaları bələdçisinə baxın.
B12 həb, yoxsa iynə?
Qidalanma ilə bağlı çatışmazlıqda adətən həb kifayət edir, pernisioz anemiya və nevroloji əlamətlərdə isə müalicəyə iynə ilə başlanılır; seçimi həkim edir.
- Həb (oral qəbul) – qida mənşəli çatışmazlıqda və veqanlarda istifadə olunur. NHS-ə görə, həb yeməklər arasında hər gün qəbul edilir; veqanlara ömürlük lazım ola bilər. Yüksək dozada vitaminin kiçik bir hissəsi (təxminən 1%) daxili faktor olmadan da sorulur.
- İynə (əzələdaxili) – Böyük Britaniyada adətən hidroksokobalamin vurulur: əvvəlcə gün aşırı bir neçə dəfə, sonra hər 2–3 aydan bir. Pernisioz anemiyada müalicə ömürlükdür; uyuşma kimi nevroloji əlamətlər olduqda xəstəni hematoloq izləyir.
AAFP-nin dərc etdiyi icmala görə, gündə 1000–2000 mkq oral B12 kiçik araşdırmalarda qısa müddətdə qan və nevroloji göstəricilərə iynə qədər təsir edib, lakin uzunmüddətli bərabərlik sübut olunmayıb. Diqqət: yalnız fol turşusu qəbul etmək anemiyanı düzəldib B12 çatışmazlığını gizlədə bilər, sinir zədələnməsi isə davam edər. Doza və müddəti həkim müəyyən edir.
B12 çatışmazlığında həkimə nə vaxt müraciət etməli?
Uzun müddət izah olunmayan yorğunluq, əl-ayaqda uyuşma və ya dil ağrısı varsa, ailə həkiminə müraciət edib qan analizi vermək lazımdır.
- Əlamətlər həftələrlə keçmir və ya güclənir;
- Uyuşma, yerişdə tarazlığın pozulması, yaddaşın zəifləməsi var;
- Risk qrupundasınız (veqan, 50 yaşdan yuxarı, metformin, proton pompası inhibitoru, bariatrik əməliyyat) və uzun müddət yoxlanmamısınız;
- Veqan qidalanırsınız və hamiləlik planlaşdırırsınız.
Şiddətli nəfəs darlığı, sinə ağrısı, huşun itməsi və ya qəfil çaşqınlıq olduqda təcili olaraq 103 və ya 112 nömrəsinə zəng edin.
Tez-tez verilən suallar
B12 neçə olanda aşağı sayılır?
Böyüklərdə 200 pg/mL-dən (148 pmol/L) aşağı səviyyə çatışmazlıq, 200–300 pg/mL isə sərhəd zona sayılır. Nəticəni laboratoriyanın blankındakı norma ilə müqayisə edin.
B12 çatışmazlığı nə qədər müddətə düzəlir?
Müalicəyə başladıqdan sonra anemiya adətən bir neçə həftəyə yaxşılaşır. Sinir sistemi əlamətlərinin bərpası aylarla çəkə bilər, gec başlanan müalicədə bəziləri qalıcı olur.
Veqanlar B12-ni haradan almalıdır?
Bitki mənşəli qidalarda aktiv B12 yoxdur, ona görə veqanlara zənginləşdirilmiş qidalar və ya müntəzəm B12 əlavəsi lazımdır. Dozanı həkim və ya dietoloqla razılaşdırın.
Çox B12 qəbul etmək zərərlidirmi?
B12-nin toksikliyi aşağı olduğundan rəsmi yuxarı hədd müəyyən edilməyib. Buna baxmayaraq, səbəbsiz yüksək dozalara ehtiyac yoxdur; əlavə qəbul etmədən analizdə izah olunmayan çox yüksək B12 aşkarlanarsa, həkimə göstərin.
Metformin qəbul edirəm, B12 yoxlatmalıyammı?
Bəli, ADA metformini uzun müddət qəbul edənlərdə B12-nin dövri yoxlanılmasını tövsiyə edir, xüsusən uyuşma və ya anemiya olduqda. Yoxlama tezliyini həkiminiz müəyyən edir.
Mənbə: NHS – Vitamin B12 or folate deficiency anaemia, NHS – Treatment, NIH ODS – Vitamin B12 Fact Sheet, MedlinePlus – Vitamin B12, BOND – Vitamin B-12 Review (J Nutr, 2018), Lam və b. – PPI, H2 blokatorları və B12 çatışmazlığı (JAMA, 2013), AAFP – Oral vs intramuscular vitamin B12 (2006)
Şərhlər