Azərbaycan Respublikasının Milli Peyvənd Təqvimi uşaqları 11 yoluxucu xəstəlikdən – hepatit B, vərəm, difteriya, göyöskürək, tetanus, poliomielit, Hib infeksiyası, pnevmokok infeksiyası, qızılca, parotit ("svinka") və məxmərəkdən – qoruyur. Peyvəndlər doğuş evində başlayır (ilk 12 saatda hepatit B, ilk həftədə BCG), 2, 3, 4 və 6 aylıqda davam edir (altıvalentli vaksin və pnevmokok), 12 aylıqda qızılca-parotit-məxmərək (QPM) vurulur, 18 aylıqda və 6 yaşda isə revaksinasiya aparılır. Təqvimə daxil olan bütün vaksinlər dövlət tibb müəssisələrində – doğuş evində və yaşayış yeri üzrə poliklinikada, ailə və ya sahə həkiminin nəzarəti ilə – pulsuz vurulur. HPV (insan papilloma virusu) və rotavirus vaksinləri 2026-cı ilin oktyabrına olan məlumata görə milli təqvimə daxil edilməyib və yalnız özəl qaydada mümkündür. Aşağıda yaş üzrə cədvəl, hara müraciət etmək, hansı sənədlər lazım olduğu, əks göstərişlər və məktəbə qəbuldə peyvənd kartı məsələsi izah olunur.
Milli Peyvənd Təqvimi: yaş və vaksin cədvəli
Cədvəl Səhiyyə Nazirliyi və İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin (İTS/TƏBİB) dərc etdiyi profilaktik peyvəndlər təqviminə əsaslanır. 2024-cü ildən pentavalent (beşvalentli) vaksinin yerinə altıvalentli vaksin – GDT-Hib-HepB-İPV (difteriya, göyöskürək, tetanus, Hib, hepatit B və inaktivləşdirilmiş polio) – tətbiq olunur; bu, uşağa vurulan iynələrin sayını azaldır.
| Yaş | Vaksin | Hansı xəstəliklərdən qoruyur | Harada vurulur |
|---|---|---|---|
| Doğuşdan sonra ilk 12 saat | Hepatit B (HepB) | Virus hepatiti B | Doğuş evi |
| 4–7-ci gün | BCG | Vərəm | Doğuş evi |
| 2 aylıq | Altıvalentli (GDT-Hib-HepB-İPV) + pnevmokok (PKV) | Difteriya, göyöskürək, tetanus, Hib, hepatit B, polio; pnevmokok infeksiyası | Poliklinika |
| 3 aylıq | Altıvalentli (GDT-Hib-HepB-İPV) | Eyni 6 xəstəlik – 2-ci doza | Poliklinika |
| 4 aylıq | Altıvalentli + pnevmokok (PKV) | 3-cü doza; pnevmokok 2-ci doza | Poliklinika |
| 6 aylıq | Pnevmokok (PKV) + polio (OPV/İPV) | Pnevmokok 3-cü doza; poliomielit | Poliklinika |
| 12 aylıq | QPM (KPQ) | Qızılca, parotit, məxmərək | Poliklinika |
| 18 aylıq | GDT + OPV | Difteriya, göyöskürək, tetanus; polio – revaksinasiya | Poliklinika |
| 6 yaş | QPM + DT | Qızılca, parotit, məxmərək – 2-ci doza; difteriya, tetanus – revaksinasiya | Poliklinika / məktəb tibb məntəqəsi |
Bəzi mənbələrdə 12 və 18 aylıqda, həmçinin 6 yaşda vaksinlə yanaşı A vitamini də qeyd olunur. Təqvimin dəqiq versiyası (məsələn, 6 aylıqda OPV, yoxsa İPV verilməsi) vaksin tədarükündən asılı olaraq dəyişə bildiyi üçün konkret dozanı ailə həkiminizdən və ya its.gov.az saytından dəqiqləşdirin.
Hər vaksin nədən qoruyur və niyə vacibdir
- Hepatit B. Virus qaraciyərin xroniki iltihabına, sirroza və xərçəngə səbəb ola bilər. Körpəyə doğuş zamanı anadan keçmə riski olduğu üçün ilk doza doğuş evində, ilk 12 saatda vurulur.
- BCG. Vərəmin ağır formalarından (meningit, yayılmış vərəm) qoruyur. Sol çiyində kiçik iz qalması normaldır.
- Altıvalentli vaksin (GDT-Hib-HepB-İPV). Difteriya (boğaz və ürək zədələnməsi), göyöskürək (körpələrdə ölümcül ola bilən öskürək tutmaları), tetanus, Hib bakteriyası (meningit, pnevmoniya), hepatit B və polio – hamısı bir iynədə. 2, 3 və 4 aylıqda üç doza, ən azı 1 ay fasilə ilə.
- Pnevmokok (PKV). Pnevmoniya, meningit və orta qulaq iltihabının əsas törədicilərindən olan 13 pnevmokok ştammına qarşı. 2 yaşa qədər uşaqlar ən risklidir.
- Polio (OPV/İPV). Uşaq iflicindən qoruyur. İPV iynə, OPV ağızdan damcı şəklindədir.
- QPM. Qızılca, parotit və məxmərək – hər üçü ağırlaşma (pnevmoniya, ensefalit, oğlanlarda sonsuzluq, hamilədə dölün zədələnməsi) verə bilən virus infeksiyalarıdır. 12 ayda birinci, 6 yaşda ikinci doza.
Peyvəndlər pulsuzdur? Hara müraciət etməli
Milli təqvimə daxil olan bütün vaksinlər dövlət proqramı çərçivəsində alınır və dövlət tibb müəssisələrində pulsuz vurulur; valideyndən vaksin, şpris və ya xidmət haqqı tələb oluna bilməz. Müraciət qaydası:
- Doğuş evi. Hepatit B və BCG doğuşdan sonra birbaşa doğuş evində vurulur, məlumat uşağın mübadilə kartına yazılır.
- Poliklinika / ailə həkimi. Uşaq yaşayış yeri üzrə uşaq poliklinikasına qeydiyyata alınır. Sahə pediatrı və ya ailə həkimi peyvənd kartı (forma 063) açır və hər dozanın tarixini planlaşdırır. Çağırış üçün gözləməyin – uşağın 2 aylığı tamam olanda özünüz müraciət edin.
- Peyvənd günü. Vaksin vurulmazdan əvvəl həkim uşağı müayinə edir (temperatur, dəri, tənəffüs), əks göstərişi yoxlayır, valideynin razılığını alır. Vurulduqdan sonra 30 dəqiqə müəssisədə gözləmək tövsiyə olunur.
- Gecikmə varsa. Buraxılmış dozalar yenidən başdan vurulmur – təqvim qaldığı yerdən davam etdirilir. Epidemioloqlar uşağın xəstələnməsini gözləməməyi, mümkün olan ilk gün müraciət etməyi tövsiyə edirlər.
Bakı və regionlarda poliklinikalar TƏBİB-in tabeliyindədir; özəl klinikalarda da təqvim vaksinləri vurula bilər, lakin orada xidmət haqqı ola bilər və vaksinin dövlət tərəfindən verilib-verilmədiyini soruşun.
Lazım olan sənədlər
- Uşağın doğum haqqında şəhadətnaməsi (və ya şəxsiyyət vəsiqəsi).
- Valideynin şəxsiyyət vəsiqəsi.
- Doğuş evindən verilən mübadilə kartı / çıxarış – ilk dozaların tarixi oradadır.
- Varsa, əvvəlki peyvənd kartı (forma 063) – xaricdən qayıdan və ya poliklinikasını dəyişən uşaqlar üçün.
- Xaricdə vurulmuş vaksinlər üçün – həmin ölkənin peyvənd sənədi (tərcümə tələb oluna bilər).
Hər doza peyvənd kartına və uşağın tibbi kartına (forma 112) yazılır. Kartı saxlayın: uşaq bağçasına, məktəbə, idman bölməsinə və xaricə gedəndə lazım olacaq.
Əks göstərişlər və peyvənddən sonra nələr normaldır
Əks göstərişlər iki qrupa bölünür. Daimi: vaksinin hər hansı komponentinə ağır allergik reaksiya (anafilaksiya) və ağır immunçatışmazlıq (canlı vaksinlər – BCG, OPV, QPM üçün). Müvəqqəti: kəskin xəstəlik və ya xroniki xəstəliyin kəskinləşməsi dövrü – peyvənd sağalmadan 2–4 həftə sonra vurulur. Yüngül soyuqdəymə, az hərarət (38 °C-dən aşağı), antibiotik qəbulu, allergiyaya meyillilik, vaxtından əvvəl doğulma, ana südü ilə qidalanma peyvəndi təxirə salmaq üçün əsas deyil – bu barədə qərarı həkim verir.
| Reaksiya | Normaldır? | Nə etməli |
|---|---|---|
| İynə yerində qızartı, şişkinlik, ağrı (1–3 gün) | Bəli | Soyuq kompres; ovuşdurmayın |
| Hərarət 37,5–38,5 °C (1–2 gün) | Bəli | Bol maye, həkimin tövsiyəsi ilə parasetamol |
| Ağlağanlıq, iştahsızlıq, yuxululuq | Bəli | İstirahət, müşahidə |
| QPM-dən 5–12 gün sonra yüngül səpgi və hərarət | Bəli | Yoluxucu deyil, keçib gedir |
| Hərarət 39 °C-dən yuxarı, 3 saatdan çox fasiləsiz ağlama, qıcolma | Xeyr | Dərhal həkimə və ya 103-ə müraciət |
| Dəqiqələr içində səpgi, nəfəs darlığı, üz-dodaq şişməsi | Xeyr (anafilaksiya) | Təcili yardım 103 |
Uşağınızda xroniki xəstəlik, qıcolma tarixçəsi və ya əvvəlki dozaya ağır reaksiya olubsa, peyvənddən əvvəl mütləq həkimə məlumat verin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır, həkim məsləhətini əvəz etmir.
Məktəbə və bağçaya qəbulda peyvənd kartı
Birinci sinfə qəbul üçün mektebeqebul.edu.az portalı üzərindən ərizə ilə yanaşı uşağın sağlamlığı haqqında tibbi arayış (forma 26-U) tələb olunur. Bu arayışı yaşayış yeri üzrə uşaq poliklinikası pulsuz verir və orada uşağın aldığı peyvəndlər peyvənd kartından (forma 063) köçürülür. Buraxılmış dozalar varsa, poliklinika əvvəlcə onları tamamlamağı təklif edir. Uşaq bağçaları da eyni qaydada tibbi arayış və peyvənd məlumatı istəyir. Peyvəndsiz uşağın məktəbə qəbulu qanunla qadağan edilmir, lakin epidemiya (məsələn, qızılca) zamanı peyvəndsiz uşaqlar müvəqqəti kollektivdən ayrıla bilər.
HPV, rotavirus, qrip: təqvimdə olmayan vaksinlər
HPV (insan papilloma virusu). Uşaqlıq boynu xərçənginin qarşısını alan bu vaksin ÜST tərəfindən 9–14 yaşlı qızlara tövsiyə olunur. Səhiyyə Nazirliyi 2026-cı ilin martında ÜST-nin dəstəyi ilə əhalinin hazırlığını öyrənən sorğular apardığını bildirib; vaksin hələlik dövlət proqramına və icbari sığorta paketinə daxil deyil, yalnız özəl klinikalarda ödənişli qaydada mövcuddur. Təqvimə daxil edilsə, bu, rəsmi mənbələrdə elan olunacaq.
Rotavirus. Körpələrdə ağır ishal və susuzlaşmanın əsas səbəbinə qarşı ağızdan damcı vaksindir; 6 həftədən 8 aylığa qədər vurulur. Milli təqvimdə yoxdur, özəl qaydada mümkündür – pediatrla məsləhətləşin.
Qrip. Mövsümi qrip vaksini 6 aylıqdan böyük, xüsusilə xroniki xəstəliyi olan uşaqlara tövsiyə olunur; hər il payızda poliklinikada və ya özəl klinikada vurulur.
Suçiçəyi, hepatit A, meningokok. Təqvimə daxil deyil; səyahət, kollektiv və ya xroniki xəstəlik halında həkim fərdi tövsiyə verə bilər.
Tez-tez verilən suallar
Uşağa ilk peyvənd nə vaxt vurulur?
Doğuşdan sonra ilk 12 saat içində hepatit B, 4–7-ci gündə BCG – hər ikisi doğuş evində, pulsuz.
Milli təqvimdəki peyvəndlər pulsuzdur?
Bəli. 11 xəstəliyə qarşı bütün təqvim vaksinləri dövlət poliklinikalarında və doğuş evlərində pulsuz vurulur.
Peyvənd vaxtını keçirmişik, nə etməli?
Dərhal ailə həkiminə müraciət edin. Təqvim yenidən başlamır, qaldığı dozadan davam etdirilir; dozalar arası minimum 1 ay fasilə saxlanılır.
Uşağın burnu axır, peyvənd vurmaq olar?
Hərarətsiz yüngül soyuqdəymə adətən əks göstəriş deyil; qərarı peyvənd günü uşağı müayinə edən həkim verir. Hərarət və kəskin xəstəlikdə peyvənd sağalana qədər təxirə salınır.
HPV peyvəndi Azərbaycanda var?
Özəl klinikalarda ödənişli qaydada var; milli təqvimə və icbari sığortaya hələ daxil edilməyib (2026-cı ilin oktyabrına olan məlumat).
Məktəbə qəbul üçün hansı tibbi sənəd lazımdır?
Uşağın sağlamlığı haqqında tibbi arayış (forma 26-U); poliklinika onu peyvənd kartındakı məlumatla birlikdə pulsuz tərtib edir.
Mənbə: Səhiyyə Nazirliyi – Milli peyvənd təqvimi, İTS – Profilaktik peyvəndlər təqvimi, Respublika Gigiyena və Epidemiologiya Mərkəzi – Peyvənd, Pediatriya.az – Milli Peyvənd Təqvimi (yenilənmiş), Modern.az – HPV vaksini, AZƏRTAC – Birinci sinfə qəbul sənədləri, ÜST – Vaccines and immunization, UNICEF Azərbaycan
Şərhlər