Uşaqlarda 38°C və daha yüksək bədən temperaturu hərarət (qızdırma) sayılır. Normal temperatur təxminən 36,4–37,5°C arasında dəyişir və axşam saatlarında bir qədər yüksək olur. Hərarətin özü xəstəlik deyil – orqanizmin infeksiya ilə mübarizə əlamətidir və əksər hallarda 1–4 gün ərzində özü keçir. Lakin 3 aydan kiçik körpədə 38°C, 3–6 aylıq körpədə 39°C, febril qıcolma, səpgi, boyun sərtliyi, tənəffüs çətinliyi və 5 gündən çox davam edən hərarət dərhal həkimə müraciət tələb edir. Azərbaycanda təcili tibbi yardım üçün 103 nömrəsinə zəng edin.
Neçə dərəcə hərarət sayılır?
Böyük Britaniya Milli Səhiyyə Xidmətinin (NHS) və Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) tövsiyələrinə görə uşaqlarda hərarət həddi 38°C-dir (100,4°F). Mayo Clinic normal bədən temperaturunun orta hesabla 37°C olduğunu, lakin 36,4–37,5°C aralığının da normal sayıldığını bildirir. Temperatur gün ərzində dəyişir: səhər saatlarında ən aşağı, günortadan sonra və axşam ən yüksək olur. Fəal oyun, isti vanna, qalın geyim və ya yorğana bürünmək də qısa müddətə temperaturu qaldıra bilər – belə hallarda bir neçə dəqiqə gözləyib yenidən ölçün.
| Temperatur | Qiymətləndirmə |
|---|---|
| 36,4–37,5°C | Normal |
| 37,5–37,9°C | Subfebril (yüngül yüksəlmə), müşahidə edin |
| 38,0°C və yuxarı | Hərarət |
| 39,0°C və yuxarı | Yüksək hərarət – 3–6 aylıq körpədə dərhal həkimə |
| 40°C və yuxarı (təkrarlanan) | İstənilən yaşda həkimə müraciət (AAP) |
Yadda saxlayın: rəqəm qədər uşağın ümumi vəziyyəti də vacibdir – 38,5°C ilə oynayan uşaq 38°C ilə süst olan uşaqdan daha az narahatlıq doğurur.
Hərarət necə ölçülür: qoltuqaltı, qulaq, alın
Civə termometrləri zəhərli olduğuna görə artıq tövsiyə edilmir – rəqəmsal termometrdən istifadə edin. Ölçmə üsulları dəqiqliyinə görə fərqlənir:
- Rektal (düz bağırsaq): ən dəqiq üsuldur, xüsusilə 3 aydan kiçik körpələr üçün Mayo Clinic bu üsulu tövsiyə edir. Ucluğu vazelinlə yağlayıb 1–2 sm daxil edin.
- Qoltuqaltı (aksillyar): ən rahat və geniş yayılmış üsuldur. NHS termometrin ucunu qoltuğun yuxarı hissəsinə qoyub qolu bədənə sıxmağı və təlimatda göstərilən müddət gözləməyi məsləhət görür. Qoltuqaltı ölçmə adətən rektal nəticədən 0,3–0,6°C aşağı göstərir.
- Qulaq (timpanik): sürətlidir, lakin qulaq kanalının forması, qulaq kiri və otit nəticəyə təsir edir. Mayo Clinic 7 aydan kiçik körpələrdə qulaq termometrini tövsiyə etmir. Soyuqdan gələn uşaqda 15 dəqiqə gözləyin.
- Alın (temporal, kontaktsız): 1,3–5 sm məsafədən infraqırmızı şüa ilə ölçür. Tərli alında, günəş altında və ya soyuq havada dəqiqliyi azalır. Sürətli ilkin yoxlama üçün uyğundur, şübhəli nəticəni qoltuqaltı ölçmə ilə təsdiqləyin.
- Ağızdan (oral): 4 yaşdan yuxarı, termometri dilin altında saxlaya bilən uşaqlar üçün. Yemək-içməkdən sonra 15 dəqiqə gözləyin.
Həkimə zəng edərkən hərarəti hansı üsulla ölçdüyünüzü mütləq deyin – 37,8°C qoltuqaltı nəticə ilə 37,8°C rektal nəticə eyni şey deyil.
Yaşa görə nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?
NHS, AAP və Mayo Clinic tövsiyələri yaş həddinə görə belə ümumiləşdirilir:
| Yaş | Həkimə müraciət səbəbi |
|---|---|
| 0–3 ay | 38°C və yuxarı istənilən hərarət – dərhal həkimə və ya təcili yardıma |
| 3–6 ay | 39°C və yuxarı, yaxud daha aşağı hərarətlə süstlük, qıcıqlanma, yeməkdən imtina |
| 6–24 ay | 39°C-dən yuxarı hərarət 1 gündən çox davam edirsə |
| 2 yaşdan yuxarı | Hərarət 3 gündən (72 saat) çox davam edirsə və ya uşaq pisləşirsə |
| İstənilən yaş | 5 gün və daha çox davam edən hərarət, 40°C-dən yuxarı təkrarlanan hərarət |
Dərhal 103-ə zəng edin, əgər uşaqda:
- Febril qıcolma var – xüsusilə ilk dəfə baş verirsə və ya 5 dəqiqədən çox davam edirsə;
- Səpgi var və şüşə stəkanla basdıqda solmur (meningit əlaməti ola bilər);
- Boyun sərtliyi, işıqdan narahatlıq, güclü baş ağrısı var;
- Tənəffüs çətinliyi – sürətli nəfəs, inilti, nəfəs alanda qabırğaaltının içəri çəkilməsi;
- dodaqlar, dəri və ya dırnaqlar göyərir, boz və ya ləkəli rəngdədir, əl-ayaq soyuqdur;
- uşaq oyanmır, çox yuxuludur, sakitləşmir və ya çaşqın görünür;
- susuzlaşma əlamətləri – 6–8 saat ərzində sidik yoxdur, ağlayanda göz yaşı çıxmır, gözlər çökük;
- təkrarlanan qusma, yaşıl qusuntu, şiddətli qarın ağrısı var;
- uşaq isti avtomobildə və ya günəş altında qızıbsa (istivurma).
Xroniki xəstəliyi olan (ürək, immun çatışmazlığı, onkoloji, oraq hüceyrəli anemiya), steroid və ya immuniteti zəiflədən dərman qəbul edən uşaqlarda hər hərarət həkimlə məsləhətləşmə tələb edir.
Febril qıcolma zamanı nə etməli?
Febril qıcolma 6 ay – 5 yaş arası uşaqların təxminən 3–4%-də müşahidə olunur, ən çox 12–18 aylıq körpələrdə baş verir. Adətən 1–2 dəqiqə çəkir və uzunmüddətli zərər vermir. Qıcolma zamanı:
- Uşağı yerə və ya çarpayıya böyrü üstə uzadın, başını yumşaq əşya ilə qoruyun, ətrafdakı sərt əşyaları uzaqlaşdırın.
- Ağzına heç nə qoymayın, hərəkətlərini zorla saxlamayın.
- Başlama və bitmə vaxtını qeyd edin.
- Qıcolma 5 dəqiqədən çox davam edirsə, tənəffüs çətinləşirsə, bədənin yalnız bir tərəfində olursa və ya 24 saat ərzində təkrarlanırsa – dərhal 103.
- İlk febril qıcolmadan sonra uşağı mütləq həkim müayinə etməlidir.
Evdə nə etmək olar?
- Maye verin. Su, ana südü, süd qarışığı, zəif çay, şorba. Susuzlaşmanı izləyin.
- Yüngül geyindirin. Uşağı bürüməyin, otağı 18–21°C civarında, havalı saxlayın. Soyuqluq hissi olarsa yüngül örtük yetər.
- Dincliyi təmin edin. Uşağı evdə saxlayın, gecə də vəziyyətini yoxlayın.
- İlıq kompres alına və biləklərə qoyula bilər, lakin NHS bunun hərarəti salmadığını və uşağı narahat edə biləcəyini bildirir – uşaq istəmirsə məcbur etməyin.
- Qadağandır: spirt, araq və ya sirkə ilə silmək – spirt dəridən sorularaq zəhərlənməyə səbəb ola bilər; soyuq su və ya buzla ovuşdurmaq – titrəmə yaradır və hərarəti daha da qaldırır; uşağı tam soyundurub soyuqda saxlamaq.
Hərarətsalıcı dərmanlar: ümumi qaydalar
Hərarətsalıcı hərarəti "normal" etmək üçün deyil, uşağın narahatlığını azaltmaq üçün verilir. Uşaq 38,5°C hərarətlə normal oynayırsa dərman məcburi deyil. Uşaqlar üçün yalnız iki maddə istifadə olunur:
- Parasetamol – 2 aydan kiçik körpələrə həkim təyinatı olmadan verilmir. Doza çəkiyə görə hesablanır.
- İbuprofen – 3 aydan kiçik və 5 kq-dan yüngül körpələrə, susuzlaşmış uşağa, suçiçəyi olan uşağa verilmir; astmalı uşaqda yalnız həkim icazəsi ilə.
Doza yalnız uşağın çəkisinə görə, qablaşdırmadakı təlimat və ya həkim göstərişi ilə verilir – bu məqalə doza təyin etmir. Ölçü qabı və ya şpris istifadə edin, çay qaşığı ilə ölçməyin. Dozalar arasında minimum intervalı gözləyin və iki dərmanı eyni vaxtda və ya növbə ilə yalnız həkim məsləhəti ilə verin. Evdə soyuqdəymə dərmanlarının tərkibində də parasetamol ola bilər – həddən artıq doza riskini nəzərə alın.
Aspirin (asetilsalisil turşusu) uşaqlara və 16 yaşadək yeniyetmələrə verilmir. Xüsusilə qrip və suçiçəyi zamanı aspirin nadir, lakin ölümcül ola bilən Rey sindromuna – qaraciyər və beynin şişməsinə – səbəb ola bilər. Analgin (metamizol) da bir çox ölkədə uşaqlarda istifadə olunmur; yalnız həkim təyinatı ilə mümkündür.
Peyvənddən sonra hərarət və dişçıxarma mifi
Peyvənddən sonra 1–2 gün ərzində yüngül hərarət, inyeksiya yerində qızartı və ağrı normal immun reaksiyasıdır və adətən 2–3 gün ərzində keçir. Qızılca-məxmərək-parotit (QMP/MMR) peyvəndindən sonra hərarət gec – 7–12 gün sonra da görünə bilər. Maye verin, bürüməyin, narahatlıq varsa qablaşdırma təlimatına uyğun parasetamol və ya ibuprofen verin. Hərarət 39°C-dən yüksəkdirsə, 48 saatdan çox davam edirsə və ya uşaq kəskin pisləşirsə, peyvəndi vuran müəssisəyə və ya həkimə müraciət edin.
Dişçıxarma hərarət verirmi?
Bu geniş yayılmış mifdir. NHS və AAP-ə görə dişçıxarma zamanı temperatur yalnız bir qədər – 38°C-dən aşağı – qalxa bilər; damağın qızarması, ağız suyunun artması, əşyaları gəmirmək, narahatlıq və yuxunun pozulması tipik əlamətlərdir. 38°C və yuxarı hərarət, ishal və ya qusma dişçıxarma ilə izah edilmir – bu halda infeksiya axtarılmalı və həkimə müraciət edilməlidir. Dişçıxarma dövrü ana antikorlarının azaldığı, infeksiyaların artdığı yaşa təsadüf etdiyi üçün bu mif yaranıb.
Azərbaycanda təcili yardım və uşaq xəstəxanaları
- 103 – təcili tibbi yardım (ölkə üzrə, mobil və stasionar telefondan pulsuz).
- 112 – Fövqəladə Hallar Nazirliyinin vahid xilasetmə xidməti; tibbi hal üçün də yönləndirir.
- 113 – Səhiyyə Nazirliyi sisteminin təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım stansiyası (TƏBİB-in tabeliyində, Bakı üzrə).
Bakıda uşaqlar üçün stasionar təcili yardım Respublika Uşaq Klinik Xəstəxanası, Elmi-Tədqiqat Pediatriya İnstitutu, 1 saylı və digər uşaq klinik xəstəxanaları, rayonlarda isə mərkəzi rayon xəstəxanalarının uşaq şöbələri tərəfindən göstərilir. İcbari tibbi sığorta çərçivəsində təcili yardım pulsuzdur. Gecə saatlarında rayon poliklinikası işləməyəndə birbaşa 103-ə zəng edin; həkimə hərarətin neçə saat davam etdiyini, hansı üsulla ölçdüyünüzü və hansı dərmanı neçə dəfə verdiyinizi deyin.
Tez-tez verilən suallar
Uşaqda 37,5°C hərarət sayılırmı?
Xeyr, 37,5°C normalın yuxarı həddidir. Hərarət 38°C-dən başlayır. 37,5–37,9°C subfebril temperaturdur – müşahidə edin, maye verin, bir neçə saatdan sonra yenidən ölçün.
Uşaqda 39°C hərarət təhlükəlidirmi?
3–6 aylıq körpədə 39°C dərhal həkimə müraciət səbəbidir. Daha böyük uşaqda 39°C hərarət özü-özlüyündə təhlükəli deyil, əsas uşağın vəziyyətidir: su içirsə, oyaqdırsa, təhlükə əlamətləri yoxdursa, evdə müşahidə edin; 24 saatdan çox davam edərsə həkimə göstərin.
Hərarəti nə qədər tez-tez ölçmək lazımdır?
Hər 3–4 saatdan bir və uşağın vəziyyəti dəyişəndə. Dərman verdikdən 1 saat sonra yenidən ölçün. Yatan uşağı hərarəti ölçmək üçün oyatmağa ehtiyac yoxdur, amma gecə vəziyyətini yoxlayın.
Hərarətdə uşağı çimizdirmək olarmı?
Qısa, ilıq (bədən temperaturuna yaxın) duş və ya vanna icazəlidir və uşağı rahatlada bilər. Soyuq su qadağandır. Uşaq titrəyirsə və ya çimməkdən narahat olursa – çimizdirməyin.
Hərarət neçə gün davam edə bilər?
Virus infeksiyalarında hərarət adətən 2–3 gün, bəzən 4–5 günə qədər davam edir. 5 gündən çox davam edən hərarət NHS-ə görə həkim müayinəsi tələb edir – bakterial infeksiya və ya digər səbəb istisna edilməlidir.
Uşağa analgin və ya aspirin vermək olarmı?
Aspirin 16 yaşadək uşaqlara qətiyyən verilmir (Rey sindromu riski). Analgin (metamizol) yalnız həkim təyinatı ilə verilə bilər. Evdə yalnız parasetamol və ya ibuprofen, çəkiyə görə, qablaşdırma təlimatına uyğun istifadə olunur.
Mənbə: NHS – Fever in children, NHS – Febrile seizures, NHS – Teething symptoms, NHS – Vaccination tips, AAP HealthyChildren – When to call the pediatrician, AAP – Febrile seizures, Mayo Clinic – Thermometers, Mayo Clinic – Reye's syndrome, Azercell – Təcili xidmət nömrələri
Şərhlər