Qastrit mədənin selikli qişasının iltihabı, mədə xorası (peptik xora) isə mədə və ya onikibarmaq bağırsağın divarında əmələ gələn yaradır. Hər ikisinin ən çox rast gəlinən iki səbəbi eynidir: Helicobacter pylori bakteriyası və ibuprofen, aspirin kimi qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanların (NSAİD) müntəzəm qəbulu. Əsas əlamətlər qarnın yuxarı hissəsində yanğılı ağrı, köp, ürəkbulanma və tez doymaqdır. H. pylori nəfəs testi, nəcisdə antigen analizi və ya endoskopiya ilə aşkarlanır və həkimin təyin etdiyi eradikasiya terapiyası ilə müalicə olunur. Qara, qatran kimi nəcis, qanlı və ya "qəhvə çöküntüsü" görünüşlü qusma, qəfil şiddətli qarın ağrısı təcili haldır – dərhal 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat üçündür və həkim müayinəsini əvəz etmir.
Qastrit və mədə xorası nədir, fərqi nədir
Qastrit mədənin daxili qişasının qıcıqlanması və iltihabıdır; kəskin (qısa müddətli) və ya xroniki ola bilər. NHS-ə görə müalicə olunmayan qastrit zamanla xoraya çevrilə bilər. Xora isə selikli qişada daha dərin defektdir və qanaxma, deşilmə kimi ağırlaşmalar verə bilər.
| Göstərici | Qastrit | Mədə və onikibarmaq bağırsaq xorası |
|---|---|---|
| Nədir | Selikli qişanın iltihabı | Selikli qişada açıq yara |
| Əsas səbəblər | H. pylori, NSAİD və aspirin, alkoqol, ağır xəstəlik və stres, autoimmun proseslər | H. pylori və NSAİD; siqaret və yaş riski artırır |
| Tipik əlamət | Qarnın yuxarısında narahatlıq, köp, ürəkbulanma, iştahsızlıq | Yanğılı ağrı, çox vaxt gecə və ya ac qarına; bəzən əlamətsiz |
| Mümkün ağırlaşmalar | Xora, qanaxma | Qanaxma, dəmir çatışmazlığı anemiyası, deşilmə və peritonit, mədə çıxışının tıxanması |
ABŞ Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutunun (NIDDK) məlumatına görə ABŞ-da əhalinin təxminən 1–6%-ində peptik xora var.
Əlamətlər: nəyə diqqət etməli
- Göbəklə döş sümüyü arasında küt və ya yanğılı ağrı; bəzən yeməkdən sonra azalır, bəzən isə artır;
- Yeməyin əvvəlində tez doymaq, yeməkdən sonra ağırlıq hissi;
- Köp, gəyirmə, həzm pozğunluğu (dispepsiya), döş arxasında yanğı;
- Ürəkbulanma, qusma, iştahsızlıq.
NIDDK vurğulayır ki, xorası olan bir çox insanda heç bir əlamət olmur və xəstəlik yalnız ağırlaşma ilə – məsələn, qanaxma ilə özünü göstərir. Ona görə uzun müddət NSAİD qəbul edənlər və ailəsində mədə xərçəngi olanlar şikayətlərini həkimə bildirməlidir. Qarın ağrısının çox səbəbi ola bilər; özünüzə diaqnoz qoymayın.
Helicobacter pylori: nə qədər yayılıb və necə yoxlanılır
H. pylori mədədə yaşaya bilən bakteriyadır və adətən uşaqlıqda yoluxur. NIDDK-yə görə bakteriya insandan insana tüpürcək, qusuntu və ya nəcislə, həmçinin bunlarla çirklənmiş qida və su vasitəsilə ötürülə bilər. Gastroenterology jurnalında dərc olunan meta-analizə görə 2015–2022-ci illərdə dünyada böyüklərin 43,9%-i, uşaq və yeniyetmələrin isə 35,1%-i yoluxmuşdu. Beynəlxalq Xərçəng Araşdırmaları Agentliyi (IARC, ÜST) H. pylori-ni 1994-cü ildə insan üçün kanserogen kimi təsnif edib. IARC-ın 2025-ci il araşdırmasına görə gələcək mədə xərçəngi hallarının təxminən 76%-i bu infeksiya ilə bağlı olacaq; randomizə olunmuş tədqiqatlarda H. pylori-nin müalicəsi mədə xərçənginin yaranma riskini 36%, ondan ölümü isə 22% azaldıb.
| Test | Necə aparılır | Qeyd |
|---|---|---|
| Ureaz nəfəs testi | Xüsusi maddə olan içki və ya kapsul qəbul edilir, bir neçə dəqiqə sonra nəfəs nümunəsi götürülür | Aktiv infeksiyanı göstərir; müalicədən sonra nəzarət üçün uyğundur |
| Nəcisdə antigen testi | Nəcis nümunəsi laboratoriyada yoxlanılır | Aktiv infeksiyanı göstərir; nəzarət testi kimi də istifadə olunur |
| Endoskopiya və biopsiya (qastroskopiya) | Ucunda kamera olan nazik boru ağızdan mədəyə yeridilir, toxuma nümunəsi götürülür | Xoranı birbaşa görür, H. pylori-ni və digər dəyişiklikləri yoxlayır |
| Qan analizi (seroloji) | Qanda bakteriyaya qarşı anticisimlər axtarılır | Keçmiş infeksiyanı da göstərə bilər, ona görə müalicənin nəticəsini yoxlamaq üçün istifadə olunmur |
Nəfəs və nəcis testlərinin düzgün nəticə verməsi üçün turşuluğu azaldan bəzi dərmanları və antibiotikləri testdən əvvəl müəyyən müddət qəbul etməmək tələb oluna bilər. Dərmanlarınızı özbaşına dayandırmayın – hazırlığı həkimlə razılaşdırın.
NSAİD-lər və digər səbəblər
İbuprofen, aspirin, naproksen kimi NSAİD-lər ağrını azaldır, lakin mədənin qoruyucu qatını zəiflədir. NIDDK-yə görə risk bu hallarda daha yüksəkdir:
- NSAİD-in uzun müddət, yüksək dozada və ya eyni vaxtda bir neçə növünün qəbulu;
- NSAİD-in kortikosteroidlər, bəzi antidepressantlar və ya sümük kütləsinin azalmasında işlədilən dərmanlarla birlikdə qəbulu;
- NSAİD qəbul edən insanda eyni zamanda H. pylori infeksiyasının olması;
- Yaşlı yaş, əvvəllər xora keçirmək, siqaret.
Ürək xəstəliyinə görə aspirin qəbul edirsinizsə, onu özbaşına dayandırmayın; mədəni qorumaq üçün dərmanı dəyişmək və ya əlavə qoruyucu dərman təyin etmək barədə həkimlə danışın. Alkoqoldan sui-istifadə və ağır ümumi xəstəliklər də qastritə səbəb ola bilər.
"Qırmızı bayraqlar" və qastroenteroloqa nə vaxt müraciət etməli
NHS və NIDDK-yə görə aşağıdakı əlamətlər qanaxma və ya deşilmənin göstəricisi ola bilər. Belə hallarda gözləmədən 103 və ya 112-yə zəng edin:
- Qara, yapışqan, qatran kimi və kəskin iyli nəcis və ya nəcisdə qan;
- Al qırmızı qanlı və ya "qəhvə çöküntüsü" görünüşlü qusma;
- Qəfil başlayan, keçməyən şiddətli qarın ağrısı, qarına toxunanda kəskin ağrı;
- Başgicəllənmə, huşunu itirmə, sürətli nəbz, soyuq tər.
Aşağıdakı hallarda isə tezliklə (təcili, lakin 103 olmadan) həkimə müraciət etmək lazımdır: səbəbsiz arıqlama, iştahın itməsi, çox az yeməkdən doyma, udqunmanın çətinləşməsi və ya ağrılı olması, təkrarlanan qusma, qarında şişkinlik hissi, daimi yorğunluq. Bu əlamətlər ciddi xəstəliklərin istisna olunması üçün qastroskopiya tələb edə bilər.
Planlı olaraq ailə həkiminə və ya qastroenteroloqa bu hallarda müraciət edin: həzm pozğunluğu və qarın ağrısı bir həftədən çox davam edir, əczaçının tövsiyə etdiyi vasitələrdən sonra keçmir və ya təkrarlanır; ailədə mədə xərçəngi var; uzun müddət NSAİD və ya aspirin qəbul edirsiniz; müalicədən sonra əlamətlər qayıdıb.
Müalicə prinsipləri: eradikasiya terapiyası
Müalicə səbəbdən asılıdır və yalnız həkim tərəfindən təyin olunur:
- H. pylori eradikasiyası – bakteriyanı tam məhv etmək üçün bir neçə antibiotikin mədə turşusunu azaldan dərmanla birlikdə, bəzən əlavə preparatla qəbulu. Amerika Qastroenterologiya Kollecinin (ACG) 2024-cü il təlimatına görə üstünlük verilən sxemlər adətən 14 gün davam edir; bəzi antibiotiklərə qarşı davamlılıq artdığı üçün həkim əvvəllər qəbul etdiyiniz antibiotikləri nəzərə alır.
- Müalicənin nəticəsinin yoxlanması – ACG bütün xəstələrdə, NIDDK isə antibiotiklər bitdikdən ən azı 4 həftə sonra nəfəs və ya nəcis testi ilə bakteriyanın məhv olub-olmadığını yoxlamağı tövsiyə edir. İnfeksiya qalıbsa, fərqli sxem seçilir. ACG yoluxmuş böyüklərin ailə üzvlərinin də yoxlanmasını tövsiyə edir.
- Turşuluğu azaldan dərmanlar – xoranın sağalması üçün; NHS-ə görə müalicə səbəbdən asılı olaraq 1 həftədən 2 aya qədər çəkə bilər.
- NSAİD-lə bağlı xorada – həkim dərmanı dayandırmağı, dəyişməyi və ya qoruyucu dərman əlavə etməyi təklif edə bilər.
Əlamətlər keçdi deyə müalicəni yarımçıq dayandırmayın: NIDDK-yə görə bu, bakteriyanın sağ qalmasına və antibiotiklərə davamlılığa səbəb olur. Ağırlaşmalar xəstəxanada endoskopik və ya cərrahi yolla müalicə olunur.
Qidalanma məsləhətləri: mif və fakt
NIDDK-yə görə qidalanmanın xoranın yaranmasında, qarşısının alınmasında və müalicəsində əhəmiyyətli rol oynadığı sübut olunmayıb və həkimlər xüsusi pəhriz tövsiyə etmir. Lakin bəzi qidalar əlamətləri gücləndirə bilər.
| Mif | Fakt |
|---|---|
| Acılı yemək xora yaradır | Xoranın əsas səbəbləri H. pylori və NSAİD-dir. Acılı və yağlı yemək isə bəzi insanlarda əlamətləri artıra bilər |
| Xora stresdən olur | Stres əsas səbəb deyil, lakin NHS-ə görə əlamətləri ağırlaşdıra bilər |
| Süd mədəni sağaldır | Hər hansı qidanın xoranı müalicə etdiyinə dair sübut yoxdur; müalicə dərmanladır |
| Ağrı keçdisə, dərmanı dayandırmaq olar | Yarımçıq müalicə infeksiyanın qalmasına və antibiotik davamlılığına səbəb olur |
| Siqaret mədəyə təsir etmir | Siqaret xora riskini artırır və sağalmanı ləngidir |
NHS-in praktik tövsiyələri: az-az və tez-tez yeyin; yatmazdan 3–4 saat əvvəl yeməyi bitirin; kofein (çay, kofe, kola, enerji içkiləri), turş və qazlı içkiləri, alkoqolu azaldın; sizdə əlamət yaradan qidalardan çəkinin; artıq çəkidən azad olun.
Tez-tez verilən suallar
H. pylori yoluxucudurmu?
Bəli, tüpürcək, qusuntu, nəcis və çirklənmiş qida-su ilə ötürülə bilər. Əl gigiyenası və təmiz su riski azaldır.
H. pylori varsa, mütləq xərçəng olacaqmı?
Xeyr, yoluxanların çoxunda xərçəng inkişaf etmir. Lakin infeksiya riski artırdığı üçün müalicə tövsiyə olunur.
Qastrit özü keçə bilərmi?
Kəskin qastrit səbəb aradan qalxdıqda keçə bilər. Bir həftədən uzun davam edən əlamətlərdə həkimə müraciət edin.
Ağrıkəsici qəbul etməliyəmsə, nə edim?
NSAİD-ləri həkimlə danışmadan qəbul etməyin; həkim mədə üçün daha təhlükəsiz alternativ və ya qoruyucu dərman seçə bilər.
Endoskopiya mütləqdirmi?
Həmişə yox. Qırmızı bayraq əlamətləri, yaş və risk amillərindən asılı olaraq qastroenteroloq qərar verir.
Müalicədən sonra yenidən test lazımdırmı?
Bəli, antibiotiklər bitdikdən ən azı 4 həftə sonra nəfəs və ya nəcis testi ilə nəticə yoxlanılır.
Mənbə: NHS – Gastritis, NHS – Stomach ulcer, NIDDK – Symptoms & Causes of Peptic Ulcers, NIDDK – Diagnosis of Peptic Ulcers, NIDDK – Treatment for Peptic Ulcers, NIDDK – Eating, Diet & Nutrition for Peptic Ulcers, IARC/ÜST – H. pylori screen-and-treat (press-reliz №377), IARC/ÜST – Mədə xərçəngi və H. pylori (press-reliz №368), ACG – H. pylori müalicəsi üzrə klinik təlimat (2024), U.S. Pharmacist – H. pylori-nin qlobal yayılması
Şərhlər