Dəmir çatışmazlığı anemiyanın dünyada ən geniş yayılmış səbəbidir. ÜST-nin 2024-cü il təlimatına görə anemiya hemoqlobin qeyri-hamilə qadınlarda 120 q/l-dən (12,0 q/dl), kişilərdə 130 q/l-dən (13,0 q/dl), hamilələrdə 110 q/l-dən (ikinci trimestrdə 105 q/l), 6 aydan 5 yaşadək uşaqlarda isə 105–110 q/l-dən aşağı olduqda diaqnoz edilir. Dəmir ehtiyatını göstərən ferritin böyüklərdə 15 mkq/l-dən, 5 yaşadək uşaqlarda 12 mkq/l-dən aşağı olduqda dəmir çatışmazlığından danışılır. Azərbaycanda UNICEF və Səhiyyə Nazirliyinin milli sorğusuna görə 15–49 yaşlı qadınların 38,2%-də, 5 yaşadək uşaqların 24,2%-də anemiya var. Bu məqalə məlumat xarakterlidir; analiz nəticələrini həkiminizlə müzakirə edin, dəmir preparatını özbaşına qəbul etməyin.
Dəmir çatışmazlığı və anemiya: fərq nədir?
Dəmir hemoqlobinin tərkib hissəsidir – eritrositlərdəki bu zülal oksigeni ağciyərdən toxumalara daşıyır. Dəmir çatışmazlığı mərhələlərlə inkişaf edir:
- Ehtiyatın tükənməsi – ferritin azalır, hemoqlobin hələ normaldır; əlamətlər zəif və ya yoxdur.
- Dəmir çatışmazlığı (anemiyasız) – ferritin və serum dəmiri aşağı, transferrin doyması azalır, hemoqlobin normanın alt həddindədir.
- Dəmir çatışmazlığı anemiyası – hemoqlobin normadan aşağı düşür, eritrositlər kiçilir (mikrositar, MCV azalır) və solğunlaşır (hipoxrom).
Anemiyanın digər səbəbləri də var: B12 və fol turşusu çatışmazlığı, xroniki xəstəliklər, böyrək çatışmazlığı, talassemiya və digər irsi hemoqlobinopatiyalar. Ona görə də yalnız hemoqlobinə baxmaq kifayət deyil – səbəbi müəyyən etmək lazımdır.
Hemoqlobin normaları: ÜST cədvəli
ÜST 2024-cü ilin martında anemiya üçün hemoqlobin həddlərini yenilədi. Qiymətlər dəniz səviyyəsi üçündür; 1000 m-dən yüksəkdə yaşayanlar və gündə çox siqaret çəkənlər üçün düzəliş tətbiq olunur.
| Qrup | Anemiya yoxdur | Yüngül | Orta | Ağır |
|---|---|---|---|---|
| Uşaqlar 6–23 ay | ≥ 105 q/l | 95–104 | 70–94 | < 70 |
| Uşaqlar 2–4 yaş | ≥ 110 q/l | 100–109 | 70–99 | < 70 |
| Uşaqlar 5–11 yaş | ≥ 115 q/l | 110–114 | 80–109 | < 80 |
| Yeniyetmələr 12–14 yaş | ≥ 120 q/l | 110–119 | 80–109 | < 80 |
| Qadınlar (hamilə olmayan), 15 yaşdan | ≥ 120 q/l | 110–119 | 80–109 | < 80 |
| Hamilə qadınlar, 1-ci və 3-cü trimestr | ≥ 110 q/l | 100–109 | 70–99 | < 70 |
| Hamilə qadınlar, 2-ci trimestr | ≥ 105 q/l | 95–104 | 70–94 | < 70 |
| Kişilər, 15 yaşdan | ≥ 130 q/l | 110–129 | 80–109 | < 80 |
Azərbaycan laboratoriyaları hemoqlobini çox vaxt q/dl ilə verir: 120 q/l = 12,0 q/dl, 130 q/l = 13,0 q/dl. Ferritin üçün ÜST-nin 2020-ci il təlimatı: böyüklərdə 15 mkq/l-dən, 5 yaşadək uşaqlarda 12 mkq/l-dən aşağı – dəmir çatışmazlığı; iltihab və ya infeksiya olduqda (CRP yüksəkdirsə) bu hədd böyüklər üçün 70 mkq/l, uşaqlar üçün 30 mkq/l qəbul edilir, çünki ferritin iltihabda süni yüksəlir. Bir çox klinik təlimat simptomlu xəstələrdə 30 mkq/l-dən aşağı ferritini də çatışmazlıq kimi dəyərləndirir.
Əlamətlər, səbəblər və risk qrupları
Dəmir çatışmazlığının əlamətləri
NHS-in (Böyük Britaniya Milli Səhiyyə Xidməti) qeyd etdiyi kimi, əlamətlər tədricən artır və çox vaxt "sadəcə yorğunluq" kimi qəbul edilir:
- daimi yorğunluq, zəiflik, enerji çatışmazlığı, diqqətin azalması;
- fiziki yükdə təngnəfəslik və ürəkdöyünmə;
- dəri, göz qapağının içi və damaqların solğunluğu;
- baş ağrısı, başgicəllənmə, qulaqda küy;
- saç tökülməsinin artması, dırnaqların kövrəkləşməsi və qaşıqvari (koilonixiya) forması;
- dilin ağrılı və hamar olması, ağız bucaqlarında çatlar (xeylit);
- pika – buz, gil, torpaq, təbaşir və ya nişasta kimi qida olmayan maddələrə istək;
- uşaqlarda inkişafın ləngiməsi, iştahsızlıq, tez-tez infeksiya.
Səbəblər və risk qrupları
Dəmir çatışmazlığı üç mexanizmlə yaranır: qan itkisi, tələbatın artması və qidadan az qəbul və ya zəif sorulma.
- Reproduktiv yaşlı qadınlar – bol və uzun aybaşı ən çox rast gəlinən səbəbdir. NHS-ə görə 19–49 yaşlı qadınların gündəlik dəmir tələbatı 14,8 mq, kişilərin isə 8,7 mq-dır.
- Hamilələr və süd verən analar – dölün və plasentanın ehtiyacı tələbatı 2–3 dəfə artırır.
- 6 aydan 5 yaşadək uşaqlar – sürətli böyümə; inək südünün erkən və çox verilməsi, əlavə qidaya gec keçid.
- Yeniyetmələr – böyümə sıçrayışı, qızlarda aybaşının başlaması.
- Mədə-bağırsaq qanaxması – mədə xorası, qastrit, hemorroy, polip, bağırsaq xərçəngi; uzun müddət ibuprofen və aspirin kimi ağrıkəsicilərin qəbulu. 50 yaşdan yuxarı kişilərdə və menopauzadan sonrakı qadınlarda dəmir çatışmazlığı mütləq araşdırılmalıdır.
- Sorulma pozğunluğu – seliakiya, Helicobacter pylori, mədə əməliyyatları, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri.
Diaqnoz üçün hansı analizlər lazımdır?
| Analiz | Nəyi göstərir | Dəmir çatışmazlığında |
|---|---|---|
| Ümumi qan analizi (hemoqlobin, eritrosit, MCV, MCH, RDW) | Anemiyanın olub-olmaması və tipi | Hb aşağı, MCV < 80 fl, RDW yüksək |
| Ferritin | Orqanizmdə dəmir ehtiyatı | < 15 mkq/l (iltihabda < 70) |
| Serum dəmiri, ÜDBQ (TIBC), transferrin doyması | Qanda dövr edən dəmir | Dəmir aşağı, TIBC yüksək, doyma < 20% |
| CRP | İltihabın olması | Ferritini düzgün şərh etmək üçün |
| B12 və fol turşusu | Digər anemiya səbəbləri | Qarışıq anemiyanı istisna etmək üçün |
| Hemoqlobin elektroforezi | Talassemiya və hemoqlobinopatiyalar | Ferritin normal, MCV aşağı olduqda |
Ümumi qan analizi və ferritin icbari tibbi sığortanın Xidmətlər Zərfinə daxildir və ailə həkiminin göndərişi ilə dövlət tibb müəssisələrində pulsuz aparılır; dəqiq siyahını its.gov.az-dan yoxlayın. Səbəb aydın olmadıqda həkim nəcisdə gizli qan testi, qastroskopiya və ya kolonoskopiya təyin edə bilər.
Dəmirlə zəngin qidalar: hem və qeyri-hem dəmir
Qidadakı dəmir iki formadadır. Hem dəmiri (ət, balıq, quş əti) 15–35% sorulur və digər qidalardan az asılıdır. Qeyri-hem dəmiri (bitki mənşəli, yumurta) cəmi 2–20% sorulur və müşayiət edən qidalardan çox asılıdır.
| Qida (100 q) | Dəmir, mq (təxmini) | Növ |
|---|---|---|
| Mal qaraciyəri | 6–9 | Hem |
| Mal əti (yağsız) | 2,5–3 | Hem |
| Quzu əti | 2 | Hem |
| Sardina, midyə | 3–6 | Hem |
| Mərci (bişmiş) | 3,3 | Qeyri-hem |
| Noxud, lobya (bişmiş) | 2–3 | Qeyri-hem |
| Balqabaq tumu | 8 | Qeyri-hem |
| Küncüt, təhin | 9–10 | Qeyri-hem |
| İspanaq (bişmiş) | 3,5 | Qeyri-hem (oksalat sorulmanı azaldır) |
| Qurudulmuş ərik, kişmiş | 2–3 | Qeyri-hem |
| Yulaf, qarabaşaq | 2,5–4 | Qeyri-hem |
| Tünd şokolad (70%+) | 10–12 | Qeyri-hem |
Sorulmanı artıran və azaldan amillər
- C vitamini qeyri-hem dəmirin sorulmasını bir neçə dəfə artırır – mərci və ya ispanağı limon, pomidor, bibər, portağal şirəsi ilə birlikdə yeyin.
- Çay və qəhvə tərkibindəki tanin və polifenollar sorulmanı 50–60%-dək azaldır – yeməkdən 1 saat əvvəl və sonra içməyin.
- Süd məhsulları və kalsium dəmirlə eyni vaxtda qəbul edildikdə sorulmanı azaldır.
- Fitatlar (tam taxıl, kəpək, paxlalılar) – isladıb cücərtmək və qıcqırtmaq (maya çörəyi) fitat təsirini azaldır.
Dəmir preparatları və Azərbaycanda anemiya statistikası
Dəmir çatışmazlığı təsdiqlənibsə, yalnız pəhriz ehtiyatı bərpa etməyə kifayət etmir – həkim dəmir preparatı təyin edir. Preparatlar adətən tablet, kapsul və ya şərbət şəklində (dəmir sulfat, fumarat, qlükonat, bisqlisinat, polimaltoz kompleksi) verilir; ağır hallarda və sorulma pozğunluğunda venadaxili dəmir tətbiq olunur. NHS-ə görə hemoqlobin normallaşdıqdan sonra ehtiyatı doldurmaq üçün qəbul adətən 3–6 ay davam edir. Ən çox rast gəlinən yan təsirlər qəbizlik, ürəkbulanma, mədə ağrısı və nəcisin qaralmasıdır; günaşırı qəbul yan təsirləri azaldıb sorulmanı yaxşılaşdıra bilər. Dəmir preparatlarını çay, qəhvə, süd və kalsiumla birlikdə içməyin; uşaqların əli çatmayan yerdə saxlayın – yüksək doza uşaqlar üçün təhlükəlidir. Doza və müddəti yalnız həkim müəyyən edir.
UNICEF, Səhiyyə Nazirliyi və USAID-in 2013-cü ildə keçirdiyi Azərbaycan Qidalanma Sorğusuna (AzNS) görə 15–49 yaşlı qeyri-hamilə qadınların 38,2%-də anemiya, 34,1%-də dəmir çatışmazlığı, 23,8%-də isə dəmir çatışmazlığı anemiyası aşkarlanıb. 6–59 aylıq uşaqlarda anemiya 24,2%, dəmir çatışmazlığı 15,0%, dəmir çatışmazlığı anemiyası 6,5% təşkil edib. ÜST-nin təsnifatına görə qadınlarda 38% yayılma "orta-ağır" ictimai sağlamlıq problemi deməkdir. Bu rəqəmlər ölkə üzrə ən son milli biomarker sorğusuna aiddir; daha yeni rəsmi məlumat üçün Səhiyyə Nazirliyinə müraciət edin.
Talassemiya ilə fərq: nəyə görə Azərbaycanda vacibdir?
Talassemiya irsi xəstəlikdir – hemoqlobin zəncirlərinin sintezi pozulur. Daşıyıcılarda (talassemiya minor) hemoqlobin bir qədər aşağı, eritrositlər kiçik (MCV aşağı) olur və bu mənzərə dəmir çatışmazlığı ilə qarışdırılır. Əsas fərq: talassemiyada ferritin normal və ya yüksəkdir, eritrosit sayı nisbətən çoxdur, hemoqlobin elektroforezində HbA2 artır. Talassemiya daşıyıcısına səhvən dəmir preparatı vermək faydasızdır və dəmir yüklənməsinə səbəb ola bilər.
Azərbaycan talassemiyanın geniş yayıldığı ölkələrdəndir: Səhiyyə Nazirliyinin məlumatına görə əhalinin təxminən 10%-i (1 milyondan çox insan) daşıyıcıdır, 2023-cü ilin sonuna qeydiyyatda 4 916 xəstə olub. 2015-ci ildən nikaha daxil olanlar üçün icbari tibbi müayinə tətbiq edilir və bu müayinəyə talassemiya daşıyıcılığı testi daxildir; müayinə pulsuzdur. İlk iki ildə yoxlanılan 279 383 nəfərdən 11 773-ü (4,2%) daşıyıcı çıxıb. Hər iki valideyn daşıyıcı olduqda uşağın ağır forma (talassemiya major) ilə doğulma ehtimalı 25%-dir. Dəmirə cavab verməyən mikrositar anemiyada daşıyıcılıq yoxlanmalıdır.
Tez-tez verilən suallar
Qadınlarda hemoqlobin norması neçədir?
ÜST-yə görə hamilə olmayan qadınlarda 120 q/l (12,0 q/dl) və yuxarı normaldır; 110–119 yüngül, 80–109 orta, 80-dən aşağı ağır anemiyadır. Hamiləlikdə hədd 110 q/l, ikinci trimestrdə 105 q/l-dir.
Ferritin neçə olmalıdır?
ÜST böyüklərdə 15 mkq/l-dən aşağı ferritini dəmir çatışmazlığı sayır; iltihab varsa hədd 70 mkq/l-dir. Bir çox həkim simptomlu xəstələrdə 30 mkq/l-dən aşağı göstəricini də müalicə tələb edən hesab edir.
Hemoqlobin normaldır, amma ferritin aşağıdır – bu anemiyadır?
Xeyr, bu anemiyasız dəmir çatışmazlığıdır: ehtiyat tükənib, lakin hemoqlobin hələ düşməyib. Yorğunluq və saç tökülməsi bu mərhələdə də ola bilər; həkim səbəbi araşdırıb preparat təyin edə bilər.
Çay dəmirin sorulmasına həqiqətən mane olur?
Bəli, çay və qəhvədəki taninlər qeyri-hem dəmirin sorulmasını 50%-dən çox azalda bilər. Çayı yeməkdən ən azı 1 saat sonra için və dəmir preparatını çayla qəbul etməyin.
Dəmir preparatı nə qədər müddət qəbul edilir?
Hemoqlobin adətən 2–4 həftədə yüksəlməyə başlayır, lakin ehtiyatı doldurmaq üçün qəbul 3–6 ay davam edir. Müddəti və dozanı həkim nəzarət analizləri əsasında müəyyən edir.
Azərbaycanda anemiya nə qədər yayılıb?
Milli sorğuya görə 15–49 yaşlı qadınların 38,2%-də və 5 yaşadək uşaqların 24,2%-də anemiya var; qadınlarda hər dörd nəfərdən birində səbəb dəmir çatışmazlığıdır.
Mənbə: ÜST – Anemiya üçün hemoqlobin həddləri (2024), ÜST – Ferritin təlimatı (2020), NHS – Dəmir çatışmazlığı anemiyası, NHS – Dəmir, Nutrients – Azərbaycan Qidalanma Sorğusu 2013, JAMnews – Talassemiya, JAMnews – Nikahdan əvvəl müayinə
Şərhlər