Məhəmməd Füzuli – XVI əsrdə İraqda yaşamış, Azərbaycan türkcəsi, fars və ərəb dillərində yazmış klassik şairdir. Azərbaycanda onun doğum ili təxminən 1494 qəbul olunur, 1556-cı ildə taun epidemiyasından vəfat edib və Kərbəlada dəfn olunub. Ən məşhur əsəri 1536-cı ildə tamamlanmış "Leyli və Məcnun" poemasıdır.
Füzulinin yaradıcılığı Azərbaycan ədəbi dilinin formalaşmasında əsas mərhələ sayılır. Prezident İlham Əliyevin 25 yanvar 2024-cü il tarixli sərəncamı ilə şairin 530 illik yubileyi qeyd olunub. Aşağıda onun həyatı, əsərləri, qəzəl sənəti və irsi haqqında əsas faktları toplamışıq.
Məhəmməd Füzuli kimdir: qısa həyat yolu
Füzulinin əsl adı Məhəmməd, atasının adı Süleymandır; "Füzuli" onun təxəllüsüdür. Həyatı haqqında məlumat azdır və əsasən öz əsərlərindən, müasirlərinin təzkirələrindən götürülür. Doğum ili mənbələrdə fərqli göstərilir: Azərbaycanda rəsmi olaraq 1494-cü il qəbul edilib (530 illik yubiley buna əsaslanır), Britannica təxminən 1495-ci ili, bəzi müasir tədqiqatlar isə 1480-ci illəri yazır.
Doğulduğu yer də mübahisəlidir: müasirləri onu "Bağdadlı Füzuli" adlandırırdılar, tədqiqatçılar Kərbəla, Hillə və Nəcəf variantlarını da irəli sürür. Şair dini ailədə böyüyüb, ərəb və fars dillərini, ilahiyyat, məntiq, astronomiya və tibbi öyrənib. Gəncliyində Bağdad Səfəvilərin, 1534-cü ildən isə Sultan Süleyman Qanuninin hakimiyyətinə keçib. Füzuli hər iki dövrdə hökmdarlara və əyanlara qəsidələr yazıb, amma saray şairi kimi İstanbula köçməyib. 1556-cı ildə taundan dünyasını dəyişib. Ölüm yeri bəzi müəlliflərə görə Bağdad, əksəriyyətə görə Kərbəladır. Məzarı Kərbəlada İmam Hüseyn türbəsi kompleksindədir. 2025-ci ilin fevralında Azərbaycanın İraqdakı səfirliyi məzarın baş daşını yeniləyib və üzərinə onun Azərbaycan şairi olduğu yazılıb.
Üç dildə yaradıcılıq: Azərbaycan türkcəsi, fars və ərəb
Füzuli eyni səviyyədə üç dildə yazan nadir klassiklərdəndir, lakin əsas şöhrəti ana dilindəki şeirləri ilə bağlıdır.
- Azərbaycan türkcəsi: "Leyli və Məcnun", türkcə divan, "Bəngü Badə", "Şikayətnamə", "Söhbətül-əsmar", "Hədiqətüs-süəda".
- Fars dili: farsca divan, "Həft cam" (saqinamə), nəsr əsəri "Rindü Zahid".
- Ərəb dili: qəsidələr və fəlsəfi traktat "Mətləül-etiqad".
Türkcə divanının müqəddiməsində şair ana dilində incə şeir yazmağın çətinliyindən danışır və bu dilin poetik imkanlarını sübut etməyi qarşısına məqsəd qoyduğunu bildirir. Ona görə də Füzuli Azərbaycan ədəbi dilinin klassik normalarını yaradan şairlərdən biri hesab olunur.
Füzulinin əsərləri: siyahı və cədvəl
Füzulinin irsi poema, divan, nəsr və elmi-fəlsəfi əsərlərdən ibarətdir. Əksər əsərlərin dəqiq yazılma tarixi məlum deyil, cədvəldəki tarixlər təxminidir.
| Əsər | Dil | Janr | Tarix | Qısa məzmun |
|---|---|---|---|---|
| "Leyli və Məcnun" | Azərbaycan türkcəsi | poema (məsnəvi) | 1536 (h. 943; bəzi mənbələrdə 1535) | Qeys və Leylinin faciəvi eşqi, təxminən 3 096 beyt |
| "Bəngü Badə" | Azərbaycan türkcəsi | alleqorik-satirik poema | təxm. 1510–1524 | Bəng (həşiş) ilə Badənin (şərab) hökmranlıq mübahisəsi; Şah İsmayıla ithaf olunub |
| "Şikayətnamə" | Azərbaycan türkcəsi | mənzum-mənsur məktub | 1534-dən sonra | Osmanlı dövründə təyin olunmuş təqaüdün verilməməsindən şikayət |
| "Söhbətül-əsmar" | Azərbaycan türkcəsi | alleqorik münazirə | dəqiq deyil | Meyvələrin söhbəti şəklində qurulmuş əsər |
| "Hədiqətüs-süəda" | Azərbaycan türkcəsi | nəsr və nəzm | 1546-dan əvvəl | Kərbəla faciəsi haqqında |
| "Həft cam" | fars | saqinamə | dəqiq deyil | Yeddi bölmə, musiqi alətlərinin mübahisəsi |
| "Rindü Zahid" | fars | nəsr, dialoq | dəqiq deyil | Ata (Zahid) və oğul (Rind) arasında dünyagörüşü mübahisəsi |
| Türkcə divan | Azərbaycan türkcəsi | lirika | XVI əsr | Təxminən 300 qəzəl, qəsidələr, rübailər, müxəmməslər |
| Farsca divan | fars | lirika | XVI əsr | Təxminən 400-dən çox qəzəl və digər şeirlər |
| Ərəbcə şeirlər | ərəb | qəsidə | XVI əsr | 11 qəsidə (bəzi alimlərə görə daha böyük divanın qalığı) |
"Şikayətnamə" xüsusilə satirik dili ilə tanınır. Şair Nişançı Cəlalzadə Mustafa Çələbiyə yazdığı bu məktubda məmurların rüşvətxorluğunu "Salam verdim, rüşvət deyildir deyü almadılar" kimi ifadələrlə tənqid edir.
Füzuli qəzəlləri: janrın xüsusiyyətləri
Qəzəl – adətən 5–15 beytdən ibarət, eyni qafiyə ilə (aa, ba, ca…) yazılan lirik şeir formasıdır və Füzuli bu janrın Azərbaycan ədəbiyyatında ən böyük ustadı sayılır.
- Mətlə: qəzəlin hər iki misrası qafiyələnən ilk beyti.
- Məqtə: son beyt; şair burada adətən təxəllüsünü ("Füzuli") çəkir.
- Rədif: qafiyədən sonra təkrarlanan söz və ya ifadə.
Füzuli qəzəllərinin əsas mövzusu ilahi və insani eşq, dünyanın faniliyi, haqsızlıq qarşısında kədərdir. Britannica onun şeirini səmimiyyət, ehtiras və dərin həzinliklə səciyyələndirir. "Eşq imiş hər nə var aləmdə, elm bir qeylü-qal imiş ancaq" misrası və "Məni candan usandırdı cəfadan yar usanmazmı" mətləli qəzəli ən çox sitat gətirilən nümunələrdir. Bu qəzəllərin bir çoxu bu gün də muğam ifaçıları tərəfindən oxunur.
"Leyli və Məcnun" poemasının qısa məzmunu
"Leyli və Məcnun" – ərəb əfsanəsi əsasında yazılmış, Qeys adlı gəncin Leyliyə olan eşqinin dəliliyə və ilahi eşqə çevrilməsindən bəhs edən poemadır. Əsəri Bağdad valisi Üveys paşaya ithaf olunub.
- Ərəb şeyxinin oğlu Qeys məktəbdə Leyli ilə tanış olur, aralarında sevgi yaranır.
- Söz-söhbətdən qorxan Leylinin anası qızı məktəbdən ayırır; Qeys ayrılığa dözməyib səhraya üz tutur və ona "Məcnun" (divanə) deyirlər.
- Atası onu Kəbəyə aparır, lakin Məcnun eşqindən əl çəkməyi deyil, onun artmasını diləyir.
- Nofəl Məcnuna kömək üçün Leylinin qəbiləsi ilə vuruşur, lakin qan tökülməsi Məcnunu kədərləndirir.
- Leylini İbn Səlama ərə verirlər; İbn Səlam tezliklə ölür.
- Leyli səhrada Məcnunu tapır, lakin Məcnun artıq mənəvi kamilliyə çatıb, Leylini cismən deyil, ruhən sevir.
- Leyli xəstələnib ölür, Məcnun onun məzarı üstündə can verir; dostu Zeyd onları yuxuda cənnətdə birlikdə görür.
Mövzu Füzulidən əvvəl də işlənib; ilk böyük poetik variantı Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"sində yer alır. Füzuli isə əhvalatı daha lirik və sufi baxışı ilə yenidən qələmə alıb, poemaya qəzəl və digər lirik şeirlər daxil edib.
Üzeyir Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operası
Füzulinin poeması əsasında yaradılmış "Leyli və Məcnun" muğam operası 12 yanvar 1908-ci ildə Bakıda Tağıyev teatrında səhnəyə qoyulub və müsəlman Şərqinin ilk operası sayılır. Librettonu Üzeyir Hacıbəyli Füzulinin mətnindən istifadə edərək özü hazırlayıb, vokal partiyaların böyük hissəsi muğam üzərində qurulub. 2008-ci ildə operanın 100 illiyi UNESCO-nun yubileylər proqramına daxil edilib. Tamaşa bu gün də Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının repertuarındadır; digər milli səhnə əsərləri haqqında Azərbaycan opera və baletləri yazımızda oxuya bilərsiniz.
Füzuli rayonu və şəhəri
Azərbaycanın Füzuli rayonu və şəhəri 1959-cu ildə şairin şərəfinə adlandırılıb. Əvvəllər Qarabulaq kimi tanınan yaşayış məntəqəsi 1827-ci ildən Qaryagin adını daşıyırdı.
- 23 avqust 1993-cü il – şəhər Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunub.
- 17 oktyabr 2020-ci il – Vətən müharibəsində işğaldan azad edilib; bu tarix Füzuli Şəhəri Günü kimi qeyd olunur.
- 26 oktyabr 2021-ci il – Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı istifadəyə verilib.
Bundan başqa, Bakıda Füzuli meydanı və orada 1962-ci ildə ucaldılmış şair heykəli (heykəltəraşlar Tokay Məmmədov və Ömər Eldarov), AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutu (1996-cı ildən bu ad), Təbrizdə isə Füzuli küçəsi var.
Füzuli irsi və məktəb proqramında yeri
Füzuli irsi Azərbaycan, türk, İran və Orta Asiya ədəbiyyatlarına əsrlər boyu təsir göstərib və XIX əsrə qədər çoxsaylı şairlər onun qəzəllərinə nəzirələr yazıb. UNESCO şairin 500 illik yubileyini 1990-cı illərin ortasında öz yubileylər təqviminə daxil edib; Prezident sərəncamında bu yubiley müstəqil Azərbaycanın dünya miqyaslı ilk böyük mədəniyyət bayramı kimi xatırlanır. 2024-cü ildə 530 illik yubiley çərçivəsində Prezident Kitabxanası və Respublika Gənclər Kitabxanası elektron məlumat bazaları hazırlayıb.
Füzulinin qəzəlləri və "Leyli və Məcnun"dan parçalar ümumtəhsil məktəblərinin ədəbiyyat proqramına daxildir. Hansı sinifdə hansı mətnin keçildiyi dərslik nəşrlərinə görə dəyişə bildiyi üçün bunu cari dərslikdən və ya müəllimdən dəqiqləşdirin. Klassik ədəbiyyatı ardıcıllıqla oxumaq istəyirsinizsə, oxunmalı 15 klassik əsər siyahımız yaxşı başlanğıc ola bilər.
Tez-tez verilən suallar
Məhəmməd Füzuli neçənci ildə doğulub?
Azərbaycanda rəsmi olaraq təxminən 1494-cü il qəbul olunur. Mənbələrdə 1480-ci illərdən 1498-ə qədər fərqli tarixlər var, dəqiq doğum ili məlum deyil.
Füzuli harada dəfn olunub?
İraqın Kərbəla şəhərində, İmam Hüseyn türbəsi kompleksində. Baş daşı 2025-ci ildə Azərbaycan səfirliyinin təşəbbüsü ilə yenilənib.
"Leyli və Məcnun" nə vaxt yazılıb?
Poema hicri 943-cü ildə, yəni 1536/37-ci illərdə tamamlanıb; bəzi tədqiqatçılar 1535-ci ili göstərir. Həcmi təxminən 3 096 beytdir.
Füzuli hansı dillərdə yazıb?
Azərbaycan türkcəsi, fars və ərəb dillərində. Hər dildə şeirləri var, lakin ən məşhur əsərləri ana dilindədir.
Füzuli rayonuna nə vaxt şairin adı verilib?
1959-cu ildə. Ondan əvvəl şəhər Qaryagin adlanırdı.
Mənbə: Wikipedia – Fuzuli, Encyclopaedia Britannica, Prezident.az – 530 illik yubiley sərəncamı, Azərbaycanın İraqdakı səfirliyi, Wikipedia – Leyli and Majnun, Wikipedia – Bəngü Badə, Azərbaycanın UNESCO yanında nümayəndəliyi, Wikipedia – Füzuli şəhəri
Şərhlər