Nizami Gəncəvi (İlyas Yusif oğlu, təxminən 1141 – 1209) Gəncədə doğulub yaşamış, Şərq ədəbiyyatının ən böyük epik şairlərindən biridir. Onun beş poemadan ibarət "Xəmsə"si – "Sirlər xəzinəsi", "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun", "Yeddi gözəl" və "İsgəndərnamə" – farsdilli poeziyada "beşlik" ənənəsinin əsasını qoyub və səkkiz əsrdir ki, Azərbaycan, fars, türk və Hindistan ədəbiyyatına təsir göstərir. Bu yazıda şairin həyatını, hər poemanın qısa məzmununu, əsas mövzularını, 2021-ci il "Nizami Gəncəvi İli"ni, Gəncədəki məqbərə və muzeyi, habelə şagird və tələbələr üçün suallara cavabları təqdim edirik.
Həyatı: Gəncəli şair
Nizaminin həyatı haqqında dəqiq məlumat azdır; ilk ətraflı qeydlər ölümündən təxminən üç əsr sonra yazılıb. Əksər tədqiqatçılar və UNESCO onun 1141-ci ildə Gəncədə doğulduğunu qəbul edir; ölümü 1209-cu ilə aid edilir. Atası Yusif, anası Rəisə idi; erkən yaşda yetim qalan İlyas dayısı Xacə Ömərin himayəsində böyüyüb. Gəncə o dövrdə Böyük İpək Yolu üzərində elm və ədəbiyyat mərkəzi idi; Nizami burada fəlsəfə, astronomiya, tibb, riyaziyyat, Quran elmləri və ərəb-fars ədəbiyyatını mükəmməl öyrənib.
Şair üç dəfə evlənib. İlk həyat yoldaşı – Dərbənd hakiminin ona hədiyyə göndərdiyi qıpçaq qızı Afaq – "Xosrov və Şirin"in yazıldığı illərdə vəfat edib; Şirin obrazında onun izləri görünür. Yeganə oğlu Məhəmməd bu nikahdan doğulub. Nizami saray şairi olmaqdan qaçıb, hökmdarlara əsər ithaf etsə də, ömrünü Gəncədə təvazökar həyat sürərək keçirib.
"Xəmsə": beş poema bir cədvəldə
"Xəmsə" (ərəbcə "beşlik") Nizaminin təxminən 35 il ərzində yazdığı beş məsnəvidən ibarətdir; ümumi həcmi 30 min beytdən çoxdur. Yazılma illəri mənbələrdə bir neçə il fərqlənir.
| Poema | İl (təqr.) | İthaf | Qısa məzmun |
|---|---|---|---|
| Sirlər xəzinəsi (Məxzənül-əsrar) | 1174–1176 | Ərzincan hakimi Fəxrəddin Bəhram şah | Didaktik-fəlsəfi poema: 20 məqalət və hər birinə aid hekayə (Sultan Səncər və qarı, Nuşirəvan və bayquşlar, kərpickəsən qoca). Ədalət, əmək, insanlıq haqqında. |
| Xosrov və Şirin | 1180–1181 | Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvan (və Toğrul III) | Sasani şahzadəsi Xosrov Pərvizlə Bərdə hökmdarı Məhin Banunun qardaşı qızı Şirinin məhəbbəti; Fərhadın Bisütun dağını yarması; Şirinin sədaqəti Xosrovu dəyişdirir. |
| Leyli və Məcnun | 1188 | Şirvanşah I Axsitan | Ərəb əfsanəsi əsasında: Qeys Leyliyə olan eşqindən "Məcnun" adlanır, səhraya çəkilir; iki aşiq qovuşa bilmir, ölümdə birləşirlər. Dünya ədəbiyyatında ilk "Leyli və Məcnun" poeması. |
| Yeddi gözəl (Həft peykər) | 1197 | Marağa hakimi Əlaəddin Körpə Arslan | Sasani şahı Bəhram Gur yeddi iqlimdən yeddi gözəllə yeddi rəngli qəsrdə yaşayır, hər biri bir hekayə danışır; şah əyləncədən ədalətli hökmdarlığa keçir. |
| İsgəndərnamə ("Şərəfnamə" və "İqbalnamə") | 1197–1203 | Atabəy Nüsrətəddin Əbu Bəkr ("Şərəfnamə"), Mosul hakimi İzzəddin Məsud ("İqbalnamə") | Makedoniyalı İsgəndər əvvəlcə fateh, sonra alim və peyğəmbər kimi; Bərdə hökmdarı Nüşabə ilə görüşü; ideal cəmiyyət axtarışı. |
Nizaminin lirik irsi – qəsidə, qəzəl və rübailəri – "Divan"da toplanıb; bu divanın böyük hissəsi itib, yalnız bir qismi günümüzə çatıb.
Əsərlərinin əsas mövzuları
- Ədalətli hökmdar idealı: "Sirlər xəzinəsi"ndən "İsgəndərnamə"yə qədər bütün poemalarda hökmdar xalq qarşısında məsuliyyət daşıyır; Bəhram Gur və İsgəndər obrazları bunun nümunəsidir.
- Məhəbbət insanı ucaldan qüvvə kimi: Şirinin sədaqəti Xosrovu, Leyli Məcnunu mənən kamilləşdirir.
- Əmək və elm: kərpickəsən qoca hekayəsi, Fərhadın zəhməti, İsgəndərin alimlərlə məclisləri.
- Qadın obrazları: Şirin, Nüşabə, Məhin Banu – Şərq poeziyasında nadir dərəcədə fəal və müstəqil qadınlar.
- Humanizm və xalqların bərabərliyi: "İsgəndərnamə"də müxtəlif xalqların alimləri bir məclisdə toplanır, ideal ölkədə hökmdar və qul yoxdur.
Nizamidən sitatlar
Aşağıdakı beytlər Nizaminin əsərlərinin Azərbaycan dilinə klassik tərcümələrindəndir (orijinal fars dilindədir).
- "Qüvvət elmdədir, başqa cür heç kəs / Heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz." – "İsgəndərnamə" (tərcümə: Abdulla Şaiq). Mənası: üstünlük silahda yox, bilikdədir.
- "Kamil bir palançı olsa da insan, / Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan." – "Leyli və Məcnun" (tərcümə: Səməd Vurğun). Mənası: hansı işi görürsənsə, onu mükəmməl öyrən.
İrsi: Nizami İli, məqbərə və muzey
1991-ci ildə UNESCO şairin 850 illik yubileyi münasibətilə həmin ili "Nizami İli" elan etmişdi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2011-ci il dekabrın 23-də 870 illik yubileyin keçirilməsi haqqında, 2021-ci il yanvarın 5-də isə 880 illik yubiley münasibətilə 2021-ci ilin ölkədə "Nizami Gəncəvi İli" elan edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. Həmin il dünyanın onlarla ölkəsində konfranslar, sərgilər və tərcümə layihələri keçirilib.
Məqbərə. Nizaminin Gəncənin girəcəyindəki məzarı üzərində XIII əsrdə türbə tikilmişdi; XX əsrin əvvəlində bu türbə xarabaya çevrilmişdi. 1947-ci ildə əhəngdaşından yeni məqbərə ucaldıldı, lakin yaxınlıqdakı zavodun tullantıları səbəbindən 1980-ci illərin sonunda dağıldı. 1991-ci ildə memar Fərman İmamquliyevin layihəsi ilə qranitdən indiki məqbərə tikildi; ətrafında heykəltəraş Qorxmaz Sücəddinovun "Xəmsə" qəhrəmanlarını əks etdirən kompozisiyası qurulub.
Muzey. Məqbərənin yanında Nizami Gəncəvi Muzeyi 2014-cü il yanvarın 21-də açılıb. Burada Avstriya, Rusiya, Almaniya, Böyük Britaniya, Misir, Fransa və ABŞ kitabxanalarında saxlanılan "Xəmsə" əlyazmalarının və miniatürlərinin surətləri, şairin yubileylərinə həsr olunmuş nəşrlər və elektron məlumat köşkləri var. Bakıda isə Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi və 1949-cu ildə ucaldılmış Nizami heykəli şairin adını yaşadır.
Tez-tez verilən suallar
Nizami Gəncəvi neçənci ildə anadan olub və vəfat edib?
Təxminən 1141-ci ildə Gəncədə doğulub, 1209-cu ildə orada vəfat edib. Dəqiq tarixlər mübahisəlidir; 1141-ci il UNESCO və Azərbaycan elmi tərəfindən rəsmi qəbul olunub.
"Xəmsə"yə hansı əsərlər daxildir?
Beş poema: "Sirlər xəzinəsi", "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun", "Yeddi gözəl" və "İsgəndərnamə" ("Şərəfnamə" və "İqbalnamə" hissələri ilə).
Nizami hansı dildə yazıb?
Dövrün ədəbi ənənəsinə uyğun olaraq fars dilində. Əsərləri XX əsrdə Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Abdulla Şaiq, Məmməd Rahim, Mikayıl Rzaquluzadə və başqaları tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib.
Nizaminin ilk əsəri hansıdır?
"Sirlər xəzinəsi" – 1170-ci illərin ortalarında yazılmış didaktik poema. Sonuncu əsəri "İsgəndərnamə"dir.
"Leyli və Məcnun"u kim sifariş edib?
Şirvanşah I Axsitan. Nizami poemanı 1188-ci ildə qısa müddətdə tamamlayıb və oğlu Məhəmmədin xahişi ilə bu mövzunu qəbul etdiyini əsərdə qeyd edib.
2021-ci il niyə "Nizami Gəncəvi İli" elan olunub?
Şairin anadan olmasının 880 illiyi münasibətilə; müvafiq sərəncam 2021-ci il yanvarın 5-də imzalanıb.
Mənbələr
- Azərbaycan XİN: Nizami Gəncəvi (bioqrafiya və Xəmsə)
- TDV İslâm Ansiklopedisi: Nizâmî-i Gencevî
- Wikipedia: Nizami Ganjavi
- AZƏRTAC: 2021 – "Nizami Gəncəvi İli"
- Nizami Gəncəvinin 870 illik yubileyi haqqında Sərəncam (23.12.2011)
- President.az: Gəncədə Nizami Gəncəvi Muzeyinin açılışı (2014)
- Wikipedia: Nizami Mausoleum
- Qebulol.az: Xəmsə
Son yenilənmə: 4 oktyabr 2026. Məlumatlar dəyişə bilər; rəsmi mənbələri yoxlayın.
Şərhlər