Azərbaycan operasının tarixi 12 (25) yanvar 1908-ci ildə Bakıdakı Tağıyev teatrında Üzeyir Hacıbəylinin “Leyli və Məcnun” operasının premyerası ilə başlayır – bu əsər müsəlman Şərqinin ilk operası sayılır. Ardınca Müslüm Maqomayevin “Şah İsmayıl” (1919), Hacıbəylinin “Koroğlu” (1937) və Fikrət Əmirovun “Sevil” (1953) operaları gəlib. Azərbaycan baleti 1940-cı ilin aprelində Əfrasiyab Bədəlbəylinin “Qız qalası” ilə yaranıb. Qara Qarayevin “Yeddi gözəl” (1952) və “İldırımlı yollarla” (1958), Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” (1979) baletləri ən məşhur əsərlər arasındadır. Bu əsərlərin əsas səhnəsi 1911-ci ildə açılan Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrıdır. Biletlər iticket.az saytında və kassada satılır.
“Leyli və Məcnun”: Şərqin ilk operası
Üzeyir Hacıbəyli “Leyli və Məcnun” operasını Məhəmməd Füzulinin eyniadlı poeması əsasında yazıb, librettonu qardaşı Ceyhun Hacıbəyli ilə birlikdə hazırlayıb. Premyera köhnə təqvimlə 12 yanvar, yeni təqvimlə 25 yanvar 1908-ci ildə Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında olub. Məcnun partiyasını Hüseynqulu Sarabski ifa edib.
Əsər Avropa opera formasını muğamla birləşdirir: solistlər bir çox səhnədə muğamı improvizə edərək oxuyur. Bu səbəbdən “Leyli və Məcnun” muğam operası janrının ilk nümunəsi hesab olunur. Vikipediyaya görə opera Bakıda və xaricdə 2 000-dən çox dəfə tamaşaya qoyulub.
Tağıyev teatrının binası 1992-ci ildə sökülüb, onun yerində 1996-cı ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının binası tikilib. Musiqili Teatr 2026-cı ilin sentyabrında rejissor Samir Qulamovun “Leyli və Məcnun” səhnə əsərini göstərib. Bu, Hacıbəylinin operası və Füzulinin poeması əsasında hazırlanmış yeni quruluşdur.
Əsas operalar: “Şah İsmayıl”dan “Sevil”ə
- “Arşın mal alan” (1913): Hacıbəylinin məşhur operettası (musiqili komediyası).
- “Şah İsmayıl”: Müslüm Maqomayev (1885–1937) operanı 1915–1916-cı illərdə yazıb, premyerası 7 mart 1919-cu ildə Bakıda olub.
- “Nərgiz”: Maqomayevin 1935-ci ildə yazdığı operadır, librettonun müəllifi Məmməd Səid Ordubadidir. Əsər 1938-ci ildə Moskvada Azərbaycan incəsənəti ongünlüyündə göstərilib.
- “Koroğlu”: Hacıbəylinin 1936-cı ildə tamamladığı opera 30 aprel 1937-ci ildə Bakıda, bəstəkarın öz dirijorluğu ilə səhnəyə qoyulub. Baş rolları Bülbül və Gülarə İsgəndərova oxuyub. Süjet “Koroğlu” dastanına əsaslanır. Opera 1941-ci ildə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülüb.
- “Sevil”: Fikrət Əmirovun (1922–1984) Cəfər Cabbarlının eyniadlı pyesi əsasında yazdığı opera 25 dekabr 1953-cü ildə premyera olunub. Librettonun müəllifi Tələt Əyyubovdur.
- “Gəlin qayası” (1972): Şəfiqə Axundova (1924–2013) bu əsərlə Şərqdə opera yazan ilk qadın bəstəkar kimi tanınıb.
Azərbaycan baleti: “Qız qalası”ndan “Min bir gecə”yə
“Qız qalası” Əfrasiyab Bədəlbəylinin musiqisi və librettosu ilə 1940-cı ilin aprelində Opera və Balet Teatrında göstərilib. Bu əsər ilk Azərbaycan baleti və müsəlman Şərqinin ilk baleti hesab olunur. Tamaşada ilk Azərbaycan balerinası Qəmər Almaszadə rəqs edib. Baletin yeni redaksiyası 24 oktyabr 1999-cu ildə təqdim olunub.
“Gülşən” Soltan Hacıbəyovun baletidir, 1950-ci ildə teatrda uğurla səhnəyə qoyulub.
“Yeddi gözəl” Qara Qarayevin Nizami Gəncəvinin “Yeddi gözəl” (“Həft peykər”) poeması əsasında yazdığı baletdir, premyerası 7 noyabr 1952-ci ildə Bakıda olub. Teatr 2008-ci ildə əsərin yeni quruluşunu hazırlayıb, balet 2014-cü ildə ABŞ-da, San-Dieqoda da göstərilib.
“İldırımlı yollarla” Qarayevin Cənubi Afrika yazıçısı Piter Abrahamsın romanı əsasında yazdığı baletdir. Premyerası 4 yanvar 1958-ci ildə Leninqradda, Kirov adına teatrda olub, əsər 1967-ci ildə Lenin mükafatı alıb.
“Məhəbbət əfsanəsi” Arif Məlikovun Nazim Hikmətin librettosu ilə yazdığı baletdir. Premyerası 23 mart 1961-ci ildə Leninqradın Kirov teatrında, Yuri Qriqoroviçin xoreoqrafiyası ilə olub.
“Min bir gecə” Fikrət Əmirovun baletidir, 1979-cu ildə Opera və Balet Teatrında premyera olunub. Xoreoqraf Nailə Nəzirova, librettonun həmmüəllifi Maqsud İbrahimbəyovdur. Balet sonradan Moskva, Tbilisi, İstanbul və Minsk səhnələrində göstərilib.
Əsərlər cədvəli: bəstəkar, janr və premyera ili
| Əsər | Bəstəkar | Janr | Premyera ili |
|---|---|---|---|
| “Leyli və Məcnun” | Üzeyir Hacıbəyli | muğam operası | 1908 |
| “Arşın mal alan” | Üzeyir Hacıbəyli | operetta | 1913 |
| “Şah İsmayıl” | Müslüm Maqomayev | opera | 1919 |
| “Nərgiz” | Müslüm Maqomayev | opera | 1935-ci ildə yazılıb |
| “Koroğlu” | Üzeyir Hacıbəyli | opera | 1937 |
| “Qız qalası” | Əfrasiyab Bədəlbəyli | balet | 1940 |
| “Gülşən” | Soltan Hacıbəyov | balet | 1950 |
| “Yeddi gözəl” | Qara Qarayev | balet | 1952 |
| “Sevil” | Fikrət Əmirov | opera | 1953 |
| “İldırımlı yollarla” | Qara Qarayev | balet | 1958 |
| “Məhəbbət əfsanəsi” | Arif Məlikov | balet | 1961 |
| “Gəlin qayası” | Şəfiqə Axundova | opera | 1972-ci ildə yazılıb |
| “Min bir gecə” | Fikrət Əmirov | balet | 1979 |
Opera və muğam: “Şur” simfonik muğamı
Azərbaycan opera və balet musiqisinin əsas xüsusiyyəti xalq musiqisi ilə Avropa formalarının birləşməsidir. Bu xətti Fikrət Əmirov simfonik muğam janrında davam etdirib: onun “Şur” (1946), “Kürd ovşarı” (1949) və “Gülüstan Bayatı-Şiraz” (1968) əsərləri bu janrın tanınmış nümunələridir. “Şur” opera və ya balet deyil, simfonik orkestr üçün yazılmış konsert əsəridir, ona görə onu əsasən simfonik konsert proqramlarında eşitmək olar. Muğamın növləri və tar, kamança kimi alətlər haqqında saytımızda ayrıca yazılar var.
Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı
Teatrın binası Bakıda, Nizami küçəsi 95 ünvanında yerləşir. Bina neft sənayeçiləri Mayılov qardaşlarının sifarişi ilə memar Nikolay Bayevin layihəsi əsasında 10 aydan az müddətdə tikilib və 28 fevral 1911-ci ildə açılıb. Buna görə uzun müddət “Mayılov teatrı” adlanıb. Rəvayətə görə Hacı Zeynalabdin Tağıyev binanın vaxtında tikilməyəcəyinə dair mərci uduzub və xərclərin bir hissəsini ödəyib.
- 1920: teatr dövlət teatrı statusu alıb.
- 1927: Mirzə Fətəli Axundovun adı verilib.
- 1959: akademik teatr statusu alıb.
- 1985: bina yanğında ciddi zədələnib, bərpa işləri 1987-ci ildə başa çatıb.
- 2010: teatrın 100 illiyi qeyd olunub.
Teatrın repertuarında 40-a yaxın milli və klassik opera, 35-dən çox balet tamaşası var. 2023-cü ildən teatrın direktoru tenor Yusif Eyvazovdur.
Harada izləmək və bilet almaq
WUF13 rəsmi portalının məlumatına görə teatr hazırda 116-cı mövsümünü keçirir, tarixi binada isə geniş təmir işləri aparılır. Təmir dövründə tamaşalar Heydər Əliyev Sarayında və Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının Opera Studiyasında göstərilir. Məsələn, Puççininin “Turandot” operasının yeni quruluşu 24, 25 və 27 oktyabr 2026-cı ildə Heydər Əliyev Sarayında təqdim olunur.
- Bilet: iticket.az saytında və tamaşa keçirilən məkanın kassasında satılır. Bileti alarkən məkanın adına diqqət edin.
- Qiymət: Report.az-ın 2018-ci il siyahısına görə opera və balet biletləri 5–16 manat, bəzi xüsusi tamaşalar 33 manata qədər idi. Qiymətlər o vaxtdan dəyişib, xarici ulduzların iştirak etdiyi premyeralarda daha baha ola bilər. Dəqiq məbləği iticket.az-da yoxlayın.
- Yaş həddi: “Qız qalası” kimi balet tamaşaları üçün iticket.az-da 6+ yaş həddi göstərilir.
- Musiqili Teatr: Zərifə Əliyeva küçəsi 8 ünvanında yerləşir, burada “Leyli və Məcnun”un yeni səhnə versiyası və musiqili komediyalar göstərilir.
Tez-tez verilən suallar
Şərqin ilk operası hansıdır?
Üzeyir Hacıbəylinin “Leyli və Məcnun” operası. Premyerası 12 (25) yanvar 1908-ci ildə Bakıda, Tağıyev teatrında olub.
İlk Azərbaycan baleti hansıdır?
Əfrasiyab Bədəlbəylinin “Qız qalası” baleti. 1940-cı ilin aprelində Opera və Balet Teatrında göstərilib.
“Koroğlu” operası nə vaxt yazılıb?
Hacıbəyli operanı 1936-cı ildə tamamlayıb, premyerası 30 aprel 1937-ci ildə Bakıda olub.
Opera və Balet Teatrının binası nə vaxt tikilib?
Mayılov qardaşlarının sifarişi ilə tikilən bina 28 fevral 1911-ci ildə açılıb. Hazırda təmirdədir.
Opera biletini haradan almaq olar?
iticket.az saytından və ya kassadan. Təmir dövründə tamaşaların harada keçirildiyini biletdə yoxlayın.
Mənbə: Vikipediya – “Leyli və Məcnun” operası, Vikipediya – Tağıyev teatrı, Vikipediya – “Koroğlu” operası, Vikipediya – Müslüm Maqomayev, Vikipediya – “Sevil” operası, Vikipediya – Fikrət Əmirov, Vikipediya – “Min bir gecə” baleti, Vikipediya – “Qız qalası” baleti, Vikipediya – “Yeddi gözəl” baleti, Vikipediya – “İldırımlı yollarla” baleti, Mariinski Teatrı – “Məhəbbət əfsanəsi”, Vikipediya – Azərbaycan baleti, Vikipediya – Opera və Balet Teatrı, WUF13 – Opera və Balet Teatrı, Azerbaijan.travel – “Leyli və Məcnun” (Musiqili Teatr), Azernews – “Turandot” premyerası, Report.az – teatr bilet qiymətləri
Şərhlər