Azərbaycan ədəbiyyatını tanımaq üçün ilk növbədə bu 15 əsəri oxumaq tövsiyə olunur: "Kitabi-Dədə Qorqud", Nizaminin "Xəmsə"si, Füzulinin "Leyli və Məcnun"u (1536), M.F. Axundzadənin komediyaları (1850–1855), Ə. Haqverdiyevin "Dağılan tifaq"ı (1896), C. Məmmədquluzadənin "Ölülər"i (1909), M.Ə. Sabirin "Hophopnamə"si (1912), H. Cavidin "Şeyx Sənan"ı, Mir Cəlalın "Dirilən adam"ı, Y.V. Çəmənzəminlinin "Qan içində"si, Kurban Səidin "Əli və Nino"su (1937), S. Vurğunun "Vaqif"i (1937), İ. Şıxlının "Dəli Kür"ü, Anarın "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi" və Elçinin "Mahmud və Məryəm"i. Siyahı xronoloji qaydadadır: dastandan və klassik poemadan XX əsrin ikinci yarısının romanlarına qədər əsas dövrləri əhatə edir. Bu əsərlərin çoxu məktəb ədəbiyyat proqramında var, mətnlərini kitabxanaların elektron resurslarında, səsli variantlarını isə pulsuz audiokitab layihələrində tapmaq olar.
Siyahı: 15 klassik əsər bir cədvəldə
| № | Əsər | Müəllif | Dövr | Janr |
|---|---|---|---|---|
| 1 | "Kitabi-Dədə Qorqud" | xalq yaradıcılığı | orta əsrlər (yazıya alınma XIV–XV əsrlər) | dastan |
| 2 | "Xəmsə" | Nizami Gəncəvi | XII əsr | poemalar toplusu |
| 3 | "Leyli və Məcnun" | Məhəmməd Füzuli | 1536 | poema |
| 4 | Komediyalar, "Aldanmış kəvakib" | Mirzə Fətəli Axundzadə | 1850–1857 | komediya, povest |
| 5 | "Dağılan tifaq" | Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev | 1896 | faciə |
| 6 | "Ölülər" | Cəlil Məmmədquluzadə | 1909 | komediya |
| 7 | "Hophopnamə" | Mirzə Ələkbər Sabir | 1912 (ilk nəşr) | satirik şeirlər |
| 8 | "Şeyx Sənan" | Hüseyn Cavid | 1912–1914 | mənzum faciə |
| 9 | "Dirilən adam" | Mir Cəlal | 1930-cu illərin ortası | roman |
| 10 | "Qan içində" ("İki od arasında") | Yusif Vəzir Çəmənzəminli | 1936–1937 | tarixi roman |
| 11 | "Əli və Nino" | Kurban Səid (müəllifliyi mübahisəlidir) | 1937 | roman |
| 12 | "Vaqif" | Səməd Vurğun | 1937 | mənzum dram |
| 13 | "Dəli Kür" | İsmayıl Şıxlı | 1960-cı illər | roman |
| 14 | "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi" | Anar | 1970-ci illər | roman |
| 15 | "Mahmud və Məryəm" | Elçin | 1980-ci illər | roman |
Dastan və klassik poeziya
"Kitabi-Dədə Qorqud"
Oğuz qəhrəmanlarının – Salur Qazanın, Bamsı Beyrəyin, Təpəgözü öldürən Basatın macəralarını müdrik ozan Dədə Qorqud birləşdirir. Əsər uzun müddət iki əlyazmadan – Drezden (müqəddimə və 12 boy) və Vatikan (6 boy) nüsxələrindən məlum idi, 2018-ci ildə İranın Günbəd şəhərində üçüncü əlyazma tapılıb. Həmin il Dədə Qorqud irsi UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irs siyahısına salınıb. Oxumaq lazımdır, çünki türk dilli xalqların epik düşüncəsinin, dilinin və dəyərlərinin əsas qaynağıdır.
Nizami Gəncəvi, "Xəmsə"
Beş poemadan ibarət toplu ("Sirlər xəzinəsi", "Xosrov və Şirin", "Leyli və Məcnun", "Yeddi gözəl", "İsgəndərnamə") fars dilində yazılıb və Şərq poeziyasında "xəmsə" ənənəsinin əsasını qoyub. Nizami haqqında ayrıca məqaləmiz var; başlamaq üçün "Yeddi gözəl" və ya "Xosrov və Şirin" seçə bilərsiniz.
Məhəmməd Füzuli, "Leyli və Məcnun"
Ərəb əfsanəsinə əsaslanan poema 1536-cı ildə Azərbaycan türkcəsində yazılıb və təxminən 3 096 beytdən ibarətdir. Qeys ilə Leylinin faciəvi eşqi ilahi eşq anlayışına qədər yüksəlir. Üzeyir Hacıbəyov 1908-ci ildə bu poema əsasında İslam Şərqinin ilk operasını yaradıb – bu, əsəri oxumaq üçün əlavə səbəbdir.
XIX əsr: dramaturgiyanın doğuluşu
Mirzə Fətəli Axundzadə, komediyalar
1850–1855-ci illərdə yazılmış altı komediya ("Hacı Qara", "Lənkəran xanının vəziri", "Hekayəti-xırs quldurbasan" və s.) Azərbaycan dramaturgiyasının və teatrının başlanğıcı sayılır. 1857-ci ildə yazılan "Aldanmış kəvakib" povesti isə yeni nəsrin ilk nümunələrindəndir. Xəsislik, mövhumat və bürokratiyaya gülüş bu gün də aktualdır.
Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, "Dağılan tifaq"
1896-cı ildə yazılmış faciə ata mirasını qumar və eyş-işrətə xərcləyən bəy ailəsinin süqutundan bəhs edir. Haqverdiyevin "Pəri cadu" (1901), "Ağa Məhəmməd şah Qacar" əsərləri və "Marallarım" hekayələri də oxunmalıdır.
"Molla Nəsrəddin" dövrü və XX əsrin əvvəli
Cəlil Məmmədquluzadə, "Ölülər"
1906-cı ildə "Molla Nəsrəddin" jurnalını təsis edən yazıçının 1909-cu ildə yazdığı komediyada "ölüləri diriltmək" iddiası ilə xalqı aldadan Şeyx Nəsrullahın fırıldağı ifşa olunur. Mövhumat və cəhalətə qarşı ən güclü əsərlərdən biridir. "Poçt qutusu" və "Danabaş kəndinin əhvalatları" ilə birlikdə oxuyun.
Mirzə Ələkbər Sabir, "Hophopnamə"
Sabirin (1862–1911) əsasən "Molla Nəsrəddin"də dərc olunmuş satirik şeirləri ölümündən bir il sonra, 1912-ci ildə Bakıda kitab halında çıxıb. Şair cəmiyyətin eyiblərini çox vaxt elə həmin eyibləri daşıyan obrazın dilindən danışdırır – bu üsul sonrakı satira üçün məktəb olub.
Hüseyn Cavid, "Şeyx Sənan"
1912–1914-cü illərdə yazılmış beş pərdəli mənzum faciədə müsəlman alimi Şeyx Sənan gürcü xristian qızı Xumara aşiq olur və dini ayrılıqların fövqündə dayanan ümumbəşəri ideala gəlir. Əsər 1921-ci ildə səhnəyə qoyulub. Fəlsəfi dərinliyi və dözümlülük ideyası onu bu gün də aktual edir.
1930-cu illər: roman və tarixi dram
Mir Cəlal, "Dirilən adam"
Ədəbiyyatşünas və nasir Mir Cəlalın (1908–1978) 1930-cu illərin ortasında çap olunan ilk romanı sovetləşmədən sonrakı Azərbaycan kəndində baş verən ictimai dəyişiklikləri və köhnə ilə yeninin toqquşmasını əks etdirir. Müəllifin yumoristik hekayələri və "Bir gəncin manifesti" (1938) romanı ilə birlikdə oxunur.
Yusif Vəzir Çəmənzəminli, "Qan içində"
1936–1937-ci illərdə "İki od arasında" adı ilə yazılmış roman XVIII əsrdə Rusiya ilə İran arasında qalmış Qarabağ xanlığından, İbrahimxəlil xan və onun vəziri Molla Pənah Vaqifdən bəhs edir. Müəllif repressiya qurbanı olduğu üçün əsər onun ölümündən sonra, ixtisarla "Qan içində" adı ilə nəşr edilib.
Kurban Səid, "Əli və Nino"
1937-ci ildə Vyanada alman dilində nəşr olunan roman 1914–1920-ci illərin Bakısında azərbaycanlı Əli xan Şirvanşir ilə gürcü qızı Ninonun sevgisini Şərq–Qərb qarşılaşması fonunda danışır. Əsər 30-dan çox dilə tərcümə olunub. Müəllifliyi mübahisəlidir: əsas namizədlər Lev Nussimbaum (Əsəd bəy) və Yusif Vəzir Çəmənzəminlidir, 1937-ci il müqaviləsində isə baronessa Elfrida Ehrenfelsin adı keçir.
Səməd Vurğun, "Vaqif"
1937-ci ildə yazılmış mənzum faciə şair və vəzir Molla Pənah Vaqifin taleyini Qacar hücumu fonunda göstərir; ilk tamaşa 1938-ci ildə olub. Vurğunun lirikasını, xüsusən "Azərbaycan" şeirini də oxumağı tövsiyə edirik.
XX əsrin ikinci yarısı: müasir klassika
İsmayıl Şıxlı, "Dəli Kür"
XIX əsrin sonunda Kür sahilindəki kənddə yaşayan, köhnə adətlərdən dönməyən Cahandar ağanın faciəsi zamanın dəyişməsini güclü xarakter üzərindən göstərir. Roman 1969-cu ildə ekranlaşdırılıb.
Anar, "Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi"
1970-ci illərin ikinci yarısında yazılmış roman Zaurla Təhminənin sevgisi üzərindən sovet Bakısının ziyalı mühitini, ictimai rəyin və "nə deyərlər" qorxusunun insan taleyinə təsirini açır. Əsər əsasında 1993-cü ildə "Təhminə" filmi çəkilib.
Elçin, "Mahmud və Məryəm"
Elçin (1943–2025) "Əsli və Kərəm" dastanının süjetini müasir romana çevirib; kitab 1984-cü ildə nəşr olunub. Romantik eşq dastanı burada ümumbəşəri sevgi və dözümlülük haqqında düşüncəyə çevrilir. Siyahını genişləndirmək istəyənlərə Mövlud Süleymanlının "Köç" romanını da tövsiyə edirik.
Harada oxumaq: məktəb proqramı, onlayn mətnlər və audiokitablar
- Məktəb proqramı. Bu müəlliflərin çoxu ümumi təhsil müəssisələrinin ədəbiyyat kurikulumuna daxildir, lakin hansı sinifdə hansı əsərin keçildiyi dərsliyə görə dəyişir – aktual siyahını Elm və Təhsil Nazirliyinin dərsliklərindən dəqiqləşdirin.
- Milli Kitabxana. M.F. Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasının saytında (millikitabxana.az, əvvəlki ünvan anl.az) elektron kataloq, elektron kitabxana və tam mətnli virtual sərgilər var. Oxucu bileti şəxsiyyət vəsiqəsi ilə verilir.
- Digər kitabxanalar. Prezident Kitabxanası "Ədəbi irs" bölməsində yazıçıların bioqrafiyası və biblioqrafiyasını, Respublika Gənclər Kitabxanası isə Füzuli kimi klassiklərə həsr olunmuş elektron məlumat bazalarını təqdim edir.
- Audiokitablar. "Canlı kitab" layihəsinin YouTube kanalında 64 müəllifin 550-dən çox əsəri pulsuz səsləndirilib.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycan ədəbiyyatına hansı əsərdən başlamaq olar?
Yığcam və asan oxunan əsərlərdən – "Ölülər", Axundzadənin komediyaları və ya "Əli və Nino" ilə başlamaq rahatdır.
"Əli və Nino"nun müəllifi kimdir?
Dəqiq məlum deyil: kitab Kurban Səid təxəllüsü ilə çıxıb, müəllifliyi Lev Nussimbaum və Yusif Vəzir Çəmənzəminli arasında mübahisəlidir.
Nizaminin "Xəmsə"si hansı dildə yazılıb?
Fars dilində; Azərbaycan dilinə bir neçə bədii tərcüməsi var.
Bu kitabları pulsuz harada oxumaq olar?
Milli Kitabxananın elektron resurslarında və ictimai kitabxanalarda; səsli variantları "Canlı kitab" kanalında dinləmək olar.
"Qan içində" və "İki od arasında" fərqli əsərlərdir?
Xeyr, Çəmənzəminlinin eyni romanıdır; "Qan içində" ixtisarla çıxan nəşrin adıdır.
Mənbə: Vikipediya – Kitabi-Dədə Qorqud, Vikipediya – Leyli və Məcnun, Prezident Kitabxanası – M.F. Axundzadə, Vikipediya – Ə. Haqverdiyev, Prezident Kitabxanası – M.Ə. Sabir, Vikipediya – Şeyx Sənan, Vikipediya – Mir Cəlal, AMEA Ədəbiyyat İnstitutu – Çəmənzəminli haqqında məqalə, Vikipediya – Əli və Nino, Vikipediya – Vaqif (pyes), Vikipediya – Təhminə (film), FSM Universiteti – Mahmud və Məryəm tədqiqatı, Milli Kitabxana – Xalq yazıçısı Elçinin xatirəsinə, Nar – "Canlı kitab" səsli kitabxanası, AZƏRTAC – Füzuli elektron məlumat bazası
Şərhlər