Üzeyir Hacıbəyli (1885–1948) Azərbaycan peşəkar bəstəkarlıq məktəbinin banisi, Şərqin ilk operası “Leyli və Məcnun”un, “Arşın mal alan” musiqili komediyasının və Azərbaycan Respublikasının Dövlət himninin musiqisinin müəllifidir. O, 18 sentyabr 1885-ci ildə Ağcabədidə doğulub, uşaqlığı Şuşada keçib və 23 noyabr 1948-ci ildə Bakıda vəfat edib. “Leyli və Məcnun”un premyerası 12 yanvar 1908-ci ildə olub, “Arşın mal alan” 1913-cü ildə səhnəyə çıxıb. Hacıbəyli həm də Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki Bakı Musiqi Akademiyası) təsisçisidir, doğum günü olan 18 sentyabr isə ölkədə Milli Musiqi Günü kimi qeyd olunur.
Üzeyir Hacıbəyli kimdir və harada təhsil alıb?
Üzeyir Hacıbəyli Ağcabədidə doğulub, Şuşada böyüyüb və Qori müəllimlər seminariyasında təhsil alıb. Vikipediyaya görə o, əvvəlcə Şuşada mədrəsədə, sonra iki illik rus-Azərbaycan məktəbində oxuyub, 1899–1904-cü illərdə isə Qori seminariyasında təhsil alıb. Seminariyanı bitirdikdən sonra bir il Hadrutda müəllimlik edib, ardınca Bakıya köçüb.
Bakıda riyaziyyat, coğrafiya, tarix, Azərbaycan və rus dilləri, musiqi dərsləri deyib. 1907-ci ildə türkcə-rusca və rusca-türkcə mətbuat terminləri lüğətini, 1908-ci ildə hesab dərsliyini nəşr etdirib. Sonradan musiqi təhsilini Sankt-Peterburq konservatoriyasında davam etdirib: “Arşın mal alan”ı məhz orada oxuyarkən yazdığını özü 1938-ci ildə “Kommunist” qəzetində dərc olunan məqaləsində qeyd edib.
Üzeyir Hacıbəylinin əsas əsərləri hansılardır?
Hacıbəylinin əsas səhnə əsərləri bir neçə muğam operası, üç musiqili komediya və “Koroğlu” operasıdır. Opera irsi haqqında saytımızda ayrıca yazı olduğu üçün burada yalnız qısa xülasə veririk: “Leyli və Məcnun” Füzulinin poeması əsasında yazılıb və 1908-ci ildə Bakıda tamaşaya qoyularaq müsəlman Şərqində opera janrının başlanğıcı sayılıb.
| Əsər | Janr | İl |
|---|---|---|
| “Leyli və Məcnun” | muğam operası | 1908 (premyera 12 yanvar) |
| “Şeyx Sənan” | opera | 1909 |
| “Ər və arvad” | musiqili komediya | 1910 (premyera 24 may) |
| “Rüstəm və Söhrab” | muğam operası | 1910 |
| “O olmasın, bu olsun” | musiqili komediya | yazılıb 1910, premyera 25 aprel 1911 |
| “Əsli və Kərəm” | muğam operası | 1912 |
| “Şah Abbas və Xurşidbanu” | muğam operası | 1912 |
| “Arşın mal alan” | musiqili komediya | 1913 (premyera 25 oktyabr) |
| “Harun və Leyla” | muğam operası | 1915 |
| Azərbaycan himni (“Azərbaycan marşı”) | himn | 1919 |
| “Koroğlu” | opera | premyera 30 aprel 1937 |
Vikipediyaya görə “Şeyx Sənan”ın partiturasını bəstəkar sonradan özü məhv edib. Ömrünün son illərində “Firuzə” operası üzərində işləsə də, onun tamamlandığı barədə məlumat yoxdur.
Musiqili komediyalar: “Ər və arvad”dan “Arşın mal alan”a
Hacıbəylinin üç musiqili komediyası – “Ər və arvad”, “O olmasın, bu olsun” və “Arşın mal alan” – bir trilogiya kimi qəbul olunur və Azərbaycan operettasının əsasını təşkil edir. Üçü də dövrün məişətini, köhnə adətləri və evlilik məsələlərini yumorla göstərir.
- “Ər və arvad” ilk dəfə 24 may 1910-cu ildə Bakıda Nikitin qardaşlarının teatr-sirkində göstərilib.
- “O olmasın, bu olsun” 1910-cu ildə yazılıb, premyerası 25 aprel 1911-ci ildə Mayılov qardaşlarının teatrında (indiki Opera və Balet Teatrı) olub. Əsərin məşhur obrazı 50 yaşlı varlı tacir Məşədi İbaddır.
- “Arşın mal alan” 1913-cü ildə Sankt-Peterburqda yazılıb və 25 oktyabr 1913-cü ildə səhnəyə qoyulub. Süjet XX əsrin əvvəllərində Şuşada cərəyan edir: varlı gənc Əsgər sevəcəyi qızı görmək üçün arşın malı satan alverçi qiyafəsinə girir və Gülçöhrə ilə tanış olur.
Vikipediyanın məlumatına görə “Arşın mal alan” bir çox dildə və 60-dan çox ölkənin teatrlarında tamaşaya qoyulub. 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənəti ongünlüyündə də göstərilib.
“Arşın mal alan” neçə dəfə ekranlaşdırılıb?
“Arşın mal alan”ın ən tanınmış iki ekran versiyası 1917-ci il səssiz filmi və 1945-ci il səsli filmidir. Hər ikisi Bakıda çəkilib.
- 1917: Rejissor Boris Svetlovun səssiz filmidir, nümayişi 3 yanvar 1917-ci ildə başlayıb. Əsgər rolunu Hüseynqulu Sarabski, Gülçöhrə rolunu Əhməd Ağdamski, Sultan bəy rolunu Ələkbər Hüseynzadə oynayıb.
- 1945: Rza Təhmasib və Nikolay Leşşenkonun çəkdiyi film 1 oktyabr 1945-ci ildə ekranlara çıxıb. Baş rollarda Rəşid Behbudov və Leyla Bədirbəyli oynayıb. Vikipediyaya görə film 136 ölkədə göstərilib və 86 dilə tərcümə olunub, Hacıbəyli bu filmə görə 1946-cı ildə Stalin mükafatı alıb.
“O olmasın, bu olsun”un da ekran versiyası var: Bakı kinostudiyasının filmi 1958-ci ilin yanvarında Moskvada nümayiş olunub. Azərbaycan kinosunun klassik filmləri haqqında saytımızda ayrıca yazı var.
Azərbaycan himni və “Koroğlu” operası nə vaxt yazılıb?
Azərbaycan himninin musiqisi 1919-cu ildə Üzeyir Hacıbəyli tərəfindən, sözləri isə Əhməd Cavad tərəfindən yazılıb. Əsər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə yaranıb, müstəqillik bərpa edildikdən sonra 27 may 1992-ci ildə Milli Məclis onu Dövlət himni kimi təsdiqləyib. Vikipediyaya görə Hacıbəyli sovet dövründə Azərbaycan SSR-in himninin də musiqisini yazıb.
“Koroğlu” operası 1936-cı ildə tamamlanıb, premyerası 30 aprel 1937-ci ildə Bakıda olub. Opera xalq qəhrəmanı Koroğlunun hekayəsinə əsaslanır və Azərbaycan klassik opera repertuarının əsas əsərlərindən sayılır. Hacıbəyli “Koroğlu”ya görə 1941-ci ildə Stalin mükafatına layiq görülüb.
Hacıbəylinin elmi, pedaqoji və publisistik irsi nədir?
Hacıbəyli bəstəkarlıqla yanaşı, musiqi elmi, təhsil və mətbuatda da iz qoyub; onun ən mühüm elmi əsəri 1945-ci ildə nəşr olunan “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” kitabıdır. Kitab muğamların və xalq musiqisinin lad sistemini izah edir, 1985-ci ildə ingilis dilinə də tərcümə olunub.
- Xalq mahnıları: 1927-ci ildə Müslüm Maqomayevlə birlikdə 300-dən çox xalq mahnısını nota salaraq toplu halında nəşr edib.
- Konservatoriya: Bakı Musiqi Akademiyasının rəsmi tarixçəsinə görə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası 25 may 1920-ci il tarixli qərarla yaradılıb və Hacıbəyli onun hüquqi təsisçisi sayılır. O, konservatoriyaya 1928–1929 və 1939–1948-ci illərdə rəhbərlik edib. Təhsil müəssisəsi 1991-ci ildən Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası adlanır.
- İctimai fəaliyyət: ömrünün son on ilində Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqına sədrlik edib, Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü olub.
- Publisistika: Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə (1918–1920) rəsmi “Azərbaycan” qəzetinin ən fəal müəlliflərindən olub, Vikipediyaya görə 1919–1920-ci illərdə onun baş redaktoru işləyib. Məqalə və felyetonlarını “Filankəs”, “Mizrab” kimi imzalarla da çap etdirib.
Üzeyir Hacıbəylinin xatirəsi necə yaşadılır?
Hacıbəylinin xatirəsi Milli Musiqi Günü, Bakı və Şuşadakı ev-muzeyləri və onun adını daşıyan beynəlxalq musiqi festivalı ilə yaşadılır. Bəstəkar 23 noyabr 1948-ci ildə 63 yaşında Bakıda vəfat edib və Fəxri xiyabanda dəfn olunub.
- Milli Musiqi Günü: 1995-ci ildə Prezident Heydər Əliyevin fərmanı ilə Hacıbəylinin doğum günü – 18 sentyabr dövlət səviyyəsində Milli Musiqi Günü kimi qeyd edilir.
- Bakıdakı ev-muzeyi: bəstəkarın 1915–1942-ci illərdə yaşadığı evdə, Şamil Əzizbəyov küçəsi 67/69 ünvanında yerləşir, 20 noyabr 1975-ci ildə açılıb.
- Şuşadakı ev-muzeyi: 1959-cu ildən fəaliyyət göstərib, 1992-ci ildə Şuşanın işğalı ilə talan olunub – 1 700 eksponatdan yalnız 136-sı qorunub. Heydər Əliyev Fondu 2022-ci ilin aprelində bərpaya başlayıb, muzey 19 sentyabr 2024-cü ildə yenidən açılıb.
- Festival: 2009-cu ildən hər il sentyabrda Üzeyir Hacıbəyli Beynəlxalq Musiqi Festivalı keçirilir.
Tez-tez verilən suallar
Üzeyir Hacıbəyli harada və nə vaxt doğulub?
18 sentyabr 1885-ci ildə Ağcabədidə doğulub, uşaqlığı Şuşada keçib.
Şərqin ilk operası hansıdır?
Üzeyir Hacıbəylinin “Leyli və Məcnun” operası, premyerası 12 yanvar 1908-ci ildə Bakıda olub.
“Arşın mal alan” nə vaxt yazılıb?
1913-cü ildə Sankt-Peterburqda yazılıb, premyerası 25 oktyabr 1913-cü ildə olub.
Azərbaycan himninin müəllifləri kimdir?
Musiqi Üzeyir Hacıbəyliyə, sözlər Əhməd Cavada məxsusdur. Himn 1919-cu ildə yazılıb, 1992-ci ildə Dövlət himni kimi təsdiqlənib.
Milli Musiqi Günü nə vaxt qeyd olunur?
Hər il 18 sentyabrda – Üzeyir Hacıbəylinin doğum günündə.
Hacıbəyli nə vaxt vəfat edib?
23 noyabr 1948-ci ildə Bakıda vəfat edib, Fəxri xiyabanda dəfn olunub.
Mənbə: Vikipediya – Üzeyir Hacıbəyli, Prezident Kitabxanası – Üzeyir Hacıbəyli layihəsi, Şuşa Şəhəri Dövlət Qoruğu – Şuşa ev-muzeyinin açılışı, President.az, Bakı Musiqi Akademiyası – Tarix, Vikipediya – “Arşın mal alan”, Vikipediya – “Arşın mal alan” (1917), Vikipediya – “Arşın mal alan” (1945), Vikipediya – Milli Musiqi Günü
Şərhlər