"Kitabi-Dədə Qorqud" – Oğuz türklərinin müqəddimə və 12 boydan (hekayədən) ibarət qəhrəmanlıq dastanıdır. Şifahi şəkildə yaranıb, XIV–XV əsrlərdə yazıya alınıb. Bu gün dastanın üç əlyazması məlumdur: Drezden (12 boy), Vatikan (6 boy) və 2018-ci ildə tapılan Günbəd nüsxəsi. Dədə Qorqud irsi 2018-ci ildən UNESCO siyahısındadır.
Dastanın adı boyları birləşdirən müdrik ozan – Dədə Qorqudla bağlıdır: o, igidlərə ad qoyur, xeyir-dua verir, hər boyun sonunda "boy boylayıb, soy soylayır". Aşağıda dastanın tarixi, 12 boyun qısa məzmunu, əsas qəhrəmanlar, əlyazmalar və UNESCO statusu barədə əsas faktları toplamışıq.
"Kitabi-Dədə Qorqud" nədir və nə vaxt yaranıb?
"Kitabi-Dədə Qorqud" Oğuz tayfalarının həyatını, döyüşlərini, ailə və dövlət anlayışını əks etdirən orta əsr eposudur və Azərbaycan, Türkiyə, Türkmənistan ədəbiyyatlarının ortaq abidəsi sayılır. Dastanın dili Azərbaycan və Anadolu türkcəsinə yaxın olan qədim oğuz dilidir. Mətn nəsrlə yazılıb, aralarda "soylama" adlanan şeir parçaları var.
Yazıya alınma tarixi mübahisəlidir: tədqiqatçıların bir qismi XIV, digərləri XV əsri göstərir. Süjetlərin kökü isə daha qədimdir; Basat və Təpəgöz boyunun bir variantı XIV əsrin əvvəlində yazılmış ərəb tarixçisi İbn əd-Dəvadarinin əsərində də rast gəlinir. Azərbaycanda dastanın "1300 illiyi" şərti tarix kimi qəbul edilib və 2000-ci ildə dövlət səviyyəsində qeyd olunub.
Dədə Qorqudun 12 boyu: siyahı və qısa məzmun
Drezden əlyazmasında 12 boy var və hər biri müstəqil hekayədir, lakin qəhrəmanlar bir boydan digərinə keçir.
| № | Boyun adı | Qısa məzmun |
|---|---|---|
| 1 | Dirsə xan oğlu Buğac xan boyu | Uzun illər övladı olmayan Dirsə xanın oğlu doğulur, buğanı yendiyi üçün Dədə Qorqud ona Buğac adı verir. Qırx igidin böhtanı ilə atası onu yaralayır, anası oğlunu sağaldır, Buğac sonra atasını əsirlikdən qurtarır. |
| 2 | Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy | Qazan ovda olarkən düşmən onun yurdunu talayır, Burla xatunu və oğlu Uruzu əsir aparır. Qazan Oğuz bəyləri ilə gəlib ailəsini xilas edir. |
| 3 | Bamsı Beyrək boyu | Beyrək Banuçiçəklə nişanlanır, toy ərəfəsində əsir düşür və uzun illər qalada qalır. Qaçıb qayıdır, ozan qiyafəsində toyu pozur və Banuçiçəyə qovuşur. |
| 4 | Qazan bəy oğlu Uruz bəyin dustaq olduğu boy | Qazan oğlunu ilk dəfə ova və döyüşə aparır, Uruz əsir düşür. Burla xatun özü döyüşə qoşulur, ata-ana oğullarını qurtarır. |
| 5 | Duxa qoca oğlu Dəli Domrul boyu | Körpüdən keçənlərdən haqq alan Dəli Domrul Əzrayıla meydan oxuyur. Ölümlə üz-üzə qalanda yalnız arvadı onun yerinə can verməyə razı olur və Allah hər ikisinə uzun ömür bəxş edir. |
| 6 | Qanlı qoca oğlu Qanturalı boyu | Qanturalı Trabzon təkurunun qızı Selcan xatunla evlənmək üçün buğa, aslan və dəvə ilə vuruşub qalib gəlir. Yolda düşmən hücum edəndə Selcan xatun onu xilas edir. |
| 7 | Qazılıq qoca oğlu Yeynək boyu | Qazılıq qoca illərlə düşmən qalasında əsir qalır. Oğlu Yeynək Bayandır xandan icazə alıb Oğuz bəyləri ilə atasını azad edir. |
| 8 | Basatın Təpəgözü öldürdüyü boy | Təkgözlü div Təpəgöz Oğuzdan gündə iki adam və beş yüz qoyun tələb edir. Aslan südü əmmiş Basat onun gözünü kor edir, başını öz qılıncı ilə kəsir. |
| 9 | Bəkil oğlu İmran boyu | Bəkil yaralanıb yatağa düşəndə düşmən yurda hücum edir. Hələ yeniyetmə olan oğlu İmran dua edib döyüşə girir və düşməni məğlub edir. |
| 10 | Uşun qoca oğlu Səgrək boyu | Səgrək illərdir qalada əsir olan böyük qardaşı Əgrəyin dalınca gedir. İki qardaş bir-birini tanıyır və birlikdə düşməni yenirlər. |
| 11 | Salur Qazanın dustaq olub oğlu Uruzun çıxardığı boy | Qazan qəfil hücumda əsir düşür və zindana salınır. Oğlu Uruz Oğuz qoşunu ilə gəlib atasını azad edir. |
| 12 | İç Oğuza Daş Oğuz asi olub Beyrəyin öldüyü boy | Daş Oğuz bəyləri Qazana qarşı qiyam edir, Aruz qoca qiyama qoşulmaqdan imtina edən Beyrəyi öldürür. Qazan Aruzu cəzalandırır və birlik bərpa olunur. |
Əsas qəhrəmanlar kimlərdir?
Dastanın qəhrəmanları Oğuz cəmiyyətinin müxtəlif təbəqələrini – xanı, bəyləri, qadınları, ozanı – təmsil edir.
- Dədə Qorqud: müdrik ozan, ağsaqqal və məsləhətçi; igidlərə ad qoyur, boyların sonunda dua edir.
- Bayandır xan: "xanlar xanı", Oğuzun ali hökmdarı; ildə bir dəfə böyük ziyafət qurur.
- Salur Qazan: "bəylər bəyi", Bayandır xanın kürəkəni, ordunun başçısı, dastanın mərkəzi obrazı.
- Burla xatun: Qazanın həyat yoldaşı; döyüşə qatılan, namusunu və oğlunu qoruyan qadın obrazı.
- Bamsı Beyrək: Bəybörə bəyin oğlu, sədaqətli dost və aşiq; ölümü dastanın faciəvi sonluğudur.
- Basat: Aruz qocanın oğlu, aslan südü ilə böyümüş igid; Təpəgözü öldürərək Oğuzu xilas edir.
- Təpəgöz: çobanla pəri qızından doğulmuş, alnında tək gözü olan, ox-qılınc keçməyən div.
- Dəli Domrul: ölümə meydan oxuyan cəsur, sonra həyatın və sevginin qiymətini anlayan qəhrəman.
Təpəgöz obrazı Homerin "Odisseya"sındakı kiklop Polifemlə müqayisə edilir; bu bənzərlik ilk dəfə XIX əsrin əvvəlində alman alimi Dits tərəfindən qeyd olunub.
Dədə Qorqud əlyazmaları: Drezden, Vatikan və Günbəd nüsxəsi
Dastanın bu gün üç əlyazması məlumdur və onların heç biri tam eyni deyil.
| Nüsxə | Harada saxlanılır | Məzmunu | Elm aləminə məlum olması |
|---|---|---|---|
| Drezden | Drezden, Almaniya (keçmiş kral kitabxanasının fondu) | müqəddimə və 12 boy | 1815-ci ildə H.F. fon Dits tərəfindən tanıdılıb |
| Vatikan | Vatikan kitabxanası | müqəddimə və 6 boy | 1950-ci ildə Ettore Rossi tərəfindən aşkarlanıb |
| Günbəd (Türkmənsəhra) | İran, şəxsi kolleksiya | soylamalar və yeni bir boy (Salur Qazanın əjdahanı öldürməsi) | 2018-ci ildə tapılıb, 2019-cu ildə elmi ictimaiyyətə təqdim olunub |
Günbəd nüsxəsini İranın Günbəd şəhərindən olan Vəli Məhəmməd Xoca Tehranda kitab satıcısından alıb. Əlyazmanın ilk vərəqi yoxdur, dilində oğuz və çağatay xüsusiyyətləri qarışıqdır. Bundan ayrı, türkmən şifahi ənənəsində 16 hekayədən ibarət variant da qeydə alınıb və 1998-ci ildə nəşr olunub.
Dastanı kimlər tədqiq edib?
Dastanın elmi öyrənilməsi 1815-ci ildə Heinrich Friedrich von Ditsin Drezden nüsxəsindəki Təpəgöz boyunu alman dilinə tərcümə edib "Odisseya" ilə müqayisə etməsi ilə başlayıb.
- H.F. fon Dits – ilk tərcümə və tədqiq (1815); Drezden nüsxəsinin üzünü köçürüb, bu surət Berlin kitabxanasında saxlanılır.
- V.V. Bartold – rus şərqşünası; dastanı rus dilinə tərcümə edib, tərcüməsi tam şəkildə ölümündən sonra, 1962-ci ildə nəşr olunub.
- Ettore Rossi – Vatikan nüsxəsini tapıb və nəşr edib.
- Azərbaycan alimləri – Həmid Araslı, Şamil Cəmşidov, Kamil Vəliyev və başqaları dastanın mətnini hazırlayıb, dilini və poetikasını araşdırıblar.
1999-cu ildə 1300 illik yubiley münasibətilə Drezden və Vatikan nüsxələrinin mətnini birlikdə təqdim edən 704 səhifəlik nəşr Bakıda çapdan çıxıb.
1300 illik yubiley və UNESCO siyahısı
Azərbaycanda dastanın 1300 illiyi 1997-ci ildə imzalanmış Prezident fərmanı əsasında 2000-ci ildə UNESCO ilə birgə qeyd olunub. Yubiley ərəfəsində Milli Bank xatirə sikkələri buraxıb, 1999-cu ildə Bayramovka kəndinin adı Dədə Qorqud olaraq dəyişdirilib.
2018-ci il noyabrın 28-də Port-Luidə (Mavriki) keçirilən UNESCO Hökumətlərarası Komitəsinin 13-cü sessiyasında "Dədə Qorqud/Qorqud Ata/Dədə Qorqud irsi: epik mədəniyyət, xalq nağılları və musiqisi" Bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsinin Reprezentativ siyahısına daxil edilib. Nominasiyanı Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkiyə birgə təqdim edib. UNESCO təsvirində 12 qəhrəmanlıq əfsanəsi və 13 ənənəvi musiqi əsəri xatırlanır; musiqi qopuz/qobız üzərində ifa olunur. Ölkəmizin digər irs nümunələri üçün UNESCO irs siyahısındakı abidələr, ozan ənənəsinin davamı haqqında isə Azərbaycan aşıq sənəti yazımıza baxa bilərsiniz.
"Dədə Qorqud" filmi və məktəb proqramında yeri
Dastan əsasında ən tanınmış ekran əsəri 1975-ci ildə "Azərbaycanfilm"də çəkilmiş "Dədə Qorqud" bədii filmidir.
- Rejissor: Tofiq Tağızadə.
- Ssenari müəllifi: xalq yazıçısı Anar.
- Bəstəkar: Emin Sabitoğlu.
"Kitabi-Dədə Qorqud" ümumtəhsil məktəblərində ədəbiyyat fənninin mövzularındandır. Məsələn, 10-cu sinif dərsliyində "Salur Qazanın evinin yağmalandığı boy" öyrənilir; aşağı siniflərdə də ayrı-ayrı boylardan parçalar ola bilər, cari proqramı dərslikdən dəqiqləşdirin. Dastanı Azərbaycan ədəbiyyatının digər əsas nümunələri ilə birlikdə oxumaq üçün oxunmalı 15 klassik əsər siyahımıza baxa bilərsiniz.
Tez-tez verilən suallar
"Kitabi-Dədə Qorqud"da neçə boy var?
Drezden əlyazmasında müqəddimə və 12 boy, Vatikan əlyazmasında 6 boy var. 2018-ci ildə tapılan Günbəd nüsxəsində yeni bir boy aşkarlanıb.
Dədə Qorqud kimdir?
Dastanda Oğuzun müdrik ağsaqqalı və ozanıdır: igidlərə ad qoyur, məsləhət verir və boyları qopuzla söyləyir. Onun tarixi şəxsiyyət olub-olmaması dəqiq məlum deyil.
Dastan nə vaxt yazıya alınıb?
Alimlərin əksəriyyəti XIV–XV əsrləri göstərir. Şifahi kökləri daha qədimdir.
Dədə Qorqud irsi UNESCO siyahısına nə vaxt daxil edilib?
28 noyabr 2018-ci ildə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Türkiyənin birgə nominasiyası ilə.
Təpəgözü kim öldürüb?
Aruz qocanın oğlu Basat. O, divin gözünü kor edib, sonra başını kəsib.
Mənbə: UNESCO – Qeyri-maddi mədəni irs, UNESCO üzrə Azərbaycan Milli Komissiyası, Wikipedia – Book of Dede Korkut, Wikipedia – Dədə Qorqud (film), Yeniçağ, Hacı Bayram Veli Universiteti, AMEA, Filologiya məsələləri jurnalı
Şərhlər