Aşıq sazda çalan, oxuyan, şeir qoşan və dastan danışan xalq sənətkarıdır. Onun ifası şeiri, söyləməni, rəqsi, vokal və instrumental musiqini bir tamaşada birləşdirir. “Azərbaycan aşıq sənəti” 2009-cu ildə Əbu-Dabidə keçirilən UNESCO Hökumətlərarası Komitəsinin 4-cü sessiyasında Bəşəriyyətin Qeyri-maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib (qərar 4.COM 13.02). UNESCO-nun təsvirinə görə klassik aşıq repertuarına təxminən 200 hava, 150 dastan və 2 000-ə yaxın şeir daxildir. Əsas alət sazdır. Aşıq şeirinin ən tanınmış formaları qoşma, gəraylı, təcnis, divani və ustadnamədir.
Aşıq kimdir və aşıq sənəti nədir?
Aşıq həm şair, həm müğənni, həm çalğıçı, həm də söyləyici olan el sənətkarıdır. Prezident Kitabxanasının UNESCO irsinə həsr olunmuş səhifəsinə görə qədim dövrdə aşıqlar “ozan”, “varsaq” və “dədə” adlanıb. Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin iki təməli aşıq sənəti və muğamdır. Muğam barədə saytımızda ayrıca yazı var.
Aşıqlar ənənəvi olaraq iki qrupa ayrılır:
- Ustad aşıq (aşıq-şair): özü şeir qoşur, dastan yaradır, sazda çalıb oxuyur və şagird yetişdirir;
- İfaçı aşıq: ustadların şeir və dastanlarını sazla ifa edir, söyləmə zamanı nəsr hissələrini öz üslubunda dəyişə bilir.
Oğuz eposu “Kitabi-Dədə Qorqud” ozan-aşıq ənənəsinin ən qədim yazılı abidəsi sayılır. Aşıq havaları toyların, el şənliklərinin ayrılmaz hissəsi olub. Toylarda aşığı çox vaxt balaban ifaçısı müşayiət edir.
Aşıq sənəti UNESCO siyahısına necə daxil oldu?
Aşıq sənəti Azərbaycanın namizədliyi ilə 2009-cu ildə UNESCO-nun Reprezentativ Siyahısına salınıb. Qərarı Qeyri-maddi Mədəni İrsin Qorunması üzrə Hökumətlərarası Komitə Əbu-Dabidə (BƏƏ) keçirilən 4-cü sessiyasında qəbul edib. Komitə namizədliyin beş meyarın hamısına (R.1–R.5) cavab verdiyini qeyd edib:
- sənət milli kimliyin rəmzi və icmanın canlı ənənəsidir;
- siyahıya düşmək onun tanınmasına və mədəniyyətlərarası dialoqa kömək edir;
- qorunması üçün konkret tədbirlər təklif olunub;
- icma və ifaçılar namizədliyin hazırlanmasında iştirak edib;
- sənət Azərbaycanın milli irs reyestrinə daxildir.
UNESCO sənədində aşıqlar Azərbaycan dilinin, ədəbiyyatının və musiqisinin qoruyucuları adlandırılır. Orada aşıq sənətini ölkədə yaşayan kürdlərin, ləzgilərin, talışların, tatların və başqa xalqların nümayəndələrinin də ifa etdiyi vurğulanır.
Saz: aşığın aləti
Saz təzənə (mizrab) ilə çalınan simli alətdir, aşığın əsas və ayrılmaz alətidir. Tədqiqatçılar onun qədim qopuzdan inkişaf etdiyini və artıq XVI əsrdə, Şah İsmayıl Xətai dövründə bugünkü şəklini aldığını yazır. Quruluşu qısaca belədir:
- çanağı tut ağacından, qolu qoz ağacından hazırlanır, çanaq adətən 9 taxta “qabırğa”dan yığılır;
- qola 16–17 pərdə bağlanır;
- böyük tavar (ana) sazın 11, 9, bəzən 8 simi, orta (qoltuq) sazın 6–7, kiçik cürə sazın isə 4–6 simi olur;
- tavar sazın uzunluğu təxminən 1 200 mm-dir.
Sazın tarixi və digər milli alətlər barədə saytımızdakı “Azərbaycan milli musiqi alətləri” yazısında ətraflı oxuya bilərsiniz.
Aşıq şeirinin janrları: ustadnamə, qoşma, gəraylı, təcnis, divani
Aşıq poeziyası heca vəznində yazılır və əsasən dördlüklərdən (bəndlərdən) qurulur. Hər bəndi saz havası açır, bəndlər arasında instrumental hissələr çalınır. Son bənddə aşıq adətən öz adını və ya təxəllüsünü deyir, buna möhürbənd deyilir. Əsas formalar:
| Janr | Quruluş | Nümunə mövzu |
|---|---|---|
| Ustadnamə | Məzmununa görə ayrılan növ, ustad aşıqların öyüd şeirləri | Əxlaq, həyat təcrübəsi, nəsihət |
| Qoşma | 11 hecalı misralardan ibarət dördlüklər, ən geniş yayılmış forma | Gözəllik və sevgi (gözəlləmə), qəhrəmanlıq (qoçaqlama), tənqid (təşlama), yas (ağı) |
| Gəraylı | 3–5 bənd, hər misra 8 heca, qafiyə: abcb, çççb | Gözəllik, sevgi, təbiət, dostluq |
| Təcnis | Qoşma və gəraylı kimi qafiyələnir, qafiyələr cinas (omonim) sözlərlə qurulur | Əsasən lirik mövzular, söz ustalığının nümayişi |
| Divani | 3–5 bənd, misralar 15–16 hecalı, əruzun rəməl bəhrinə yaxın | Fəlsəfi-didaktik və dini-ürfani fikirlər |
Divani aşıq məclisinin girişində xüsusi saz havası ilə oxunur. Təcnisin dodaqdəyməz (dodaqlanan samitlər işlədilməyən) və cığalı növləri ustalıq sınağı sayılır. Bundan başqa, tapmaca və ya sual üzərində qurulan qıfılbənd, insan ömrünü doğumdan qocalığa qədər təsvir edən vücudnamə və müxəmməs də aşıq yaradıcılığında geniş yayılıb. Aşıq havalarının 80-dən çox coğrafi növü var: “Kərəmi”, “Əfşarı”, “Dilqəmi”, “Yanıq Kərəmi” və s.
Aşıq dastanları: “Koroğlu”, “Əsli və Kərəm”, “Aşıq Qərib”, “Şah İsmayıl”
Dastan nəsr hissələrinin şeir və havalarla növbələşdiyi böyük həcmli epik əsərdir. Aşıq hekayəni danışır, qəhrəmanın sözlərini isə sazla oxuyur. Dastanlarda qəhrəmanlıq, məhəbbət və tarixi hadisələr nəql olunur. Ən tanınmış Azərbaycan dastanları:
- “Koroğlu”: xalq qəhrəmanı Koroğlu və onun atı Qıratın qəhrəmanlıq dastanı. Üzeyir Hacıbəyli aşıq musiqisinin elementlərini ilk dəfə “Koroğlu” operasında işlədib;
- “Əsli və Kərəm”: faciə ilə bitən məhəbbət dastanı, XVI əsr folklor ənənəsinə əsaslanır. “Yanıq Kərəmi” havası bu dastanla bağlıdır;
- “Aşıq Qərib”: səfərə çıxan aşığın sevgilisinə qovuşmaq üçün sınaqlarından bəhs edir;
- “Şah İsmayıl”: 10-a qədər variantı olan məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı. Müslüm Maqomayev bu dastan əsasında eyniadlı opera yazıb.
“Qurbani”, “Abbas və Gülgəz”, “Tahir və Zöhrə”, “Əmrah” da geniş yayılmış aşıq dastanlarıdır.
Aşıq mühitləri və məşhur ustad aşıqlar
Aşıq sənəti bütün Azərbaycanda yayılsa da, hər bölgənin öz ifa üslubu və havaları var. UNESCO üzrə Azərbaycan Milli Komissiyası və Prezident Kitabxanası Qazax, Tovuz, Şamaxı bölgələrini, həmçinin tarixi Göyçə və Borçalı mahallarını aşıq sənətinin əsas mərkəzləri kimi göstərir. AMEA Folklor İnstitutunun tədqiqatlarında Şəki-Zaqatala aşıq məktəbi ayrıca öyrənilir. Tədqiqatçı Azad Nəbiyevin “Azərbaycan aşıq məktəbləri” (2004) kitabında Şirvan, Təbriz və Qarabağ mühitləri də təhlil olunur. Klassik ustadlardan bəziləri:
- Qurbani (XVI əsr), Tufarqanlı Abbas və Sarı Aşıq (XVII əsr): klassik aşıq şeirinin ilk böyük nümayəndələri;
- Xəstə Qasım (1684–1760): Təbriz yaxınlığındakı Tikmədaş kəndində doğulub. Tarixlər rəvayətlərə əsaslanır;
- Aşıq Alı (1801–1911): Göyçənin Qızılvəng kəndindən, Aşıq Ələsgərin ustadı;
- Aşıq Ələsgər (1821–1926): Göyçənin Ağkilsə kəndində doğulub, aşıq poeziyasının zirvəsi sayılır. 2021-ci ildə 200 illiyi Prezident sərəncamı ilə dövlət səviyyəsində qeyd olunub;
- Molla Cümə (1859–1920): Şəkinin Aşağı Layısqı kəndindən, Şəki-Zaqatala aşıq məktəbinin aparıcı siması;
- Aşıq Şəmşir (1893–1980): Kəlbəcərin Dəmirçidam kəndindən, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1963).
XX əsrin tanınmış aşıqları sırasında Hüseyn Bozalqanlı, Hüseyn Saraclı, Aşıq Əsəd və Aşıq İslam da çəkilir.
Müasir dövr: Aşıqlar Birliyi və harada dinləmək olar
Bu gün aşıq sənəti toylarda, el şənliklərində, konsert səhnələrində, radio və televiziyada yaşayır. Bəzən klassik havalar müasir melodiyalarla birlikdə ifa olunur. XX əsrdə Azərbaycan aşıqlarının beş qurultayı keçirilib: 1928, 1938, 1961, 1984 və 2008-ci illərdə. Peşəkar təşkilat olan Azərbaycan Aşıqlar Birliyi 19 iyun 1991-ci ildə müstəqil ictimai təşkilat kimi dövlət qeydiyyatına alınıb. Birliyə 2008–2016-cı illərdə şair Zəlimxan Yaqub, 3 mart 2016-cı ildən isə professor Məhərrəm Qasımlı rəhbərlik edir. Birlikdə 2012-ci ilin sentyabrından pulsuz saz kursu fəaliyyət göstərib.
Aşıq musiqisi peşəkar bəstəkarlara da təsir edib: Qara Qarayev 3-cü simfoniyasının ikinci hissəsində aşıq musiqisinin üsullarından istifadə edib. Aşıq ifasını canlı dinləmək üçün regionlardakı el şənliklərini, mədəniyyət mərkəzlərinin konsertlərini və Aşıqlar Birliyinin tədbirlərini izləyin. UNESCO sənədinə görə aşıqlar bu gün də bütün Qafqaz regionunda toy və el məclislərinə dəvət olunur.
Tez-tez verilən suallar
Aşıq sənəti UNESCO siyahısına nə vaxt daxil edilib?
2009-cu ildə, Əbu-Dabidə keçirilən Hökumətlərarası Komitənin 4-cü sessiyasında, Reprezentativ Siyahıya.
Aşığın əsas musiqi aləti hansıdır?
Saz. Çanağı tut, qolu qoz ağacından olan, 16–17 pərdəli, ölçüsünə görə 4–11 simli alətdir.
Ustadnamə nədir?
Ustad aşıqların əxlaqi-öyüdverici şeirləridir. Onlarda həyat təcrübəsi və nəsihət əsas yer tutur.
Qoşma ilə gəraylının fərqi nədir?
Qoşmanın misraları 11, gəraylının misraları isə 8 hecalıdır. Qafiyələnmə sistemi oxşardır.
Aşıq Ələsgər nə vaxt yaşayıb?
1821–1926-cı illərdə, Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində. 200 illiyi 2021-ci ildə qeyd olunub.
Ən məşhur aşıq dastanları hansılardır?
“Koroğlu”, “Əsli və Kərəm”, “Aşıq Qərib”, “Şah İsmayıl”, “Qurbani”, “Abbas və Gülgəz”.
Mənbə: UNESCO – Art of Azerbaijani Ashiq, UNESCO – qərar 4.COM 13.02, UNESCO üzrə Azərbaycan Milli Komissiyası, Prezident Kitabxanası – Azərbaycan aşıq sənəti, WUF13 – Azərbaycan aşıq sənəti, Prezidentin Aşıq Ələsgərin 200 illiyi haqqında sərəncamı, AMEA Folklor İnstitutu – Molla Cümə, Vikipediya – Saz, Vikipediya – Gəraylı, Vikipediya – Təcnis, Vikipediya – Divani, Vikipediya – Aşıq sənəti, Wikipedia – Ashiqs of Azerbaijan, Vikipediya – Əsli və Kərəm, Vikipediya – Şah İsmayıl (dastan), Vikipediya – Aşıq Ələsgər, Vikipediya – Aşıq Alı, Vikipediya – Xəstə Qasım, Vikipediya – Molla Cümə, Vikipediya – Aşıq Şəmşir, Vikipediya – Azərbaycan Aşıqlar Birliyi
Şərhlər