“Molla Nəsrəddin” həftəlik satirik-yumoristik jurnaldır. İlk sayı 7 aprel 1906-cı ildə (yeni təqvimlə 20 aprel) Tiflisdə Cəlil Məmmədquluzadənin redaktorluğu ilə çıxıb. Jurnal fasilələrlə Tiflisdə (1906–1918), Təbrizdə (1921, 8 nömrə) və Bakıda (1922–1931) nəşr olunub, 25 il ərzində 700-dən çox nömrəsi işıq üzü görüb. Səkkiz səhifəlik, rəngli karikaturalarla çıxan jurnal cəhaləti, mövhumatı, qadın hüquqsuzluğunu, ana dilinə laqeydliyi, müstəmləkəçiliyi və məmur özbaşınalığını tənqid edib. O, İrandan Tatarıstana qədər geniş bir coğrafiyada satirik mətbuat üçün örnək olub.
“Molla Nəsrəddin” jurnalı nə vaxt və harada nəşr olunub?
Jurnal 1906-cı ildə Tiflisdə yaranıb və 1931-ci ilə qədər üç şəhərdə çıxıb. Cəlil Məmmədquluzadə və Ömər Faiq Nemanzadə 21 fevral 1906-cı ildə Tiflis qubernatoruna müraciət edib, icazə şəhadətnaməsini martın 4-də alıblar. İlk nömrə onların birgə idarə etdiyi “Qeyrət” mətbəəsində 1 000 nüsxə tirajla çap olunub, ikinci nömrənin tirajı artıq 2 000 nüsxə olub. Prezident Kitabxanası şəhadətnamədə jurnal üçün 11 bölmədən ibarət proqram müəyyən edildiyini yazır: məqalələr, felyetonlar, məzəli teleqramlar, satirik hekayələr, lətifələr, elanlar, karikaturalar və s.
Ümumi nömrə sayı mənbələrdə fərqli göstərilir. Prezident Kitabxanası 741, Vikipediya 748 rəqəmini verir, Milli Kitabxananın 2026-cı il materialında isə Tiflisdə 370, Təbrizdə 8, Bakıda 390 nömrə qeyd olunub. Ona görə dəqiq rəqəm yerinə “700-dən çox” ifadəsi daha düzgündür.
Jurnalın tarixi: il, yer və hadisə
“Molla Nəsrəddin”in 25 illik tarixi senzura qadağaları, fasilələr və yer dəyişiklikləri ilə keçib.
| İl | Yer | Hadisə |
|---|---|---|
| 7 aprel 1906 | Tiflis | İlk nömrə çıxır, üz qabığında Oskar Şmerlinqin “yatmış millət” karikaturası verilir |
| 8 iyun 1907 | Tiflis | General-qubernator jurnalın bağlanması əmrini verir, etirazlardan sonra 25 iyulda 23-cü nömrə çıxır |
| 1912–1913 | Tiflis | Senzura təzyiqi ilə nəşr martda dayanır, 1913-cü ilin yanvarından bərpa olunur |
| 1914–1917 | Tiflis | Birinci Dünya müharibəsi səbəbindən fasilə, 9 fevral 1917-də nəşr bərpa edilir |
| 1918 | Tiflis | Yanvarda nəşr yenidən dayanır |
| 1921 | Təbriz | Fevraldan Azərbaycan dilində 8 nömrə çıxır |
| 1922 | Bakı | Jurnal Bakıya köçür, sovet dövrünün ilk nömrəsi noyabrda çıxır |
| 1931 | Bakı | Yanvarda son iki nömrə çıxır, avqustda “Allahsız” jurnalı nəşrə başlayır |
| 4 yanvar 1932 | Bakı | Cəlil Məmmədquluzadə vəfat edir |
Sovet hakimiyyəti 1929-cu ildən jurnalı din əleyhinə təbliğata yönəltməyə və adını “Allahsız” qoymağa çalışıb. Məmmədquluzadə buna etiraz edib. “Allahsız”ın “Molla Nəsrəddin”in adı dəyişmiş davamı, yoxsa ayrıca nəşr sayılması məsələsində tədqiqatçıların fikri eyni deyil.
Cəlil Məmmədquluzadə kimdir?
Cəlil Məmmədquluzadə (1869–1932) “Molla Nəsrəddin”in banisi və baş redaktoru, Azərbaycan nəsrinin və dramaturgiyasının klassiklərindəndir. O, 1869-cu ilin fevralında Naxçıvanda doğulub, 1887-ci ildə Qori müəllimlər seminariyasını bitirib və təxminən on il İrəvan quberniyasının kəndlərində, o cümlədən Nehrəmdə müəllim işləyib. Əsas əsərləri bunlardır:
- “Danabaş kəndinin əhvalatları” – 1894-cü ildə yazılmış ilk məlum nəsr əsəridir (“Eşşəyin itməkliyi”), lakin xeyli sonra nəşr olunub;
- “Poçt qutusu” – 1903-cü ildə yazılıb, 1904-cü ildə “Şərqi-Rus” qəzetində çap olunub və ilk mətbu əsəri sayılır;
- “Ölülər” – 1909-cu ildə yazılmış komediya, 1916-cı ildə Bakıda səhnəyə qoyulub;
- “Anamın kitabı” – 1919-cu ildə yazılmış, ana dili və ziyalıların xalqdan uzaqlaşması mövzusunda tragikomediya.
Jurnaldakı yazılarını çox vaxt “Molla Nəsrəddin” imzası ilə dərc edən ədib 4 yanvar 1932-ci ildə Bakıda vəfat edib. 17 yanvar 2019-cu ildə onun 150 illik yubileyinin qeyd edilməsi barədə Prezident sərəncamı imzalanıb.
Jurnalda kimlər yazıb və karikaturaları kimlər çəkib?
“Molla Nəsrəddin” bir müəllifin deyil, bütöv bir ədəbi məktəbin jurnalı olub. Mirzə Cəlil xatirələrində jurnalı bir neçə qələm yoldaşının birgə əməyinin məhsulu, özünü isə onların “ağsaqqal yoldaşı” adlandırırdı.
- Ömər Faiq Nemanzadə – həmtəsisçi, karikaturaların çoxunun mövzusunu verib;
- Mirzə Ələkbər Sabir – 1906–1911-ci illərdə jurnalın əsas satirik şairi olub. İlk şeiri 28 aprel 1906-cı ildə 4-cü nömrədə çıxıb, 40-dan çox gizli imzası arasında ən məşhuru “Hop-hop”dur;
- Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev – “Xortdan” imzası ilə “Cəhənnəm məktubları”nı, sonra “Mozalan bəyin səyahətnaməsi”ni yazıb;
- Əli Nəzmi (Məşədi Sijimqulu), Əliqulu Qəmküsar, Məmməd Səid Ordubadi (“Hərdəmxəyal”), Məmmədəli Sidqi və başqaları.
Karikaturaların müəllifləri Oskar Şmerlinq (ilk nömrənin bütün şəkillərini o çəkib), 1906–1914-cü illərdə əməkdaşlıq edən İosif Rotter və 1922-ci ildən baş rəssam olan Əzim Əzimzadə idi. Təbriz nömrələrini Seyid Əli Behzad çəkib. İngilisdilli Vikipediyaya görə hər nömrənin təxminən yarısını illüstrasiyalar tuturdu, bu da jurnalı oxuya bilməyənlər üçün də anlaşıqlı edirdi.
Jurnal hansı mövzuları tənqid edirdi?
“Molla Nəsrəddin”in əsas hədəfi cəhalət və mövhumat idi, amma tənqid dairəsi imperiya siyasətindən kənd məmuruna qədər geniş idi.
- Cəhalət, mövhumat və dini fanatizm – ikiüzlü ruhanilər, fala, dərviş nağılına inam;
- Qadın hüquqları – qadının təhsil və bərabər hüquq tələbi, “Xanımlara”, “Zəncir” kimi felyetonlar;
- Ana dili – jurnal sadə, xalqın başa düşdüyü dildə yazırdı, ana dilinə xor baxan “ziyalılar” isə lağa qoyulurdu;
- Müstəmləkəçilik və despotizm – rus çarizmi, Avropa dövlətlərinin müstəmləkə siyasəti, İran və Osmanlı idarəçiliyi;
- Bürokratiya və korrupsiya – rüşvətxor məmurlar, varlı “millət dərdi çəkənlər”;
- Maarif – köhnə mollaxana təhsili, yeni məktəb və əlifba məsələsi.
Janr baxımından jurnal felyeton və satirik şeirlə yanaşı açıq məktub, uydurma teleqram, satirik lüğət, tapmaca və elan formalarından istifadə edirdi. Bu da Azərbaycan jurnalistikasında yeni bir istiqamət sayılır.
“Molla Nəsrəddin” İrana, Türkiyəyə və Orta Asiyaya necə təsir edib?
Jurnal Qafqazdan kənarda geniş yayılıb və bir çox ölkədə “mollanəsrəddinçi” satirik mətbuatın yaranmasına təkan verib. Onun Kazan, Orenburq, Tehran, Ərzurum, İstanbul, Qahirə, Bombey kimi şəhərlərdə oxucuları var idi.
- Azərbaycanda: “Bəhlul” (1907), “Zənbur”, “Tuti”, “Babayi-Əmir”, “Şeypur” kimi satirik jurnallar çıxıb;
- İranda: “Azərbaycan”, “Sur-e Esrafil”, “Nəsim-e Şomal” nəşrləri onu örnək götürüb. Vikipediyaya görə İranda karikatura sənəti məhz jurnalın 1921-ci il Təbriz nəşrindən sonra formalaşıb;
- Türkiyə, Tatarıstan, Türkmənistan, Krım: “Cem”, “Uklar”, “Yəşen”, “Tokmaq”, “Sinək” kimi jurnallar;
- Şair və yazıçılar: Əbülqasım Lahuti, Abdulla Tukay, Əli Əkbər Dehxuda “Molla əmi”ni özlərinə ustad sayırdılar.
Jurnalın bugünkü əhəmiyyəti və onu harada oxumaq olar?
“Molla Nəsrəddin” Azərbaycan ədəbiyyatında tənqidi realizmin, siyasi karikaturanın və sadə xalq dilində publisistikanın məktəbi sayılır. Onun mövzuları – cəhalət, qadın hüquqları, korrupsiya, dil siyasəti – bu gün də aktualdır. Prezident Kitabxanasına görə jurnalın 50, 100 və 110 illikləri dövlət səviyyəsində qeyd olunub, 2017–2018-ci illərdə isə latın qrafikası ilə 10 cildlik nəşri çıxıb. Milli Kitabxana 7 aprel 2026-cı ildə 120 illik münasibətilə ənənəvi kitab sərgisi və saytında virtual sərgi təqdim edib.
İki faktı qarışdırmayın:
- Milli Mətbuat Günü (22 iyul) “Molla Nəsrəddin”lə deyil, 22 iyul 1875-ci ildə Bakıda Həsən bəy Zərdabinin nəşrə başladığı ilk Azərbaycan dilli “Əkinçi” qəzeti ilə bağlıdır;
- UNESCO: 2022-ci ildə bir neçə ölkənin birgə nominasiyası ilə Qeyri-maddi Mədəni İrs siyahısına salınan “Molla Nəsrəddin lətifələrinin söylənilməsi ənənəsi” folklor qəhrəmanına aiddir, jurnala yox. UNESCO-nun Azərbaycanla bağlı yubileylər siyahısında jurnalın adı keçmir.
Tez-tez verilən suallar
“Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk sayı nə vaxt çıxıb?
İlk say 7 aprel 1906-cı ildə (yeni təqvimlə 20 aprel) Tiflisdə “Qeyrət” mətbəəsində 1 000 nüsxə ilə çap olunub.
Jurnalın redaktoru kim olub?
Baş redaktor və əsas müəllif Cəlil Məmmədquluzadədir. Jurnalı Ömər Faiq Nemanzadə ilə birlikdə yaradıb, bəzi dövrlərdə Məmmədəli Sidqi müvəqqəti redaktor olub.
Jurnalın neçə nömrəsi çıxıb?
Mənbələrdə 741 ilə 768 arasında müxtəlif rəqəmlər verilir. Ümumilikdə 25 ildə 700-dən çox nömrə çıxdığı dəqiqdir.
Mirzə Ələkbər Sabir hansı imza ilə yazırdı?
Sabir 40-dan çox gizli imza işlədib, ən məşhuru “Hop-hop”dur. 1906-cı ildə dərc olunan 21 şeirindən 14-ü bu imza ilə çıxıb.
Milli Mətbuat Günü “Molla Nəsrəddin”lə bağlıdırmı?
Xeyr. 22 iyul “Əkinçi” qəzetinin ilk sayının çıxdığı gündür (1875).
Jurnal niyə bağlandı?
Sovet hakimiyyəti jurnalı ateist təbliğat orqanına çevirmək istəyib. 1931-ci ilin yanvarından sonra “Molla Nəsrəddin” adı ilə nömrə çıxmayıb, həmin ilin avqustunda “Allahsız” nəşrə başlayıb.
Mənbə: Prezident Kitabxanası, Milli Kitabxana – “Molla Nəsrəddin” 120, AMEA – Cəlil Məmmədquluzadə 150, UNESCO üzrə Milli Komissiya – yubileylər, Vikipediya – Molla Nəsrəddin (jurnal), Vikipediya – Cəlil Məmmədquluzadə
Şərhlər