Azərbaycanın UNESCO-nun Ümumdünya İrs Siyahısında 5 abidəsi var: İçərişəhər (2000), Qobustan (2007), Şəki tarixi mərkəzi və Xan sarayı (2019), Hirkan meşələri (2019, Azərbaycan hissəsi 2023-cü ildə əlavə olunub) və Xınalıq mədəni landşaftı ilə "Köç yolu" (2023). Qeyri-maddi mədəni irs üzrə isə ölkənin adı 24 elementlə bağlıdır: muğamdan (2008) və aşıq sənətindən (2009) tutmuş təndir çörəyi ənənəsinə (2024) qədər. Aşağıda hər iki siyahının tam, ilbəil yoxlanılmış cədvəlini təqdim edirik.
UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısı: Azərbaycanın 5 abidəsi
Azərbaycan Ümumdünya İrs Konvensiyasını 1993-cü ilin dekabrında ratifikasiya edib. İlk abidə 2000-ci ildə siyahıya salınıb, sonuncu genişlənmə isə 2023-cü ildə baş verib. Beş abidədən dördü mədəni, biri (Hirkan meşələri) təbii irs kateqoriyasındadır.
| Abidə | Kateqoriya | Daxil edilmə ili | Yerləşdiyi ərazi |
|---|---|---|---|
| Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası ilə birlikdə İçərişəhər | Mədəni | 2000 | Bakı |
| Qobustan qayaüstü rəsmlər mədəni landşaftı | Mədəni | 2007 | Qaradağ rayonu, Bakı |
| Xan sarayı ilə birlikdə Şəkinin tarixi mərkəzi | Mədəni | 2019 | Şəki |
| Hirkan meşələri (İranla birgə) | Təbii | 2019; Azərbaycan hissəsi 2023 | Lənkəran, Astara |
| Xınalıq xalqının mədəni landşaftı və "Köç yolu" | Mədəni | 2023 | Quba və Böyük Qafqaz yaylaqları |
İçərişəhər (2000)
Bakının qala divarları ilə əhatələnmiş tarixi nüvəsi Azərbaycanın UNESCO siyahısına düşən ilk abidəsidir. Kompleksə XV əsrə aid Şirvanşahlar sarayı və şəhərin simvolu sayılan Qız qalası daxildir. İçərişəhər bu gün də yaşayış məhəlləsi olaraq qalır və dövlət tarix-memarlıq qoruğu statusu daşıyır.
Qobustan (2007)
Bakının təxminən 60 kilometrliyində yerləşən Qobustan qoruğu minlərlə qayaüstü təsviri, qədim düşərgə yerlərini və qəbirləri əhatə edir. Rəsmlər son buzlaq dövründən orta əsrlərə qədər uzanan geniş bir dövrü əks etdirir və bölgənin ov, rəqs və məişət səhnələrini canlandırır.
Şəki tarixi mərkəzi və Xan sarayı (2019)
Böyük Qafqazın ətəyində yerləşən Şəki İpək Yolu üzərində ticarət və sənətkarlıq mərkəzi olub. XVIII əsrdə tikilmiş, şəbəkə pəncərələri və divar rəsmləri ilə məşhur Xan sarayı abidənin əsas elementidir. Şəhərin tarixi mərkəzi ənənəvi tacir evləri və karvansaraları ilə birlikdə qorunur.
Hirkan meşələri (2019 / 2023)
Xəzər dənizi boyunca təxminən 1000 kilometr uzanan bu qədim meşə massivi əvvəlcə 2019-cu ildə İranın adına siyahıya salınıb, 2023-cü ildə isə Azərbaycanın Lənkəran və Astara rayonlarındakı sahələr abidəyə əlavə olunub. Meşələrin yaşı 25–50 milyon il hesab edilir; burada 3200-dən çox ali bitki növü, o cümlədən dəmirağac və şabalıdyarpaq palıd kimi relikt növlər bitir. Bu, Azərbaycanın yeganə təbii irs abidəsidir.
Xınalıq və "Köç yolu" (2023)
Quba rayonunun dəniz səviyyəsindən 2000 metrdən yüksəkdə yerləşən Xınalıq kəndi və 200 kilometrlik mövsümi köç marşrutu şaquli köçəri maldarlığın yaşayan nümunəsi kimi siyahıya salınıb. Abidə (iii) və (v) meyarlarına — davamlı ənənəvi torpaq istifadəsi və uzunməsafəli köç mədəniyyətinin canlı şahidi olması meyarlarına — görə qəbul edilib.
İlkin siyahı: növbəti namizədlər
UNESCO-nun ilkin (tentative) siyahısında Azərbaycandan 12 obyekt var. Onların arasında Suraxanı Atəşgahı, Naxçıvan türbələri, Şuşa tarix-memarlıq qoruğu, Ordubad qoruğu, Azıx və Tağlar mağaraları, Xudafərin körpüləri, qədim Qəbələ şəhəri, Lökbatan palçıq vulkanı, Binəqədi dördüncü dövr faunası və Xəzər sahili müdafiə tikililəri yer alır. İlkin siyahı əsas siyahıya namizədliyin ilk mərhələsidir və bu obyektlərin heç biri hələ rəsmi olaraq ümumdünya irsi sayılmır.
Qeyri-maddi mədəni irs: 24 element
UNESCO-nun Qeyri-maddi Mədəni İrs Konvensiyası çərçivəsində Azərbaycan 2008-ci ildən bu yana ardıcıl olaraq siyahıya yeni elementlər əlavə edib. Elementlərin bir hissəsi yalnız Azərbaycana aiddir, bir hissəsi isə Türkiyə, İran, Özbəkistan, Qazaxıstan və digər ölkələrlə birgə (çoxmillətli) nominasiyalardır. İki element Təcili Qorunma Siyahısındadır (TQS), qalanları Reprezentativ Siyahıdadır (RS).
| İl | Element | Siyahı | Növ |
|---|---|---|---|
| 2008 | Azərbaycan muğamı | RS | Milli |
| 2009 | Azərbaycan aşıq sənəti | RS | Milli |
| 2009 (2016-da genişləndirilib) | Novruz bayramı | RS | Çoxmillətli |
| 2010 | Azərbaycan xalçaçılıq sənəti | RS | Milli |
| 2012 | Tar sənətkarlığı və ifaçılıq sənəti | RS | Milli |
| 2013 | Çövkən — ənənəvi Qarabağ atüstü oyunu | TQS | Milli |
| 2014 | Kəlağayı sənəti və simvolizmi | RS | Milli |
| 2015 | Lahıc misgərlik sənəti | RS | Milli |
| 2016 | Lavaş, katırma, jupka, yufka — nazik çörək mədəniyyəti | RS | Çoxmillətli |
| 2017 | Kamança sənətkarlığı və ifaçılığı | RS | Çoxmillətli |
| 2017 | Dolma hazırlanması və paylaşılması ənənəsi | RS | Milli |
| 2018 | Dədə Qorqud irsi | RS | Çoxmillətli |
| 2018 | Yallı (Köçəri, Tənzərə) — Naxçıvan qrup rəqsləri | TQS | Milli |
| 2020 | Nar bayramı | RS | Milli |
| 2020 | Miniatür sənəti | RS | Çoxmillətli |
| 2022 | Pəhləvanlıq mədəniyyəti: zorxana oyunları və güləş | RS | Milli |
| 2022 | Çay mədəniyyəti | RS | Çoxmillətli |
| 2022 | Molla Nəsrəddin lətifələri | RS | Çoxmillətli |
| 2022 | İpəkçilik və toxuculuq üçün ənənəvi ipək istehsalı | RS | Çoxmillətli |
| 2023 | Balaban/mey sənətkarlığı və ifaçılığı | RS | Çoxmillətli |
| 2023 | Sədəfkarlıq (sədəf inkrustasiya) sənəti | RS | Çoxmillətli |
| 2023 | Təzhib — bəzək (illüminasiya) sənəti | RS | Çoxmillətli |
| 2023 | İftar və onun sosial-mədəni ənənələri | RS | Çoxmillətli |
| 2024 | Təndir sənətkarlığı və çörəkbişirmə | RS | Milli |
Əsas elementlər haqqında qısa məlumat
- Muğam (2008) — Azərbaycanın siyahıya düşən ilk elementi. Şifahi ənənəyə əsaslanan, improvizasiya ilə zəngin klassik musiqi janrıdır; adətən xanəndə, tar və kamança üçlüyü ilə ifa olunur.
- Aşıq sənəti (2009) — saz müşayiəti ilə dastan söyləmək, şeir və mahnı ifa etmək ənənəsi. Aşıqlar toylarda və el şənliklərində çıxış edirlər.
- Xalçaçılıq (2010) — Quba, Şirvan, Gəncə, Qazax, Qarabağ, Təbriz və Bakı xalça məktəblərini əhatə edən toxuculuq ənənəsi.
- Tar (2012) və kamança (2017) — muğamın iki əsas aləti. Tarın nominasiyası milli, kamança isə İranla birgə çoxmillətli nominasiyadır.
- Çövkən (2013) — Qarabağ atları ilə oynanılan ənənəvi atüstü komanda oyunu; ifaçıların azalması səbəbilə Təcili Qorunma Siyahısına salınıb.
- Kəlağayı (2014) — ipək baş örtüyü; Basqal və Şəki ənənəvi istehsal mərkəzləridir.
- Lavaş (2016) və dolma (2017) — mətbəx irsi; lavaş Azərbaycan, İran, Qazaxıstan, Qırğızıstan və Türkiyənin birgə nominasiyasıdır.
- Nar bayramı (2020) — Göyçayda hər il payızda keçirilən nar festivalı və narla bağlı adətlər.
- Pəhləvanlıq (2022) — zorxana idman oyunları və ənənəvi güləş mədəniyyəti.
- Təndir çörəyi (2024) — sonuncu daxil edilən element: təndirin tikilməsi və içində çörək bişirilməsi ənənəsi.
Tez-tez verilən suallar
Azərbaycanın UNESCO Ümumdünya İrs Siyahısında neçə abidəsi var?
Beş abidə: İçərişəhər (2000), Qobustan (2007), Şəki tarixi mərkəzi və Xan sarayı (2019), Hirkan meşələri (2019/2023) və Xınalıq ilə "Köç yolu" (2023).
Azərbaycanın ilk UNESCO abidəsi hansıdır?
Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası ilə birlikdə İçərişəhər 2000-ci ildə Ümumdünya İrs Siyahısına daxil edilən ilk Azərbaycan abidəsidir.
Muğam UNESCO siyahısına nə vaxt salınıb?
Azərbaycan muğamı 2008-ci ildə Bəşəriyyətin Qeyri-maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib və ölkənin bu siyahıdakı ilk elementidir.
Şuşa UNESCO siyahısındadırmı?
Şuşa tarix-memarlıq qoruğu hazırda yalnız ilkin (tentative) siyahıdadır; əsas Ümumdünya İrs Siyahısına hələ daxil edilməyib.
Novruz UNESCO siyahısında hansı ölkələrin adına qeydə alınıb?
Novruz 2009-cu ildə çoxmillətli element kimi siyahıya salınıb, 2016-cı ildə isə Azərbaycan da daxil olmaqla 12 ölkəni əhatə edəcək şəkildə genişləndirilib.
Hansı Azərbaycan elementləri Təcili Qorunma Siyahısındadır?
İki element: çövkən (2013) və Naxçıvanın yallı rəqsləri (2018). Bu siyahı yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşən ənənələr üçündür.
Mənbələr
- UNESCO World Heritage Centre — Azerbaijan
- UNESCO — Hyrcanian Forests
- UNESCO — Cultural Landscape of Khinalig People and Köç Yolu
- UNESCO Intangible Cultural Heritage — Azerbaijan
- UNESCO — Intangible Cultural Heritage Committee 2025
Son yenilənmə: 29 sentyabr 2026. Məlumatlar dəyişə bilər; rəsmi mənbələri yoxlayın.
Şərhlər