Varikoz (venaların varikoz genişlənməsi) – dərinin altındakı venaların, əsasən ayaqlarda, genişlənərək qabarması, burulması və göyümtül düyünlər şəklində görünməsidir. Səbəb venadaxili qapaqların zəifləməsidir: qan ürəyə doğru normal qayıtmır, ayaqda yığılır və vena divarına təzyiq edir. Varikoz çox geniş yayılıb – ABŞ Damar Cərrahiyyəsi Cəmiyyətinin (SVS) məlumatına görə təkcə ABŞ-da 40 milyona qədər insanda var. Diaqnoz doppler (dupleks) ultrasəs müayinəsi ilə dəqiqləşdirilir, müalicədə kompression corablar, skleroterapiya, lazer (EVLA), radiotezlik ablasiyası və cərrahiyyə tətbiq olunur. Ayaqda qəfil şişkinlik və ağrı ilə yanaşı nəfəs darlığı və ya döş ağrısı yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir – şikayətləriniz varsa, həkimə müraciət edin.
Varikoz niyə yaranır: səbəblər və risk faktorları
Ayaq venalarında qanın ürəyə doğru axmasını birtərəfli qapaqlar təmin edir. NHLBI-yə (ABŞ Ürək, Ağciyər və Qan İnstitutu) görə qapaqlar və ya vena divarı zəiflədikdə qan geriyə axır (reflüks), venada yığılır və vena tədricən genişlənib burulur. Varikoza hər kəsdə rast gəlinə bilər, lakin NHS, NHLBI və SVS aşağıdakı risk faktorlarını göstərir:
- Uzun müddət ayaq üstə durmaq və ya oturmaq – satıcılar, aşpazlar, tibb işçiləri, müəllimlər, sürücülər və ofis işçiləri daha çox risk altındadır;
- Hamiləlik – SVS-ə görə ABŞ-da qadınların 50–55%-ində hamiləlik zamanı varikoz yaranır, əksər hallarda doğuşdan sonra bir il ərzində venalar normallaşır; çoxsaylı hamiləliklər isə varikozu daimi edə bilər;
- Qadın cinsi və yaş – SVS ən çox 30–70 yaş arasını qeyd edir;
- Ailədə varikoz olması – irsiyyət mühüm rol oynayır;
- Artıq çəki və piylənmə, hərəkətsiz həyat tərzi;
- Siqaret çəkmək və əvvəllər dərin vena trombozu (DVT) keçirmək.
Əlamətlər: ağırlıq, şişkinlik və gecə qıc olmaları
Varikoz həmişə şikayət yaratmır, bəzən yalnız kosmetik problem kimi qəbul edilir. NHS və NHLBI-nin sadaladığı əlamətlər:
- Dəri altında qabarıq, burulmuş, göy və ya bənövşəyi venalar;
- Ayaqlarda ağrı, sızıltı, ağırlıq və yorğunluq hissi;
- Topuq və baldır nahiyəsində şişkinlik;
- Venaların ətrafında qaşınma, yanma, dərinin rənginin dəyişməsi və quruması;
- Gecələr ayaq əzələlərində qıc olmalar, narahat ayaq hissi.
Əlamətlər adətən uzun müddət ayaq üstə və ya oturaq qaldıqdan sonra güclənir, ayaqları yuxarı qaldırıb dincələndə isə yüngülləşir. NHS-ə görə müalicəsiz varikoz pisləşə bilər, lakin bu, adətən illər ərzində yavaş baş verir. Varikozu kiçik qırmızı, göy və ya bənövşəyi "hörümçək torunu" xatırladan kapilyar genişlənmələrdən (teleangiektaziyalardan) fərqləndirmək lazımdır – sonuncular əksər hallarda zərərsizdir.
Mərhələlər: CEAP təsnifatı qısa
Həkimlər xroniki vena xəstəliyinin ağırlığını beynəlxalq CEAP təsnifatı ilə qiymətləndirir. C hərfi kliniki mənzərəni göstərir (E – səbəb, A – anatomik yer, P – patofiziologiya):
| Sinif | Kliniki mənzərə |
|---|---|
| C0 | Görünən və ya əllə hiss olunan vena dəyişikliyi yoxdur |
| C1 | Teleangiektaziyalar ("hörümçək venalar") və ya kiçik retikulyar venalar |
| C2 | Varikoz venalar (diametri adətən 3 mm və daha çox) |
| C3 | Ödem – ayaqda şişkinlik |
| C4 | Dəri dəyişiklikləri: piqmentasiya, venoz ekzema, dərinin bərkiməsi |
| C5 | Sağalmış venoz yara (trofik xora) |
| C6 | Aktiv, sağalmayan venoz yara |
Hər bir sinifə simptom olub-olmamasına görə "s" (simptomlu) və ya "a" (simptomsuz) işarəsi əlavə edilir. C3 və daha yuxarı mərhələlər mütləq həkim nəzarəti tələb edir.
Diaqnostika: doppler USM
Diaqnozu angioloq və ya damar cərrahı qoyur. Həkim şikayətləri, ailə anamnezini və iş şəraitini soruşur, ayaqları ayaq üstə vəziyyətdə müayinə edir. Əsas instrumental üsul dupleks (doppler) ultrasəs müayinəsidir: səs dalğaları vasitəsilə venalarda qan axınının istiqaməti və sürəti, qapaqların işi, reflüksün yeri və trombun olub-olmaması görünür. Müayinə ağrısız, şüasızdır və müalicə planını müəyyən etmək üçün vacibdir. NHS-ə görə həkim xəstəni ağrı, ağırlıq, şişkinlik, qaşınma, dəri dəyişiklikləri və ya xora kimi ağırlaşmalar olduqda mütəxəssisə göndərir.
Kompression corablar, həyat tərzi və profilaktika
Kompression corablar baldıra dərəcəli təzyiq göstərərək qan axınını yaxşılaşdırır, şişkinliyi və ağrını azaldır. SVS-ə görə adətən diz boyu, 20–30 mm c.s. təzyiqli corablar istifadə olunur. NHS vurğulayır ki, corabları gündüz geyinib yatanda çıxarmaq lazımdır və onlar arteriyalarda qan dövranı pozulanlara uyğun deyil. Buna görə kompressiya sinfini və ölçünü həkim seçməlidir – apteklərdən özbaşına corab almayın.
NHS və NHLBI aşağıdakı həyat tərzi tədbirlərini həm şikayətləri yüngülləşdirmək, həm də varikozun yaranma və irəliləmə riskini azaltmaq üçün tövsiyə edir:
- Sağlam bədən çəkisini qoruyun;
- Müntəzəm yeriyin – baldır əzələlərinin yığılması qanı ürəyə doğru "nasos" kimi itələyir;
- Uzun müddət eyni vəziyyətdə durmayın və oturmayın, mövqeyinizi tez-tez dəyişin;
- Gün ərzində bir neçə dəfə ayaqlarınızı ürək səviyyəsindən yuxarı qaldırıb dincəlin;
- Hündürdaban və topuğun hərəkətini məhdudlaşdıran ayaqqabılardan az istifadə edin;
- Ağır yük qaldırma ilə bağlı məşqlərdən əvvəl həkimlə məsləhətləşin;
- Siqareti tərgidin, quru dəri üçün nəmləndirici krem istifadə edin və ayaqları zədələnmədən qoruyun.
Müalicə üsulları: skleroterapiya, lazer, radiotezlik və cərrahiyyə
Hər varikoz müalicə tələb etmir. Şikayət yaradan və ya ağırlaşma verən hallarda həkim aşağıdakı üsullardan birini seçə bilər. Konkret üsulu yalnız müayinədən sonra mütəxəssis müəyyən edir.
| Üsul | Necə aparılır | Qeyd |
|---|---|---|
| Endovenoz lazer ablasiyası (EVLA) | Yerli keyitmə altında, ultrasəs nəzarəti ilə venaya nazik kateter yeridilir, lazer enerjisi ilə vena qızdırılıb bağlanır | NHS-ə görə ilk seçim olan endotermal ablasiya üsullarındandır; həmin gün evə buraxılırlar |
| Radiotezlik ablasiyası (RFA) | EVLA-ya bənzər, lakin venanı radiodalğa enerjisi bağlayır | Endotermal ablasiyanın ikinci növü; sonra adətən təxminən 1 həftə kompression corab geyinilir |
| Skleroterapiya (o cümlədən köpük) | Venaya xüsusi maddə (sklerozant) yeridilir, vena yapışıb bağlanır | Ablasiya uyğun olmadıqda və ya kiçik venalarda tətbiq edilir |
| Mikroflebektomiya | 2–3 mm-lik kəsiklərdən səthi venalar hissə-hissə çıxarılır | Yerli keyitmə; bir-iki günə adi həyata qayıdılır |
| Cərrahiyyə (liqasiya və stripinq) | Ümumi narkoz altında vena bağlanır və çıxarılır | Digər üsullar uyğun olmadıqda; 1–2 həftə işdən ayrılmaq lazım ola bilər |
NHLBI qeyd edir ki, müalicədən sonra da yeni varikoz venalar yarana bilər və prosedurların təkrarı lazım gələ bilər. Hamiləlikdə prosedurlar adətən tövsiyə olunmur, kompression corablar istifadə edilə bilər; NHS-ə görə varikoz çox vaxt doğuşdan sonra azalır.
Ağırlaşmalar: tromboflebit, DVT və təcili əlamətlər
Varikoz əksər hallarda təhlükəli deyil, lakin NHS aşağıdakı ağırlaşmaları sadalayır: qanaxma, venoz ekzema, uzun müddət sağalmayan venoz yaralar, tromboflebit (səthi vena trombozu – vena bərk, ağrılı və qızarmış olur) və dərin vena trombozu (DVT).
Həkimə nə vaxt müraciət etməli: ayaqda ağrı, qaşınma, şişkinlik varsa, venalar pisləşirsə və ya ayaqdakı yara 2 həftə ərzində sağalmırsa. Varikoz venadan qanaxma olarsa, ayağı yuxarı qaldırın, təmiz parça ilə bərk sıxın və təcili tibbi yardım alın; NHLBI bunu təcili hal sayır.
DVT əlamətləri (NHS): adətən bir ayaqda, baldırda və ya budda zoqquldayan ağrı və şişkinlik, ağrılı nahiyədə dərinin qızarması və ya tündləşməsi, venaların qabarması. Belə hallarda həmin gün həkimə müraciət edin. Ayaqda şişkinlik və ağrı ilə yanaşı nəfəs darlığı və ya döş qəfəsində ağrı yaranarsa, bu, laxtanın ağciyərə keçməsinin (ağciyər emboliyasının) əlaməti ola bilər – gözləmədən 103-ə zəng edin, xəstəxanaya özünüz maşın sürərək getməyin.
NHS-ə görə 60 yaşdan yuxarı olmaq, artıq çəki, siqaret, əvvəlki DVT, hamiləlik və doğuşdan sonrakı 6 həftə, 3 gün və daha çox yataq rejimi, əməliyyat və 4 saatdan uzun səfərlər DVT riskini artırır. Uzun səfərdə bol su için, boş paltar geyinin, spirtli içkidən çəkinin və mümkün olduqca gəzişin.
Tez-tez verilən suallar
Varikoz öz-özünə keçirmi?
Xeyr, genişlənmiş venalar adətən öz-özünə normallaşmır. İstisna hamiləlik dövründə yaranan varikozdur – çox vaxt doğuşdan sonra azalır.
Kompression corab varikozu sağaldırmı?
Xeyr, corab venanı bərpa etmir, lakin şişkinliyi, ağrını azaldır və irəliləməni ləngidə bilər. Sinfi və ölçünü həkim seçməlidir.
Lazer müalicəsi ağrılıdırmı?
EVLA yerli keyitmə altında aparılır, xəstə adətən həmin gün evə gedir. Bir müddət yüngül ağrı və göyərmə ola bilər.
Varikoz idmanla məşğul olmağa mane olurmu?
Xeyr. Yeriş, üzgüçülük, velosiped faydalıdır. Ağır yük qaldırmadan əvvəl həkimlə məsləhətləşin.
Hansı həkimə müraciət etməliyəm?
Angioloqa və ya damar cərrahına; ilkin olaraq ailə həkiminə. Müayinələrin icbari tibbi sığorta ilə əhatəsini 1542-dən dəqiqləşdirin.
Ayaqda şişkinlik nə vaxt təhlükəlidir?
Qəfil, bir ayaqda ağrı ilə birlikdə başlayıbsa, həkimə müraciət edin. Nəfəs darlığı və ya döş ağrısı da varsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Mənbə: NHS – Varicose veins, NHS – DVT (deep vein thrombosis), NHLBI – Varicose Veins, Society for Vascular Surgery – Varicose Veins, Mayo Clinic – Varicose veins
Şərhlər