Uşaqların boy və çəki cədvəli: yaşa görə ÜST normaları

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) standartlarına görə yeni doğulmuş oğlanın median boyu 49,9 sm, çəkisi 3,3 kq, qızın isə 49,1 sm və 3,2 kq-dır. 1 yaşda oğlanlar orta hesabla 75,7 sm və 9,6 kq, qızlar 74,0 sm və 8,9 kq olur. Aşağıda doğulandan 18 yaşa qədər oğlan və qızlar üçün boy və çəki cədvəlləri, persentil və BKİ izahı verilib.

Cədvəllərdəki "median" həmyaşıd sağlam uşaqların ortadakı göstəricisidir. "Normal aralıq" isə medianın iki standart kənarlaşma (–2SD…+2SD) aşağısı və yuxarısı arasıdır və sağlam uşaqların təxminən 95%-ni əhatə edir. Hər uşaq fərqlidir: bu rəqəmlər diaqnoz üçün deyil, uşağın böyüməsini izləmək üçün bələdçidir.

Oğlanlarda boy və çəki cədvəli: doğulandan 10 yaşa qədər

0–5 yaş üçün rəqəmlər ÜST Uşaq Böyümə Standartlarından, 6–10 yaş üçün ÜST-ün 2007-ci il istinad məlumatlarından götürülüb. 2 yaşa qədər boy uzanmış vəziyyətdə ölçülən uzunluqdur.

Yaş	Boy, sm (median)	Boy: normal aralıq	Çəki, kq (median)	Çəki: normal aralıq
Doğulanda	49,9	46,1–53,7	3,3	2,5–4,4
3 ay	61,4	57,3–65,5	6,4	5,0–8,0
6 ay	67,6	63,3–71,9	7,9	6,4–9,8
9 ay	72,0	67,5–76,5	8,9	7,1–11,0
1 yaş	75,7	71,0–80,5	9,6	7,7–12,0
1,5 yaş	82,3	76,9–87,7	10,9	8,8–13,7
2 yaş	87,1	81,0–93,2	12,2	9,7–15,3
3 yaş	96,1	88,7–103,5	14,3	11,3–18,3
4 yaş	103,3	94,9–111,7	16,3	12,7–21,2
5 yaş	110,0	100,7–119,2	18,3	14,1–24,2
6 yaş	116,0	106,1–125,8	20,5	15,9–27,1
7 yaş	121,7	111,2–132,3	22,9	17,7–30,7
8 yaş	127,3	116,0–138,6	25,4	19,5–34,7
9 yaş	132,6	120,5–144,6	28,1	21,3–39,4
10 yaş	137,8	125,0–150,5	31,2	23,2–45,0

Qızlarda boy və çəki cədvəli: doğulandan 10 yaşa qədər

Qızlar ilk illərdə oğlanlardan bir qədər az çəkidə və qısa olurlar, lakin fərq cəmi 1–2 sm və bir neçə yüz qramdır. 10–12 yaşlarda qızların cinsi yetişkənliyi daha tez başladığı üçün onlar bir müddət oğlanları boyca ötə bilərlər.

Yaş	Boy, sm (median)	Boy: normal aralıq	Çəki, kq (median)	Çəki: normal aralıq
Doğulanda	49,1	45,4–52,9	3,2	2,4–4,2
3 ay	59,8	55,6–64,0	5,8	4,5–7,5
6 ay	65,7	61,2–70,3	7,3	5,7–9,3
9 ay	70,1	65,3–75,0	8,2	6,5–10,5
1 yaş	74,0	68,9–79,2	8,9	7,0–11,5
1,5 yaş	80,7	74,9–86,5	10,2	8,1–13,2
2 yaş	85,7	79,3–92,2	11,5	9,0–14,8
3 yaş	95,1	87,4–102,7	13,9	10,8–18,1
4 yaş	102,7	94,1–111,3	16,1	12,3–21,5
5 yaş	109,4	99,9–118,9	18,2	13,7–24,9
6 yaş	115,1	104,9–125,4	20,2	15,3–27,8
7 yaş	120,8	109,9–131,7	22,4	16,8–31,4
8 yaş	126,6	115,0–138,2	25,0	18,6–35,8
9 yaş	132,5	120,3–144,7	28,2	20,8–41,0
10 yaş	138,6	125,8–151,4	31,9	23,3–46,9

Yeniyetmələrin boy cədvəli: 11–18 yaş

ÜST 10 yaşdan sonra yaşa görə çəki cədvəli dərc etmir. Səbəb odur ki, yeniyetməlik dövründə çəki boy artımından və cinsi yetişkənliyin vaxtından çox asılıdır, ona görə də bu yaşda çəkini BKİ ilə qiymətləndirmək tövsiyə olunur. Cədvəldə boy ÜST-ün 2007-ci il istinadından median və normal aralıq kimi verilib.

Yaş	Oğlan: boy, sm	Oğlan: təxmini çəki, kq*	Qız: boy, sm	Qız: təxmini çəki, kq*
11 yaş	143,1 (129,7–156,6)	≈35	145,0 (131,7–158,3)	≈36
12 yaş	149,1 (134,9–163,3)	≈39	151,2 (137,6–164,9)	≈41
13 yaş	156,0 (141,2–170,9)	≈44	156,4 (142,5–170,3)	≈46
14 yaş	163,2 (147,8–178,6)	≈51	159,8 (145,9–173,7)	≈50
15 yaş	169,0 (153,3–184,6)	≈56	161,7 (147,9–175,4)	≈53
16 yaş	172,9 (157,4–188,4)	≈61	162,5 (148,9–176,1)	≈55
17 yaş	175,2 (159,9–190,4)	≈65	162,9 (149,5–176,2)	≈56
18 yaş	176,1 (161,2–191,1)	≈67	163,1 (149,8–176,3)	≈57

* Təxmini çəki ÜST cədvəli deyil: o, həmin yaşın median boyu və median BKİ göstəricisi əsasında hesablanıb və yalnız istiqamət üçündür. Yeniyetmənin çəkisini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı BKİ cədvəlindən istifadə edin.

Uşaq ildə neçə santimetr böyüyür

ÜST cədvəllərindəki median göstəricilərə əsasən böyümə sürəti yaşla dəyişir:

• ilk ildə körpə təxminən 25 sm uzanır, çəkisi isə doğuş çəkisinin 3 mislinə yaxınlaşır;
• ikinci ildə boy artımı təxminən 12 sm olur;
• 3–5 yaşda uşaq ildə orta hesabla 6–8 sm, 6–10 yaşda 5–6 sm böyüyür;
• cinsi yetişkənlik dövründə sürət yenidən artır: qızlarda 10–12, oğlanlarda 12–14 yaşlarda ildə 6–7 sm.

Qızların boy artımı 15–16 yaşda demək olar ki, başa çatır, oğlanlar isə 17–18 yaşa qədər bir neçə santimetr də uzana bilirlər.

Persentil nədir və cədvəl necə oxunur

Persentil uşağın göstəricisinin 100 həmyaşıd arasında hansı yerdə olduğunu göstərir. Məsələn, boyu 25-ci persentildə olan uşaq həmyaşıdlarının 25%-dən hündür, 75%-dən alçaqdır. Median 50-ci persentilə bərabərdir, –2SD təxminən 2-ci, +2SD isə təxminən 98-ci persentilə uyğun gəlir.

Cədvəli oxuyarkən bunları nəzərə alın:

• Medianın altında və ya üstündə olmaq problem demək deyil. Hündür valideynlərin uşağı çox vaxt yuxarı persentillərdə, alçaq valideynlərin uşağı isə aşağı persentillərdə böyüyür.
• Bir dəfəlik ölçmədən daha vacib olan uşağın aylar və illər ərzində öz əyrisi üzrə sabit böyüməsidir.
• Boy və çəki bir-birinə uyğun olmalıdır: boyu 75-ci persentildə, çəkisi 10-cu persentildə olan uşağı həkim ayrıca qiymətləndirə bilər.
• Vaxtından əvvəl doğulan körpələr üçün adətən 2 yaşa qədər "düzəldilmiş yaş" işlədilir, yəni doğulduğu gündən deyil, gözlənilən doğuş tarixindən hesablanır.

Uşaqlarda BKİ: yaşa görə qiymətləndirmə

Bədən kütlə indeksi uşaqlarda da eyni düsturla hesablanır: çəki (kq) boyun (m) kvadratına bölünür. Lakin böyüklərdəki 18,5–25 həddi uşaqlara aid edilmir. Uşağın BKİ-si yaşına və cinsinə görə ÜST cədvəli ilə müqayisə olunur. Düsturun özü və böyüklər üçün hədlər bədən kütlə indeksi (BKİ) hesablama yazısında izah olunub.

5–19 yaşda ÜST-ün meyarları belədir: BKİ +1SD-dən yuxarıdırsa, artıq çəki, +2SD-dən yuxarıdırsa, piylənmə, –2SD-dən aşağıdırsa, arıqlıq kimi qiymətləndirilir. 5 yaşa qədər isə daha yüksək hədlər işlədilir: artıq çəki üçün +2SD, piylənmə üçün +3SD.

Yaş	Cins	Arıqlıq: bu həddən aşağı	Median BKİ	Artıq çəki: bu həddən yuxarı	Piylənmə: bu həddən yuxarı
6 yaş	Oğlan	13,0	15,3	16,8	18,5
6 yaş	Qız	12,7	15,3	17,0	19,2
10 yaş	Oğlan	13,7	16,4	18,5	21,4
10 yaş	Qız	13,5	16,6	19,0	22,6
14 yaş	Oğlan	15,5	19,0	21,8	25,9
14 yaş	Qız	15,4	19,6	22,7	27,3
18 yaş	Oğlan	17,3	21,7	24,9	29,2
18 yaş	Qız	16,4	21,3	24,8	29,5

Məsələn, 10 yaşlı, boyu 1,38 m, çəkisi 32 kq olan oğlanın BKİ-si 32 / (1,38 × 1,38) ≈ 16,8-dir. Bu, median göstəriciyə (16,4) yaxındır və normal aralıqdadır.

Uşağın boyu və çəkisi necə düzgün ölçülür

Səhv ölçmə ən çox rast gəlinən "problemin" səbəbidir. Evdə ölçərkən bu qaydalara əməl edin:

1. 2 yaşa qədər uşağı uzanmış vəziyyətdə ölçün. Bir nəfər başı sabit səthə dayasın, ikinci nəfər dizləri yüngülcə basıb ayaqları düzəltsin və dabanların altına düz əşya qoysun. ÜST-ə görə uzanmış vəziyyətdə ölçülən uzunluq ayaq üstə ölçülən boydan orta hesabla 0,7 sm çox olur.
2. 2 yaşdan sonra uşağı ayaqqabısız, divara söykənmiş vəziyyətdə ölçün: dabanlar, baldırlar, kürək və başın arxası divara toxunsun, baxış düz irəli olsun. Başın üstünə kitab və ya xətkeş qoyub divarda qeyd edin.
3. Çəkini səhər, tualetdən sonra və yeməkdən əvvəl ölçün. Körpəni paltarsız və ya yalnız təmiz uşaq bezində, böyük uşağı yüngül paltarda tərəziyə qoyun.
4. Hər dəfə eyni tərəzidən istifadə edin, nəticəni tarixlə birlikdə qeyd edin.

İlk il körpənin boy və çəkisi adətən hər aylıq müayinədə ölçülür. Bu ölçmələri uşaqların peyvənd təqvimi üzrə həkim ziyarətləri ilə birləşdirmək rahatdır.

Nə vaxt pediatra müraciət etmək lazımdır

Göstəricinin cədvəldən bir qədər kənara çıxması özlüyündə xəstəlik demək deyil, amma aşağıdakı hallarda pediatrla məsləhətləşmək lazımdır:

• boy və ya çəki –2SD-dən aşağıdır, ya da çəki və BKİ yuxarı hədləri keçir;
• uşağın əyrisi qısa müddətdə iki əsas persentil xəttini keçib, məsələn, 50-ci persentildən 10-cu persentilə enib;
• 6 ay ərzində boy artımı demək olar ki, dayanıb və ya uşaq səbəbsiz çəki itirir;
• yeni doğulmuş körpə 2 həftə ərzində doğuş çəkisini bərpa etmir;
• cinsi yetişkənlik əlamətləri qızlarda 8 yaşdan, oğlanlarda 9 yaşdan əvvəl başlayır, ya da qızlarda 13, oğlanlarda 14 yaşa qədər heç bir əlamət yoxdur.

Qısa müddətli xəstəlik, məsələn, ishal və ya uşaqlarda yüksək hərarət zamanı çəkinin bir qədər azalması normaldır və sağaldıqdan sonra adətən bərpa olunur. Qiymətləndirməni yalnız həkim valideynlərin boyunu, doğuş çəkisini və uşağın ümumi vəziyyətini nəzərə alaraq aparır.

Tez-tez verilən suallar

1 yaşlı uşaq neçə kilo olmalıdır?

ÜST-ə görə 1 yaşlı oğlanın median çəkisi 9,6 kq (normal aralıq 7,7–12,0 kq), qızın 8,9 kq-dır (7,0–11,5 kq).

3 yaşlı uşağın boyu nə qədər olmalıdır?

3 yaşlı oğlanın median boyu 96,1 sm (88,7–103,5 sm), qızın 95,1 sm-dir (87,4–102,7 sm).

Uşaq medianın altındadırsa, narahat olmalıyammı?

Xeyr, göstərici normal aralıqdadırsa və uşaq öz əyrisi üzrə sabit böyüyürsə, bu adətən normaldır. Sağlam uşaqların yarısı medianın altında olur.

ÜST cədvəlləri Azərbaycandakı uşaqlara uyğundurmu?

ÜST standartları Braziliya, Qana, Hindistan, Norveç, Oman və ABŞ-da 1997–2003-cü illərdə təxminən 8500 uşaq üzərində aparılmış tədqiqata əsaslanır və bütün ölkələr üçün beynəlxalq istinad kimi hazırlanıb. Həkiminiz hansı qrafikdən istifadə etdiyini deyə bilər.

Qızlar neçə yaşa qədər boy atır?

ÜST məlumatlarına görə qızlarda boy artımı əsasən 15–16 yaşda dayanır, 18 yaşda median boy 163,1 sm olur. Oğlanlarda isə artım 17–18 yaşa qədər davam edir, 18 yaşda median 176,1 sm-dir.

Uşaqlarda BKİ böyüklərdəki kimi qiymətləndirilirmi?

Xeyr. Düstur eynidir, lakin nəticə yaşa və cinsə görə ÜST cədvəli ilə müqayisə olunur. Böyüklərin 18,5–25 həddi uşaqlara aid edilmir.

Mənbə: ÜST – Uşaq Böyümə Standartları, ÜST – Yaşa görə çəki (0–5 yaş), ÜST – Yaşa görə boy (0–5 yaş), ÜST – 5–19 yaş üçün böyümə istinadı, ÜST – MGRS tədqiqatı