Bədən kütlə indeksi (BKİ) çəkinin (kq) boyun kvadratına (m²) bölünməsi ilə hesablanır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) təsnifatına görə böyüklər üçün 18,5–24,9 normal çəki, 25–29,9 artıq çəki, 30 və yuxarı isə piylənmə sayılır. Məsələn, boyu 170 sm, çəkisi 70 kq olan şəxsin BKİ-si 70 ÷ (1,7 × 1,7) = 24,2-dir, yəni normal hədd daxilindədir. ÜST-ün STEPS tədqiqatına (2017) görə Azərbaycanda 18–69 yaşlı kişilərin təxminən 53%-i, qadınların isə 57%-i artıq çəkili və ya piylənmə ilə yaşayır.
BKİ nədir və necə hesablanır?
Bədən kütlə indeksi (ingiliscə Body Mass Index, BMI) çəkinin boya nisbətən çox və ya az olduğunu qiymətləndirən sadə göstəricidir. O, bədəndəki piyi birbaşa ölçmür, lakin ÜST, Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) və Mayo Clinic kimi qurumlar tərəfindən əhali səviyyəsində ilkin qiymətləndirmə vasitəsi kimi qəbul olunub.
Düstur: BKİ = çəki (kq) ÷ boy (m) ÷ boy (m)
Hesablama nümunəsi:
- Boyu santimetrdən metrə çevirin: 165 sm = 1,65 m.
- Boyu özünə vurun: 1,65 × 1,65 = 2,72.
- Çəkini bu rəqəmə bölün: 80 kq ÷ 2,72 = 29,4.
Nəticə 29,4-dür – bu, artıq çəki kateqoriyasının yuxarı sərhədinə yaxındır. Hesablamanı ev tərəzisi və adi kalkulyatorla etmək mümkündür; onlayn BKİ kalkulyatorları da eyni düsturdan istifadə edir. Ölçmə zamanı səhər, yüngül geyimdə və ayaqqabısız çəkilmək nəticəni daha dəqiq edir.
ÜST təsnifat cədvəli (böyüklər, 18 yaşdan yuxarı)
| BKİ (kq/m²) | Kateqoriya | Sağlamlıq riski (ümumi) |
|---|---|---|
| 18,5-dən aşağı | Çəki çatışmazlığı | Qidalanma çatışmazlığı, immunitet zəifliyi riski |
| 18,5 – 24,9 | Normal çəki | Ən aşağı risk |
| 25,0 – 29,9 | Artıq çəki (prepiylənmə) | Yüksəlmiş risk |
| 30,0 – 34,9 | Piylənmə, I dərəcə | Yüksək risk |
| 35,0 – 39,9 | Piylənmə, II dərəcə | Çox yüksək risk |
| 40,0 və yuxarı | Piylənmə, III dərəcə | Həddindən artıq yüksək risk |
ÜST-ə görə BKİ 25 və yuxarı olduqda 2-ci tip diabet, hipertoniya, ürək-damar xəstəlikləri və bəzi xərçəng növlərinin riski artır. 2023-cü ildə dünyada optimaldan yüksək BKİ təxminən 3,7 milyon ölümə səbəb olub. Çəki çatışmazlığı da ciddi problemdir: BKİ 18,5-dən aşağı olduqda osteoporoz, anemiya və immunitetin zəifləməsi ehtimalı artır.
Qeyd: NHS və NICE Cənubi Asiya, Çin, Yaxın Şərq, Afrika mənşəli insanlar üçün daha aşağı həddlər tövsiyə edir – 23–27,4 artıq çəki, 27,5 və yuxarı piylənmə. Bu qruplarda eyni BKİ-də diabet riski daha yüksəkdir. Azərbaycan əhalisi üçün rəsmi ayrıca hədd müəyyən edilməyib; ÜST-ün ümumi cədvəli tətbiq olunur.
Boya görə normal çəki cədvəli
Aşağıdakı cədvəl BKİ 18,5–24,9 aralığına uyğun gələn çəki diapazonunu göstərir. ÜST-ün BKİ təsnifatı kişi və qadın üçün eynidir, lakin eyni BKİ-də qadınlarda piy toxumasının payı adətən daha yüksək olur. Buna görə bəzi həkimlər qadınlar üçün diapazonun aşağı-orta hissəsini, kişilər üçün orta-yuxarı hissəsini daha uyğun sayır.
| Boy (sm) | Minimum normal çəki (kq), BKİ 18,5 | Maksimum normal çəki (kq), BKİ 24,9 |
|---|---|---|
| 150 | 41,6 | 56,0 |
| 155 | 44,4 | 59,8 |
| 160 | 47,4 | 63,7 |
| 165 | 50,4 | 67,8 |
| 170 | 53,5 | 72,0 |
| 175 | 56,7 | 76,3 |
| 180 | 59,9 | 80,7 |
| 185 | 63,3 | 85,2 |
| 190 | 66,8 | 89,9 |
Məsələn, boyu 175 sm olan şəxs üçün normal çəki 56,7–76,3 kq arasındadır. Çəkisi 80 kq-dırsa, BKİ 26,1 olur və artıq çəki kateqoriyasına düşür. Boyu 160 sm olan şəxs üçün isə 64 kq artıq çəkinin başlanğıcıdır.
Uşaqlarda və yeniyetmələrdə BKİ: persentil fərqi
Uşaqlarda böyüklər üçün olan sabit həddlər (25, 30) tətbiq edilmir, çünki böyümə dövründə boy, çəki və piy toxumasının nisbəti yaşa və cinsə görə sürətlə dəyişir. Bunun əvəzinə BKİ yaşa və cinsə uyğun persentil (və ya standart sapma, Z-bal) cədvəlləri ilə müqayisə olunur:
- 5–19 yaş (ÜST Böyümə Referansı): yaşa görə BKİ medianadan 1 standart sapma yuxarıdırsa – artıq çəki, 2 standart sapma yuxarıdırsa – piylənmə.
- 5 yaşa qədər (ÜST Uşaq Böyümə Standartları): boya görə çəki medianadan 2 standart sapma yuxarıdırsa – artıq çəki, 3 standart sapma yuxarıdırsa – piylənmə.
- Persentil izahı: 85-ci persentil o deməkdir ki, eyni yaşlı və cinsli uşaqların 85%-nin BKİ-si bu uşaqdan aşağıdır. Bir çox ölkədə 85–94-cü persentil artıq çəki, 95-ci və yuxarı persentil piylənmə kimi qiymətləndirilir.
Uşağın çəkisini özünüz qiymətləndirməyin – pediatr və ya ailə həkimi böyümə cədvəlləri əsasında dinamikaya baxır. 2024-cü ildə dünyada 5–19 yaşlı 400 milyon uşaq və yeniyetmə artıq çəkili idi, onlardan 170 milyonu piylənmə ilə yaşayırdı.
BKİ-nin məhdudiyyətləri: kimlər üçün dəqiq deyil?
BKİ əzələ ilə piyi fərqləndirmir və piyin harada toplandığını göstərmir. Buna görə bəzi hallarda yanıltıcı ola bilər:
- İdmançılar və əzələli insanlar: əzələ piydən ağırdır, ona görə az piyli güləşçi və ya bodibilderin BKİ-si 25–30 və daha yuxarı çıxa bilər. Mayo Clinic bu halda bədəndəki piy faizinin ölçülməsini məsləhət görür.
- Yaşlılar: yaşla əzələ kütləsi azalır, piy artır. 65 yaşdan yuxarı şəxslərdə BKİ 23–27 aralığı bir sıra tədqiqatlarda daha aşağı ölümlə əlaqələndirilir; onurğanın qısalması da hesablamanı dəyişir.
- Hamilələr: hamiləlik dövründə BKİ qiymətləndirilmir.
- Uşaqlar: yuxarıda qeyd edildiyi kimi, yalnız persentil cədvəlləri ilə.
- Etnik fərqlər: eyni BKİ-də bədən tərkibi və diabet riski müxtəlif əhali qruplarında fərqlənir.
Beləliklə, BKİ başlanğıc nöqtəsidir, diaqnoz deyil. Həkim adətən onu bel çevrəsi, qan təzyiqi, qan şəkəri və lipid göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirir.
Bel çevrəsi və bel/boy nisbəti
Qarın nahiyəsində (visseral) toplanan piy sağlamlıq üçün daha təhlükəlidir, ona görə bel çevrəsi BKİ-ni tamamlayan vacib göstəricidir. Ölçü qabırğaların alt kənarı ilə çanaq sümüyünün yuxarı kənarı arasında, adətən göbək səviyyəsində, nəfəs verdikdən sonra götürülür.
| Göstərici | Kişilər | Qadınlar |
|---|---|---|
| Bel çevrəsi – yüksəlmiş risk (ÜST) | 94 sm və yuxarı | 80 sm və yuxarı |
| Bel çevrəsi – çox yüksək risk (ÜST) | 102 sm və yuxarı | 88 sm və yuxarı |
| Bel/boy nisbəti – sağlam (NHS, NICE) | 0,5-dən aşağı | 0,5-dən aşağı |
Bel/boy nisbəti bel çevrəsinin boya bölünməsi ilə tapılır: boyu 170 sm, bel çevrəsi 90 sm olan şəxsdə nisbət 90 ÷ 170 = 0,53-dür, yəni 0,5 həddini keçir. NHS sadə qayda təklif edir: "belinizi boyunuzun yarısından az saxlayın". Bu nisbət normal BKİ-si olan, lakin qarın piyi çox olan insanlarda riski üzə çıxarır və idmançılarda yalan "artıq çəki" nəticəsini düzəldir.
Azərbaycanda artıq çəki və piylənmə statistikası
Mövcud rəsmi məlumatlar əhalinin yarıdan çoxunun artıq çəkili olduğunu göstərir:
- ÜST STEPS tədqiqatı (2017, 18–69 yaş, 2 692 nəfər, ölçülmüş): kişilərdə artıq çəki 38,8%, piylənmə 14,7%; qadınlarda artıq çəki 30,9%, piylənmə 26,5%. Ümumilikdə əhalinin təxminən 55%-i BKİ 25-dən yuxarı, təxminən 21%-i piylənmə ilə yaşayır.
- NCD-RisC modelləşdirilmiş qiymətləndirməsi (Global Nutrition Report): böyüklərdə piylənmə qadınlarda 26,6%, kişilərdə 18,4%; bu, Qərbi Asiya regionunun orta göstəricisindən xeyli yüksəkdir.
- Uşaqlar: 5 yaşa qədər uşaqlarda artıq çəki 14,1% (UNICEF/ÜST/Dünya Bankı birgə qiymətləndirməsi). ÜST-ün Avropa Uşaq Piylənməsi Monitorinqi (COSI) 2022–2024 raundunda Azərbaycan ilk dəfə iştirak edib; Avropa regionunda 7–9 yaşlı uşaqların təxminən 25%-i artıq çəkili, 11%-i piylənmə ilə yaşayır.
- Səhiyyə Nazirliyi: nazirliyin əvvəlki tədqiqatına əsasən əhalinin təqribən 60%-i artıq çəkili (35,8% artıq çəki, 21,9% piylənmə) hesab olunub.
Bu rəqəmlər müxtəlif illərə və metodlara aiddir; ən son rəsmi məlumatı Səhiyyə Nazirliyinin və ÜST-ün Azərbaycan ofisinin saytından dəqiqləşdirmək tövsiyə olunur.
Sağlam çəkiyə çatmaq üçün ümumi prinsiplər
ÜST və NHS tövsiyələrinə əsaslanan ümumi prinsiplər aşağıdakılardır. Bunlar fərdi pəhriz planı və ya müalicə deyil:
- Tədricən azalma: həftədə 0,5–1 kq çəki itkisi sağlam və davamlı sayılır; ilkin çəkinin 5–10%-nin itirilməsi belə qan təzyiqi və qan şəkərini yaxşılaşdırır.
- Qidalanma: meyvə, tərəvəz, paxlalılar, tam taxıl və qoz-fındığa üstünlük verin; şəkərli içkiləri, yağlı və duzlu emal olunmuş qidaları məhdudlaşdırın. ÜST sərbəst şəkərin gündəlik enerjinin 10%-dən azını təşkil etməsini tövsiyə edir.
- Fiziki aktivlik: böyüklər üçün həftədə ən azı 150–300 dəqiqə orta intensivlikli (sürətli yeriş, velosiped) və ya 75–150 dəqiqə yüksək intensivlikli hərəkət, əlavə olaraq həftədə 2 gün əzələ gücləndirmə.
- Yuxu və stress: gündə 7–9 saat yuxu; yuxusuzluq aclıq hormonlarını pozur.
- Tütün və alkoqol: siqaretdən imtina, alkoqolun məhdudlaşdırılması.
- Həkim nəzarəti: BKİ 30-dan yuxarı olduqda və ya xroniki xəstəlik varsa, ailə həkiminə və ya endokrinoloqa müraciət edin. Dərman və cərrahi üsullar yalnız həkim təyinatı ilə tətbiq olunur.
Azərbaycanda icbari tibbi sığorta çərçivəsində ailə həkiminə müraciət, boy-çəki ölçülməsi və əsas laborator analizlər dövlət tibb müəssisələrində ödənişsizdir; dəqiq xidmət siyahısını İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin saytından yoxlayın.
Tez-tez verilən suallar
BKİ 27 nə deməkdir?
BKİ 27 artıq çəki (25–29,9) kateqoriyasına aiddir. Bu, hələ piylənmə deyil, lakin bel çevrəsi və digər risk amilləri ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Kişi və qadın üçün BKİ normaları fərqlidirmi?
ÜST təsnifatında fərq yoxdur: hər iki cins üçün 18,5–24,9 normaldır. Fərq bel çevrəsində var – kişilər üçün 94 sm, qadınlar üçün 80 sm həddi yüksəlmiş risk sayılır.
Uşağımın BKİ-si 22-dir, bu artıq çəkidirmi?
Uşaqlarda rəqəmin özü deyil, yaşa və cinsə görə persentil vacibdir. 8 yaşlı uşaqda 22 yüksək persentilə düşə bilər, 17 yaşlıda isə normal ola bilər. Pediatrın böyümə cədvəli ilə yoxlanılmalıdır.
İdmanla məşğulam, BKİ-m 28-dir. Narahat olmalıyammı?
Əzələ kütləsi yüksəkdirsə, BKİ piyi şişirdə bilər. Bel/boy nisbəti 0,5-dən aşağıdırsa və bel çevrəsi normaldırsa, çox güman ki, risk aşağıdır; dəqiqlik üçün bədən tərkibi analizi (bioimpedans) edilə bilər.
BKİ-ni nə qədər tez-tez yoxlamaq lazımdır?
Sağlam böyüklər üçün ildə 1–2 dəfə kifayətdir. Çəki dəyişikliyi proqramındadırsınızsa, həftədə bir dəfə eyni şəraitdə çəkilmək dinamikanı izləməyə kömək edir.
Azərbaycanda BKİ-ni harada ölçdürmək olar?
Ailə həkimi və poliklinikalarda ilkin müayinə zamanı boy və çəki ölçülür. Əczanələrdə və fitnes mərkəzlərində də tərəzi və bioimpedans cihazları var, lakin tibbi qiymətləndirmə üçün həkimə müraciət edin.
Mənbə: ÜST – Obesity and overweight, NHS – BMI calculator, NHS – Obesity, Mayo Clinic – Obesity, World Obesity – Azərbaycan STEPS 2017 məlumatları, Global Nutrition Report – Azerbaijan, ÜST Avropa – COSI 6-cı raund
Şərhlər