Yetkinlərdə və 10 yaşdan böyük uşaqlarda istirahət zamanı normal nəbz dəqiqədə 60–100 vurğudur, yaxşı məşq edən idmançılarda isə 40–60 vurğu da norma sayılır. Yenidoğulmuşlarda ürək daha sürətli döyünür (70–190), nəbz yaşla tədricən azalır. Aşağıda yaşa görə nəbz cədvəli, düzgün ölçmə qaydası, idmanda hədəf zonalar və təcili yardım əlamətləri verilib.
Yaşa görə nəbz normaları cədvəli
Nəbz ürəyin bir dəqiqədəki döyüntü sayıdır. ABŞ Milli Tibb Kitabxanasının MedlinePlus xidmətinin göstərdiyi istirahət normaları:
| Yaş qrupu | İstirahətdə nəbz (vurğu/dəq) |
|---|---|
| Yenidoğulmuş (0–1 ay) | 70–190 |
| Körpə (1–11 ay) | 80–160 |
| 1–2 yaş | 80–130 |
| 3–4 yaş | 80–120 |
| 5–6 yaş | 75–115 |
| 7–9 yaş | 70–110 |
| 10 yaş və yuxarı, yetkinlər, yaşlılar | 60–100 |
| Yaxşı məşq edən idmançılar | 40–60 |
Normal aralıq genişdir və eyni insanda gün ərzində dəyişir. Yuxuda nəbz azalır; həyəcan, qızdırma, susuzluq, kofein, siqaret və hamiləlik onu artıra bilər. Beta-blokerlər kimi bəzi dərmanlar isə nəbzi azaldır. Ona görə tək ölçmədən çox, sakit vəziyyətdə müxtəlif günlərdə alınan nəticələr məlumatlıdır.
Uşaqlarda nəbz ağlama, hərəkət və qızdırma zamanı xeyli artır, buna görə onu yuxuda və ya sakit oyaq vəziyyətdə ölçmək daha düzgündür. Yaşlılarda istirahət norması yetkinlərlə eynidir (60–100), lakin ritm pozuntularına daha tez-tez rast gəlinir və qəbul edilən dərmanlar nəbzə təsir edə bilər. Nəzərə alın ki, nəbz və qan təzyiqi fərqli göstəricilərdir: nəbz ürəyin döyüntü sayını, təzyiq isə qanın damar divarına göstərdiyi qüvvəni bildirir, yüksək nəbz həmişə yüksək təzyiq demək deyil.
Nəbzi necə ölçmək olar
- Ölçmədən əvvəl ən azı 5–10 dəqiqə oturun və ya uzanın; bundan qabaq kofeinli içki içməyin, siqaret çəkməyin.
- Şəhadət və orta barmağınızı digər əlin biləyinin daxili tərəfinə, baş barmağın dibindən bir az aşağı qoyub yüngülcə basın.
- Biləkdə tapmaq çətindirsə, nəbzi boyunda, nəfəs borusunun yanındakı çuxurda yoxlayın. Boynun hər iki tərəfini eyni anda sıxmayın – bu, başgicəllənməyə və huşunu itirməyə səbəb ola bilər.
- Vurğuları 60 saniyə sayın və ya 30 saniyə sayıb nəticəni ikiyə vurun.
- Ritm qeyri-müntəzəm görünürsə, mütləq tam 60 saniyə sayın və nəticəni qeyd edin.
- Müqayisə üçün ölçməni hər gün eyni vaxtda, məsələn, səhər oyanandan bir qədər sonra aparın.
Taxikardiya və bradikardiya nədir
Yetkinlərdə istirahət zamanı nəbzin dəqiqədə 100-dən çox olması taxikardiya, 60-dan az olması isə bradikardiya adlanır. Bu terminlər avtomatik olaraq xəstəlik demək deyil. İdman zamanı, həyəcanda, qızdırmada və susuzluqda nəbzin 100-ü keçməsi təbiidir. İdmançılarda, yuxu zamanı və bəzi dərmanları qəbul edənlərdə 60-dan aşağı nəbz də normal ola bilər.
Digər tərəfdən, sürətli və ya yavaş nəbz anemiya, qalxanabənzər vəzin funksiyasının pozulması, ritm pozuntuları və digər vəziyyətlərlə də bağlı ola bilər. Səbəbi həkim müayinə, EKQ və analizlərlə müəyyən edir. Qeyri-müntəzəm nəbz, xüsusən 65 yaşdan sonra, atrial fibrilyasiyanın əlaməti ola bilər. Ürək sağlamlığını izləyərkən qan təzyiqi normalarını yaşa görə də nəzərə almaq faydalıdır; ev tonometrlərinin çoxu hər iki göstəricini birlikdə ölçür.
İdmanda maksimum nəbz və hədəf zonalar
Ən geniş yayılmış təxmini düstur belədir: maksimum nəbz = 220 − yaş. Amerika Ürək Assosiasiyasına (AHA) görə orta intensivlikli məşqdə nəbz maksimumun təxminən 50–70%-i, yüksək intensivlikdə isə 70–85%-i həddində olur.
| Yaş | Təxmini maksimum nəbz | Orta intensivlik (50–70%) | Yüksək intensivlik (70–85%) |
|---|---|---|---|
| 20 yaş | 200 | 100–140 | 140–170 |
| 30 yaş | 190 | 95–133 | 133–162 |
| 40 yaş | 180 | 90–126 | 126–153 |
| 50 yaş | 170 | 85–119 | 119–145 |
| 60 yaş | 160 | 80–112 | 112–136 |
| 70 yaş | 150 | 75–105 | 105–128 |
Bu düstur əhali üzrə ortalamadır və fərdi maksimum ondan nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənə bilər. Nəbzi azaldan dərman qəbul edənlər, ürək xəstəliyi olanlar və uzun müddət hərəkətsiz yaşamış insanlar məşq proqramına başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşməlidir. Yeni başlayanlar üçün mərhələli yanaşma qaçışa başlamaq üçün 8 həftəlik plan yazısında izah olunub.
Smart saatlar nəbzi nə qədər dəqiq ölçür
Smart saat və fitnes bilərziklər optik sensorla (fotopletizmoqrafiya) dərinin altındakı qan axınının dəyişməsini oxuyur. Duke Universitetinin 2020-ci ildə npj Digital Medicine jurnalında dərc olunan tədqiqatında cihazlar istirahətdə kifayət qədər dəqiq olub, fəaliyyət zamanı isə mütləq səhv istirahətə nisbətən orta hesabla təxminən 30% artıb. Dəri rənginə görə statistik əhəmiyyətli fərq aşkarlanmayıb, lakin cihazlar arasında dəqiqlik fərqli olub.
Praktik nəticə: saat nəbzin tendensiyasını izləmək üçün faydalıdır, amma diaqnoz qoymur. Qeyri-adi rəqəm görsəniz, sakit vəziyyətdə nəbzi əl ilə yoxlayın. Daha dəqiq nəticə üçün saatı bilək sümüyündən bir az yuxarıda, dəriyə kip, lakin sıxmadan taxın; güclü hərəkət, soyuq hava və sensorun altındakı döymə ölçməyə təsir edə bilər. Bəzi modellərdəki EKQ və ritm bildirişləri ilkin siqnal xarakteri daşıyır, diaqnozu həkim tam EKQ ilə qoyur. Cihaz seçərkən nələrə baxmaq lazım olduğunu smart saat və fitnes bilərzik seçimi yazısında oxuya bilərsiniz.
Həyəcan əlamətləri: nə vaxt 103-ə zəng etməli
Sürətli, yavaş və ya nizamsız nəbzlə yanaşı aşağıdakılardan biri varsa, dərhal 103 (təcili tibbi yardım) və ya 112 nömrəsinə zəng edin:
- döş qəfəsində ağrı, sıxılma, yanma və ya ağırlıq hissi;
- huşunu itirmə və ya huşunu itirməyə yaxın vəziyyət;
- ciddi təngnəfəslik, havanın çatmaması;
- qəfil güclü başgicəllənmə, çaşqınlıq, danışığın pozulması;
- soyuq tər, dərinin kəskin solğunluğu.
Döş ağrısı ürək infarktının əlaməti ola bilər; bu halda gözləməyin və özünüz maşın sürməyin. Əlamətlər və ilk yardım barədə ürək infarktının ilk əlamətləri yazısında ətraflı məlumat var.
Nə vaxt həkimə müraciət etməli
- istirahətdə nəbz aydın səbəb olmadan dəfələrlə 100-dən yuxarı olursa;
- idmançı olmadığınız halda nəbz 60-dan aşağıdır və halsızlıq, başgicəllənmə, yorğunluq müşahidə olunur;
- tez-tez ürəkdöyünmə, "ürəyin atlaması" və ya nizamsız ritm hiss edirsiniz;
- huşunu itirmə epizodu olubsa (hətta keçib getsə belə);
- uşağın nəbzi yaş normasından kənardır və o, halsızdır, pis qidalanır və ya tez yorulur.
Həkim ehtiyac olduqda EKQ, sutkalıq (Holter) monitorinq və qan analizləri təyin edə bilər. Bu yazı məlumat xarakterlidir və diaqnoz qoymaq üçün nəzərdə tutulmayıb.
Tez-tez verilən suallar
Normal nəbz neçə olmalıdır?
Yetkinlərdə istirahət zamanı dəqiqədə 60–100 vurğu normal sayılır. İdmançılarda 40–60 da norma ola bilər.
Uşaqların nəbzi niyə daha sürətlidir?
Uşaqların ürəyi kiçikdir və mübadilə sürəti yüksəkdir, ona görə yenidoğulmuşda 70–190, 1–2 yaşda 80–130 vurğu normaldır. Nəbz təxminən 10 yaşa qədər yetkin səviyyəsinə enir.
Yuxuda nəbz neçə olur?
Yuxu zamanı nəbz adətən gündüzkündən aşağı olur və sağlam insanlarda 60-dan aşağı düşə bilər. Bu, əlamətlər olmadıqda normal sayılır.
Maksimum nəbz necə hesablanır?
Təxmini düstur 220 çıxılsın yaşdır: məsələn, 40 yaşda təxminən 180 vurğu. Bu, fərdi ölçmə deyil, ortalama qiymətləndirmədir.
Nəbz 100-dən yüksək olanda nə etməli?
Sakit oturun və 5–10 dəqiqə sonra yenidən ölçün; kofein, həyəcan, qızdırma və susuzluq kimi səbəbləri nəzərə alın. Nəbz istirahətdə təkrarən yüksəkdirsə həkimə müraciət edin, döş ağrısı, təngnəfəslik və ya huşunu itirmə varsa 103-ə zəng edin.
Smart saat nəbzi düzgün göstərirmi?
İstirahətdə əksər cihazlar kifayət qədər dəqiqdir, intensiv hərəkətdə isə səhv artır. Şübhəli nəticəni əl ilə yoxlayın və şikayət varsa həkimə müraciət edin.
Mənbə: MedlinePlus – Pulse, British Heart Foundation – Checking your pulse, American Heart Association – Target heart rates, MSD Manual – Estimating target heart rate, Bent və b., npj Digital Medicine, 2020
Şərhlər