Miopiya (yaxından görmə) uşaqlarda ən çox rast gəlinən görmə pozğunluğudur və dünyada sürətlə artır: "British Journal of Ophthalmology" jurnalında 2024-cü ildə dərc olunmuş 50 ölkəni əhatə edən meta-analizə görə, uşaq və yeniyetmələr arasında miopiya 1990-cı ildə 24% idisə, 2023-cü ildə 36%-ə çatıb və 2050-ci ilədək 40%-ə (740 milyon uşaq) yüksələcəyi proqnozlaşdırılır. Şərqi Asiyanın bəzi şəhərlərində məktəbi bitirənlərin 80–90%-i miopdur. Bakıda 14 məktəbdə 386 yeddinci sinif şagirdi arasında aparılan tədqiqatdə miopiya əlamətləri 22%-də aşkarlanıb. Əsas səbəblər irsiyyət, yaxın məsafədə uzun iş, ekran vaxtı və açıq havada az vaxt keçirməkdir. Qorunma üçün həkimlər gündə ən azı 2 saat açıq hava, 2 yaşadək ekran olmaması, 2–5 yaşda gündə 1 saatdan az ekran və 20-20-20 qaydasını tövsiyə edir.
Miopiya nədir və niyə uşaqlarda artır
Sağlam gözdə işıq şüaları torlu qişanın (retina) üzərində fokuslanır. Miopiyada göz alması ön-arxa istiqamətdə normadan uzun olur və ya buynuz qişa həddən artıq qabarıqdır, nəticədə şüalar torlu qişanın qabağında toplanır: yaxın əşyalar aydın, uzaqdakılar bulanıq görünür. Amerika Oftalmologiya Akademiyasının (AAO) təsnifatına görə 3 dioptriyaya qədər yüngül, 3–6 dioptriya orta, 6-dan yuxarı isə yüksək miopiya sayılır. Miopiya adətən 8–12 yaş arasında aşkarlanır, yeniyetməlik dövründə bədən sürətlə böyüdükcə artır və 20 yaşdan sonra sabitləşir.
Niyə artır? AAO və ÜST-ün məlumatlarına görə genetika yalnız amillərdən biridir: valideynlərdən biri miopdursa uşaqda risk artır, amma miop olmayan valideynlərin uşaqlarında da xəstəlik getdikcə çoxalır. Həlledici rol həyat tərzindədir:
- Yaxın məsafədə uzun iş: kitab, dəftər, telefon və planşet 30 sm-dən yaxın məsafədə saatlarla tutulduqda gözün uzanma siqnalı güclənir.
- Ekran vaxtı: smartfon və planşet həm yaxın iş, həm də açıq havadan "oğurlanan" vaxtdır; pandemiya illərində onlayn təhsil miopiya artımını sürətləndirib.
- Açıq havada az vaxt: təbii işıq (gün işığı 10 000 lüksdən çox, otaq işığı 300–500 lüks) torlu qişada dofamin ifrazını artırır və gözün uzanmasını ləngidir. Tədqiqatlar gündə 2 saat açıq havanın miopiyanın başlanmasını əhəmiyyətli dərəcədə azaltdığını göstərir.
- Erkən və intensiv təhsil: Sinqapur, Cənubi Koreya, Çin, Tayvan və Yaponiyada 18 yaşlıların 80–90%-inin miop olması məhz uzun dərs saatları və az açıq hava ilə izah olunur.
Miopiya təkcə eynək məsələsi deyil: yüksək miopiya gələcəkdə torlu qişanın qopması, qlaukoma, katarakta və miopik makulopatiya riskini bir neçə dəfə artırır. Buna görə uşaqlıqda miopiyanın başlamasını gecikdirmək və artımını yavaşlatmaq göz sağlamlığına ömürlük sərmayədir.
Əlamətlər: valideyn nəyə diqqət etməlidir
Kiçik uşaqlar bulanıq görmədən şikayət etmir, çünki "normal" görmənin necə olduğunu bilmirlər. Aşağıdakı əlamətlər göz həkiminə müraciət üçün səbəbdir:
- uzağa baxanda gözünü qıyır, gözlərini ovuşdurur, başını yana əyir;
- məktəbdə lövhədəki yazını görmür, ön sıraya keçmək istəyir, dəftərdən köçürərkən səhv edir;
- televizora yaxın oturur, telefonu üzünə çox yaxın tutur;
- oxuduqdan sonra baş ağrısı, gözdə yorğunluq və yaşarmadan şikayətlənir;
- idman və top oyunlarında uzaqdakı topu gec görür;
- bir gözünü bağlayır və ya göz tez-tez qırpır.
Bu əlamətlər astiqmatizm, hipermetropiya, çəpgözlük və "tənbəl göz" (ambliopiya) zamanı da olur, ona görə diaqnozu yalnız oftalmoloq – uşaqlarda bəbəyi genişləndirən damcı ilə (sikloplegiya) – qoya bilər.
Yaşa görə göz müayinəsi təqvimi
AAO və Amerika Uşaq Oftalmologiyası Assosiasiyasının (AAPOS) tövsiyə etdiyi skrininq təqvimi belədir; Azərbaycanda uşaqların illik icbari dispanserizasiyası da bu məntiqə uyğundur.
| Yaş | Nə yoxlanılır | Kim aparır |
|---|---|---|
| Yenidoğulmuş | "Qırmızı refleks", bəbək reaksiyası, gözün xarici görünüşü; vaxtından əvvəl doğulanlarda torlu qişa müayinəsi | Neonatoloq/pediatr, lazım gələrsə oftalmoloq |
| 6–12 ay | Gözlərin hərəkəti və düzlüyü, əşyanı izləmə, çəpgözlük əlamətləri | Pediatr |
| 1–3 yaş | Fotoskrininq (xüsusi kamera ilə refraksiya), ambliopiya riski | Pediatr/oftalmoloq |
| 3–5 yaş | Görmə itiliyi şəkilli cədvəllə, refraksiya, göz düzlüyü – ilk tam oftalmoloji müayinə | Oftalmoloq |
| 5–6 yaş (məktəbə hazırlıq) | Görmə itiliyi hərf cədvəli ilə, refraksiya damcı ilə | Oftalmoloq |
| Məktəb illərində hər il | Görmə itiliyi, refraksiya; miopiya varsa 6 ayda bir dioptriya və göz uzunluğu nəzarəti | Oftalmoloq |
Risk qrupunda olan uşaqlar – vaxtından əvvəl doğulanlar, valideynlərində miopiya, çəpgözlük və ya ambliopiya olanlar, Daun sindromu, diabet və ya nevroloji xəstəliyi olanlar – daha tez və daha sıx müayinə olunmalıdır.
Ekran vaxtı: ÜST tövsiyələri və 20-20-20 qaydası
ÜST-ün 2019-cu ildə dərc etdiyi "5 yaşadək uşaqlar üçün fiziki aktivlik, oturaq davranış və yuxu" təlimatına görə:
| Yaş | Ekran vaxtı | Fiziki aktivlik | Yuxu |
|---|---|---|---|
| 1 yaşadək | Tövsiyə olunmur | Gün ərzində bir neçə dəfə döşəmə oyunu, 30 dəq "qarın üstə" | 14–17 saat (0–3 ay), 12–16 saat (4–11 ay) |
| 1 yaş | Tövsiyə olunmur | Ən azı 180 dəqiqə | 11–14 saat |
| 2 yaş | Ən çox 1 saat, az olsa daha yaxşı | Ən azı 180 dəqiqə | 11–14 saat |
| 3–4 yaş | Ən çox 1 saat, az olsa daha yaxşı | Ən azı 180 dəqiqə, 60 dəqiqəsi aktiv | 10–13 saat |
Məktəb yaşında oftalmoloqlar dərs üçün olmayan ekran vaxtını gündə 2 saatla məhdudlaşdırmağı, ekranı gözdən ən azı 30–40 sm (telefon üçün 30 sm, kompüter üçün qol uzunluğu) məsafədə saxlamağı və yataq otağında ekransız qayda tətbiq etməyi tövsiyə edir. Ən sadə və sübut olunmuş vərdiş 20-20-20 qaydasıdır: hər 20 dəqiqə yaxın işdən sonra 20 saniyə ərzində ən azı 20 fut (6 metr) uzaqdakı əşyaya baxmaq. Bu, gözün akkomodasiya əzələsini boşaldır və göz quruluğunu azaldır. Oxuyarkən və yazarkən kitabla göz arasında 30–35 sm məsafə, yaxşı işıqlandırma (masa lampası + ümumi işıq) və hər 30–40 dəqiqədən bir fasilə də vacibdir.
Gündə 2 saat açıq hava – ən ucuz profilaktika
Açıq havada keçirilən vaxt miopiyanın başlanmasının qarşısını alan ən güclü dəyişdirilə bilən amildir. Tayvan və Çində məktəb həyətində gündə 40–80 dəqiqə əlavə açıq hava tətbiq edildikdən sonra yeni miopiya hallarının 10–25% azaldığı qeydə alınıb. Tövsiyə sadədir: uşaq gündə ümumilikdə ən azı 2 saat (həftədə 10–14 saat) gün işığında olmalıdır – idman, gəzinti, həyətdə oyun, hətta buludlu havada belə. Günəşli havada eynək və papaq gözləri ultrabənövşəyi şüadan qoruyur, faydanı azaltmır. Diqqət: açıq havada telefon oxumaq yaxın işdir və eyni effekti vermir.
Müalicə və miopiya nəzarəti: eynək, linza, atropin, ortokeratologiya
Miopiya geri qaytarılmır, məqsəd görməni düzəltmək və artımı ləngitməkdir. Hər üsulun seçimi, dozası və müddəti yalnız uşaq oftalmoloqunun qərarı ilə müəyyən edilir.
- Eynək: ilk və ən təhlükəsiz seçimdir. "Eynək gözü tənbəlləşdirir" fikri yanlışdır; əksinə, düzəldilməmiş miopiya daha tez artır. Son illərdə periferik defokus linzalı xüsusi uşaq eynəkləri (6–12 yaş) artımı orta hesabla 50–60% yavaşladır.
- Kontakt linzalar: çoxfokuslu (periferik defokus) yumşaq linzalar 8–12 yaşdan, uşaq gigiyenaya əməl edə bilirsə tətbiq olunur; infeksiya riski var.
- Aşağı dozalı atropin damcıları: 0,01–0,05% atropin hər gecə yatmazdan əvvəl damcılanır, 2–3 il davam edir və 5–18 yaş uşaqlarda miopiyanın artımını yavaşladır. Yan təsirlər: işığa həssaslıq, yaxını görmədə yüngül çətinlik, gözdə qızartı. Dozanı və müddəti həkim seçir; damcı özbaşına alınmamalıdır.
- Ortokeratologiya (orto-K): gecə taxılan sərt linzalar buynuz qişanı müvəqqəti yastılaşdırır, gündüz eynəksiz görmə təmin edir və artımı ləngidir. Ciddi gigiyena və tez-tez həkim nəzarəti tələb edir; buynuz qişa infeksiyası riski var.
- Lazer korreksiyası: yalnız göz böyüməsi dayandıqdan (adətən 18–21 yaş) və refraksiya 1–2 il sabit qaldıqdan sonra mümkündür.
Miopiya olan uşaq hər 6 ayda bir müayinə olunmalı, eynək dioptriyası dəyişdikcə yenilənməli, yüksək miopiyada isə torlu qişa periferiyası ildə bir dəfə yoxlanılmalıdır.
Azərbaycanda uşaqların göz müayinəsi: nə var, nə pulsuzdur
"Uşaqların icbari dispanserizasiyası haqqında" 5 mart 2013-cü il tarixli 591-IVQ nömrəli Qanuna görə, 18 yaşadək bütün uşaqlar hər il dövlət tibb müəssisələrində dövlət büdcəsi hesabına pulsuz profilaktik baxışdan keçməlidir; baxışa laborator, instrumental və skrininq müayinələr, o cümlədən dar ixtisaslı mütəxəssislərin (oftalmoloq daxil olmaqla) iştirakı nəzərdə tutulur. Dispanserizasiya valideynin razılığı ilə aparılır, nəticələr elektron registrə yazılır və uşaqlar sağlamlıq qruplarına bölünür. Məktəblərdə uşaqlar adətən ərazi poliklinikasının və ya Ailə Sağlamlıq Mərkəzinin mütəxəssisləri tərəfindən sinif-sinif müayinə edilir; şübhəli nəticə olduqda uşaq oftalmoloqa göndərilir. Rayonlarda isə Səhiyyə Nazirliyinin səyyar oftalmoloji briqadaları fəaliyyət göstərir. Məktəbinizdə bu il müayinənin keçirilib-keçirilmədiyini sinif rəhbərindən, yaxud ərazi poliklinikasından dəqiqləşdirin. Ətraflı oftalmoloji müayinə Akademik Zərifə Əliyeva adına Milli Oftalmologiya Mərkəzində, dövlət uşaq xəstəxanalarında (icbari tibbi sığorta ilə) və özəl göz klinikalarında aparılır.
Tez-tez verilən suallar
Uşağın ilk tam göz müayinəsi neçə yaşda olmalıdır?
Yenidoğulmuşda və 6–12 aylıqda pediatr skrininqi, 3–5 yaş arasında isə oftalmoloqda görmə itiliyi və refraksiya ilə ilk tam müayinə. Sonra məktəb illərində hər il.
Ekran miopiyaya səbəb olurmu?
Birbaşa sübut hələ tam deyil, amma tədqiqatlar uzun yaxın iş və ekran vaxtı ilə miopiyanın artması arasında aydın əlaqə göstərir. ÜST 2 yaşadək ekranı tövsiyə etmir, 2–4 yaşda gündə 1 saatdan az məsləhət görür.
Eynək taxmaq miopiyanı artırır?
Xeyr. Düzgün seçilmiş eynək görməni bərpa edir və gözün yorulmasını azaldır; eynəyi taxmamaq isə artımı sürətləndirə bilər.
Atropin damcıları təhlükəsizdirmi?
Aşağı dozada (0,01–0,05%) uzunmüddətli tədqiqatlarda təhlükəsiz sayılır, amma yalnız oftalmoloq təyin edir və hər 6 ayda nəzarət tələb olunur.
Günəşli havada göz eynəyi lazımdırmı?
Bəli, UV qorumalı eynək gözü qoruyur və açıq havanın miopiya əleyhinə faydasını azaltmır. Əsas olan gün işığının parlaqlığıdır, birbaşa günəşə baxmaq deyil.
Miopiya yaşla keçirmi?
Xeyr, geri qayıtmır. Adətən 18–21 yaşda sabitləşir. Uşaqlıqda artımı yavaşlatmaq gələcəkdə yüksək miopiya və torlu qişa fəsadlarının riskini azaldır.
Mənbə: IAPB Vision Atlas / Br J Ophthalmol 2024, AAO – Miopiya, AAO – Uşaqlarda miopiya nəzarəti, AAO – Uşaqlarda göz skrininqi, ÜST – 5 yaşadək uşaqlar üçün təlimat, ÜST – Görmə pozğunluğu, Azerbaijan Journal of Public Health, Uşaqların icbari dispanserizasiyası haqqında Qanun
Şərhlər