Ürək infarktının (miokard infarktı) ən tipik əlaməti döş qəfəsinin ortasında 5 dəqiqədən çox davam edən və ya gəlib-gedən sıxıcı, təzyiq hissi kimi ağrıdır; ağrı sol qola, hər iki qola, çənəyə, boyuna, kürəyə və ya mədə nahiyəsinə yayıla, soyuq tər, təngnəfəslik, ürəkbulanma və qorxu hissi ilə müşayiət oluna bilər. Qadınlarda, yaşlılarda və şəkərli diabet xəstələrində döş ağrısı zəif və ya ümumiyyətlə olmaya bilər – onlarda qəfil təngnəfəslik, izaholunmaz halsızlıq, ürəkbulanma, kürək və çənə ağrısı ön plana çıxır. Belə əlamətlərdə ilk 10 dəqiqə içində 103-ə (və ya 112-yə) zəng etmək lazımdır: tıxanmış damarı ilk 1–2 saatda açmaq ürək əzələsinin böyük hissəsini xilas edir. Azərbaycanda Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə 2025-ci ildə 59 834 ölümün 33 555-i (56%) qan dövranı sistemi xəstəliklərindən olub – bu, ölkədə hər iki ölümdən biri deməkdir. Bu məqalə ümumi məlumat üçündür; şübhə yarandıqda gözləməyin, həkimə müraciət edin.
Ürək infarktı nədir və niyə hər dəqiqə önəmlidir
Miokard infarktı ürək əzələsini qanla təmin edən tac (koronar) arteriyalardan birinin, adətən aterosklerotik lövhənin partlaması nəticəsində yaranan tromb (laxta) ilə tıxanmasıdır. Qan axını kəsilən sahədə əzələ hüceyrələri 20–30 dəqiqədən sonra məhv olmağa başlayır, 6 saatdan sonra zədələnmənin böyük hissəsi geri dönməz olur. Buna görə kardioloqlar "vaxt – əzələdir" deyirlər: simptom başlayandan damarın açılmasına qədər keçən müddət nə qədər qısa olsa, ürək çatışmazlığı və ölüm riski bir o qədər azdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının 2025-ci il hesabatına görə dünyada ildə təxminən 19,8 milyon insan ürək-damar xəstəliklərindən ölür (bütün ölümlərin 32%-i) və bu ölümlərin 85%-i infarkt və insultun payına düşür.
İlk əlamətlər: nəyə diqqət etməli
| Əlamət | Necə hiss olunur | Nə qədər tez-tez rast gəlinir |
|---|---|---|
| Döş qəfəsində ağrı və ya diskomfort | Sıxma, təzyiq, ağırlıq, "daş qoyulub" hissi; döşün ortasında və ya solunda; 5 dəqiqədən çox davam edir, istirahətlə keçmir | Ən tipik əlamət, xüsusilə kişilərdə |
| Ağrının yayılması | Sol qol (bəzən hər ikisi), çiyin, boyun, çənə, dişlər, kürək, mədə üstü | Çox tez-tez |
| Təngnəfəslik | Ağrı ilə birlikdə və ya ağrısız, istirahətdə də hava çatışmazlığı | Tez-tez; qadınlarda və yaşlılarda əsas şikayət ola bilər |
| Soyuq, yapışqan tər | Qəfil, səbəbsiz tərləmə, rəngin ağarması | Tez-tez |
| Ürəkbulanma, qusma, mədədə yanma | "Zəhərlənmə" və ya "qastrit" kimi səhv başa düşülür | Qadınlarda və arxa divar infarktında |
| Başgicəllənmə, huşun itməsi | Qəfil zəiflik, ayaq üstə dura bilməmək | Nisbətən az, lakin təhlükəlidir |
| Qorxu, narahatlıq | "Nəsə pis olacaq" hissi, panik | Tez-tez |
Vacib fərq: stenokardiya ağrısı adətən fiziki yük zamanı başlayır, 2–5 dəqiqə davam edir və istirahətlə və ya nitroqliserinlə keçir. İnfarkt ağrısı istirahətdə də davam edir, 15–20 dəqiqədən uzun çəkir və nitroqliserindən keçmir. Əlamətlər bəzən tutmalarla, günlərlə "xəbərdarlıq" şəklində gələ bilər – bu halda da həkimə müraciət gecikdirilməməlidir.
Qadınlarda fərqli simptomlar
Amerika Ürək Assosiasiyası (AHA) və NHS-in məlumatına görə qadınlarda infarkt daha çox atipik keçir və buna görə həm xəstə, həm də həkim tərəfindən gec tanınır. Qadınlarda klassik "sıxıcı döş ağrısı" olmaya və ya zəif ola bilər; əvəzində:
- qəfil və ya bir neçə gün davam edən izaholunmaz halsızlıq, yorğunluq;
- fiziki yük olmadan təngnəfəslik;
- ürəkbulanma, qusma, mədə üstündə ağrı və ya yanma;
- kürəyin yuxarı hissəsində, çiyinlər arasında, boyunda və ya çənədə ağrı;
- soyuq tər, başgicəllənmə, yuxu pozulması;
- döşdə "narahatlıq" – ağrı deyil, təzyiq və ya dolğunluq hissi.
Menopauzadan sonra qadınlarda risk kəskin artır; şəkərli diabet qadınlarda infarkt riskini kişilərə nisbətən daha çox yüksəldir. Yaşlı insanlarda və diabet xəstələrində sinir zədələnməsi səbəbindən "səssiz infarkt" – ağrısız, yalnız halsızlıq və təngnəfəsliklə – nadir deyil. Qayda sadədir: 50 yaşdan yuxarı qadında qəfil izaholunmaz təngnəfəslik, halsızlıq və soyuq tər infarkt kimi qiymətləndirilməli və 103-ə zəng edilməlidir.
İlk 10 dəqiqədə nə etməli: addım-addım
- Dərhal 103-ə (və ya 112-yə) zəng edin. "Ürək infarktından şübhələnirəm" deyin, dəqiq ünvan verin, operatorun suallarına cavab verin və telefonu operator icazə verənə qədər bağlamayın. Xəstəni öz maşınınızla aparmağa çalışmayın – yolda ürək dayanması baş verə bilər, təcili yardım briqadası isə EKQ çəkib müalicəyə yolda başlayır.
- Xəstəni oturdun. Yarımoturaq vəziyyət (kürək dayaqlı, dizlər bükülü) ürəyə yükü azaldır. Uzatmaq və ya gəzdirmək olmaz.
- Hərəkəti və stressi azaldın. Sıx paltarı, qalstuku, kəməri boşaldın, pəncərəni açın, sakit danışın.
- Nitroqliserin – yalnız həkim təyin edibsə. Xəstədə əvvəldən təyin olunmuş nitroqliserin varsa, dil altına 1 tablet; təzyiq aşağıdırsa (sistolik 90-dan az), huş qarışıbsa və ya son 24–48 saatda ereksiya dərmanı (sildenafil və bənzərləri) qəbul edilibsə – vermək olmaz.
- Aspirin – ehtiyatla. Aşağıda ayrıca izah olunur.
- Xəstəni tək qoymayın, nəfəs və huşunu izləyin. Yemək-içmək verməyin (sonra əməliyyat lazım ola bilər).
- Huş və nəfəs itərsə – ürək-ağciyər reanimasiyası. Xəstəni bərk səthə uzadın, döş sümüyünün ortasına iki əllə, dəqiqədə 100–120 dəfə, 5–6 sm dərinlikdə fasiləsiz sıxın; 103 operatoru telefonla yönləndirəcək. Yaxınlıqda avtomatik defibrillyator (AED) varsa, istifadə edin. Təcili yardım gələnə qədər dayanmayın.
Sənədləri (şəxsiyyət vəsiqəsi, əvvəlki EKQ, daimi qəbul olunan dərmanların siyahısı) hazır edin – bu, xəstəxanada vaxt qazandırır.
Aspirin məsələsi: nə vaxt olar, nə vaxt olmaz
NHS və AHA tövsiyələrinə görə, infarkt şübhəsində aspirin (asetilsalisil turşusu) trombun böyüməsini ləngidir və sağ qalma şansını artırır. Lakin bu, özbaşına deyil, aşağıdakı şərtlərlə edilir:
- Əvvəlcə 103-ə zəng edin, operatora və ya gələn həkimə aspirin verməyin mümkünlüyünü soruşun; bir çox təcili yardım protokolunda bunu briqada özü edir.
- Xəstə huşludursa, uda bilirsə, aspirinə allergiyası yoxdursa, mədə-bağırsaq qanaxması, aktiv xora və ya qanaxma pozğunluğu yoxdursa – bir adi aspirin tabletini (təxminən 300 mq; "ürək" dozası olan 75–100 mq-lıq tabletlərdən 2–3 ədəd) çeynəyib udmaq tövsiyə olunur. Çeynəmək udmaqdan daha tez təsir edir.
- Aspirin insultu istisna etmir: üzdə əyilmə, bir tərəfdə zəiflik, danışıq pozğunluğu varsa, aspirin verilməməlidir – bu, qanaxmalı insultda vəziyyəti ağırlaşdıra bilər.
- Aspirin ağrıkəsici (ibuprofen, diklofenak) ilə əvəz edilmir; qeyri-steroid ağrıkəsicilər infarktda ziyanlı ola bilər.
- Aspirin təcili yardımı əvəz etmir və zəngi gecikdirməyə səbəb olmamalıdır.
Risk faktorları və Azərbaycanda statistika
Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə qan dövranı sistemi xəstəlikləri ölkədə ölümün bir nömrəli səbəbidir: 2024-cü ildə 58 909 ölümün 33 289-u (hər 100 min nəfərə 326,3), 2025-ci ildə isə 59 834 ölümün 33 555-i bu qrupa aid olub. Eyni dövrdə ilk dəfə qoyulan ürək-damar diaqnozlarının sayı 2023-cü ildəki 212 206-dan 2024-cü ildə 233 085-ə yüksəlib; icbari tibbi sığorta çərçivəsində 2024-cü ildə 50 806 koronar angioqrafiya aparılıb. Dəyişdirilə bilən və bilməyən risk faktorları:
- Siqaret – infarkt riskini 2–3 dəfə artırır; tərgitmədən 1 il sonra risk yarıya enir.
- Yüksək qan təzyiqi – 140/90 mm c.s.-dən yuxarı; Azərbaycanda yetkin əhalinin təxminən üçdə birində rast gəlinir.
- Yüksək xolesterin (LDL), şəkərli diabet, piylənmə (bel çevrəsi kişilərdə 94 sm, qadınlarda 80 sm-dən çox).
- Hərəkətsizlik – həftədə 150 dəqiqədən az orta intensivlikli fəaliyyət.
- Duz, doymuş yağ və şəkərlə zəngin qida, alkoqol, xroniki stress, yuxu çatışmazlığı.
- Dəyişdirilməyən: yaş (kişilərdə 45, qadınlarda 55-dən sonra), kişi cinsi, ailədə erkən infarkt (ata/qardaşda 55, ana/bacıda 65 yaşa qədər).
40 yaşdan sonra ildə bir dəfə təzyiq, qan şəkəri, lipid profili və EKQ yoxlanılması – ailə həkimi vasitəsilə icbari sığorta çərçivəsində pulsuz – riski vaxtında aşkar etməyə imkan verir.
Azərbaycanda hara müraciət etməli və icbari sığorta nəyi ödəyir
Təcili halda yeganə doğru addım 103-dür: təcili yardım xidməti pulsuzdur, briqada xəstəni ən yaxın kateterizasiya laboratoriyası olan xəstəxanaya çatdırır. Bakıda infarkt xəstələrinin qəbul edildiyi, təcili angioqrafiya və stentləmə aparan əsas dövlət mərkəzləri arasında Səhiyyə Nazirliyinin C. Abdullayev adına Elmi-Tədqiqat Kardiologiya İnstitutu, Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanası, M. Topçubaşov adına Elmi Cərrahiyyə Mərkəzi və Yeni Klinika var; regionlarda Şəki Ürək Mərkəzi, Lənkəran və Şirvan regional xəstəxanaları fəaliyyət göstərir. Hansı xəstəxanaya aparılacağını briqada xəstənin vəziyyətinə və yerinə görə seçir.
İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin xidmətlər zərfinə görə ürək-damar sahəsində aşağıdakılar sığorta hesabına, xəstə üçün ödənişsiz göstərilir: təcili tibbi yardım və stasionar müalicə, EKQ, exokardioqrafiya, laborator analizlər, koronar angioqrafiya, aorto-koronar şuntlama (açıq ürək əməliyyatı, 2021–2023-cü illərdə 8 153 əməliyyat), reanimasiya, dərman və sərf materialları, qan komponentləri, xəstə və müşayiətçinin qidalanması. Koronar stentləmə də xidmətlər zərfində nəzərdə tutulub, lakin stentin növü və planlı əməliyyatlarda növbə qaydası üzrə detalları its.gov.az saytından və ya 1650 çağrı mərkəzindən dəqiqləşdirin. Planlı müayinə və əməliyyat üçün əvvəlcə ailə həkiminə müraciət edib yönləndirmə (göndəriş) almaq lazımdır.
Tez-tez verilən suallar
Döş ağrısı neçə dəqiqə davam edərsə 103-ə zəng etməliyəm?
5 dəqiqədən çox davam edən və ya istirahətlə keçməyən sıxıcı ağrıda, xüsusilə tər, təngnəfəslik və ürəkbulanma varsa – dərhal. Gözləmək və "keçər" demək ən təhlükəli səhvdir.
Qadınlarda infarktın ən çox rast gələn əlaməti nədir?
Qəfil təngnəfəslik, izaholunmaz halsızlıq, soyuq tər, ürəkbulanma və kürək-çənə ağrısı; klassik döş ağrısı zəif ola və ya olmaya bilər.
İnfarkt şübhəsində aspirin içmək olar?
Allergiya, mədə qanaxması və insult əlamətləri yoxdursa və xəstə huşludursa, bir adi aspirin tabletini çeynəmək tövsiyə olunur – ancaq əvvəlcə 103-ə zəng edin və operatorla razılaşdırın.
Xəstəni özüm maşınla xəstəxanaya aparım?
Xeyr. Təcili yardım briqadası yolda EKQ çəkir, müalicəyə başlayır və ürək dayanmasında reanimasiya edə bilir. Yalnız 103 əlçatmazdırsa, ən yaxın xəstəxanaya aparın.
Azərbaycanda stentləmə və şuntlama pulsuzdur?
Aorto-koronar şuntlama, koronar angioqrafiya və təcili stasionar müalicə icbari tibbi sığorta ilə ödənilir; stentləmənin detallarını its.gov.az və ya 1650 vasitəsilə dəqiqləşdirin.
Gənc insanda infarkt ola bilər?
Bəli, nadir olsa da: siqaret, piylənmə, diabet, irsi yüksək xolesterin və narkotik maddələr 30–40 yaşda da infarkta səbəb ola bilər. Əlamətlər eyni qaydada qiymətləndirilməlidir.
Mənbə: ÜST – Cardiovascular diseases, American Heart Association – Warning signs of a heart attack, NHS – Heart attack, Modern.az – Dövlət Statistika Komitəsi, ölüm səbəbləri, Turan – Azərbaycanın ürək problemi, e-saglam.az – İTS və şuntlama, İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi, Səhiyyə Nazirliyi
Şərhlər