Oktyabrın 10-da dünyada Ümumdünya Psixi Sağlamlıq Günü qeyd olunur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, hazırda dünyada təxminən 1 milyard insan psixi pozuntularla yaşayır. Azərbaycanda isə Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) göstəricilərinə əsasən, psixi və davranış pozuntuları ilə bağlı ilk dəfə diaqnoz qoyulan şəxslərin sayı 2025-ci ildə 18 602 nəfər təşkil edib. Bu, 2024-cü illə müqayisədə azalma olsa da, əvvəlki illərin göstəricilərindən yüksəkdir.
Günün tarixi və 2026-cı ilin mövzusu
Ümumdünya Psixi Sağlamlıq Günü 1992-ci ildən Ümumdünya Psixi Sağlamlıq Federasiyasının təşəbbüsü ilə hər il oktyabrın 10-da keçirilir. Günün əsas məqsədi psixi sağlamlığın əhəmiyyətinə diqqət çəkmək, cəmiyyətdə məlumatlılığı artırmaq və psixoloji çətinliklərlə üzləşən insanlara qarşı damğalanma və ayrı-seçkiliyin azaldılmasına töhfə verməkdir.
2026-cı il kampaniyasının mövzusu şəxsi təcrübələrin dinlənilməsi ilə bağlıdır: psixi sağlamlıq problemi yaşamış insanların səsinin eşidilməsi, onların bu sahədəki qərarların qəbuluna cəlb olunması və real dəyişikliklərə nail olunması əsas mesaj kimi müəyyən edilib.
ÜST-in qlobal rəqəmləri
AZƏRTAC-ın ÜST-ə istinadən yaydığı məlumata görə, dünyada təxminən 1 milyard insan müxtəlif psixi pozuntularla yaşayır. Hər il təqribən 3 milyon insan alkoqolun zərərli istifadəsi nəticəsində həyatını itirir, hər 40 saniyədə bir nəfər intihar edir. Depressiya əmək qabiliyyətinin itirilməsinə səbəb olan xəstəliklər arasında birinci yerdədir.
ÜST psixi pozuntuların ürək-damar xəstəlikləri, diabet, HİV, bədbəxt hadisələr və özünəzərərvermə riski ilə əlaqəli olduğunu bildirir. Təşkilatın qiymətləndirməsinə görə, psixi pozuntusu olan insanların böyük hissəsi lazımi müalicə və dəstəyə çıxış əldə edə bilmir. Psixi sağlamlıq problemlərinin artmasının səbəbləri arasında informasiya yüklənməsi, siyasi və iqtisadi böhranlar, COVID-19 pandemiyasının nəticələri, iş yerindəki şərait, damğalanma və ayrı-seçkilik göstərilir.
Azərbaycanda statistika: illər üzrə müqayisə
Sfera.az-ın DSK məlumatlarına əsaslanaraq yaydığı göstəricilərə görə, Azərbaycanda psixi və davranış pozuntuları ilə bağlı ilk dəfə diaqnoz qoyulan şəxslərin sayı son illərdə belə dəyişib:
| İl | İlk dəfə diaqnoz qoyulan şəxslərin sayı |
|---|---|
| 2010 | 11 201 |
| 2015 | 7 764 |
| 2020 | 12 334 |
| 2024 | 24 228 |
| 2025 | 18 602 |
Rəqəmlər göstərir ki, 2025-ci ildə ilk dəfə diaqnoz qoyulanların sayı 2024-cü illə müqayisədə təxminən 5,6 min nəfər azalsa da, 2010, 2015 və 2020-ci illərin səviyyəsindən xeyli yüksəkdir. Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, qeydiyyata alınan diaqnozların sayının dəyişməsi ölkədə psixi sağlamlıq problemlərinin ümumi yayılmasının eyni nisbətdə artması və ya azalması demək deyil. Bu göstəriciyə həm də tibbi xidmətə müraciətin artması, diaqnostika imkanlarının genişlənməsi və cəmiyyətdə mövzuya münasibətin dəyişməsi təsir edə bilər.
Niyə vaxtında kömək istəmək vacibdir
İş və təhsil mühitində təzyiq, sosial təcrid, ailə problemləri, iqtisadi çətinliklər və uzunmüddətli stress insanın psixoloji rifahına mənfi təsir göstərə bilər. Mütəxəssislər emosional çətinlikləri vaxtında müəyyənləşdirməyin, yaxınların dəstəyinin və ehtiyac olduqda ixtisaslı mütəxəssisə müraciət etməyin vacibliyini vurğulayırlar.
Cəmiyyətdə mövcud olan yanlış təsəvvürlər və damğalanma qorxusu insanların yardım istəməsini çətinləşdirən əsas amillərdəndir. Halbuki psixoloji çətinlik yaşamaq insanın zəif olması demək deyil. ÜST-in tövsiyələrində stressin idarə edilməsi qədər onun qarşısının alınmasının da əhəmiyyəti qeyd olunur: gündəlik rejim, iş və istirahət balansı, emosiyaları tənzimləmə bacarıqları və açıq ünsiyyət bu baxımdan mühüm sayılır.
Ümumdünya Psixi Sağlamlıq Günü bir daha xatırladır ki, psixi sağlamlıq fiziki sağlamlıq qədər vacibdir. Bu sahədə maarifləndirmənin artırılması, psixoloji yardım xidmətlərinin əlçatanlığının genişləndirilməsi və psixi sağlamlıq problemi yaşayan insanların cəmiyyətə bərabərhüquqlu inteqrasiyası prioritet olaraq qalır.
Şərhlər