Su çiçəyi (varisella) – varisella-zoster virusunun törətdiyi, çox asan yoluxan infeksiyadır. Əsas əlaməti bütün bədənə yayılan, qaşınan səpgidir: əvvəlcə kiçik qırmızı ləkələr, sonra maye ilə dolu qabarcıqlar, daha sonra qabıqlar əmələ gəlir. Yoluxmadan səpgiyə qədər adətən 10–21 gün (çox vaxt təxminən 2 həftə) keçir. Xəstə səpgidən 1–2 gün əvvəldən bütün qabarcıqlar qabıq bağlayana qədər yoluxucudur – bu, adətən səpginin başlanmasından təxminən 5 gün sonradır. Sağlam uşaqlarda xəstəlik çox vaxt yüngül keçir, lakin hamilələr, körpələr, immuniteti zəif olanlar və böyüklər üçün təhlükəli ola bilər. Hərarəti salmaq üçün uşağa aspirin verilməməlidir. Azərbaycanda varisella peyvəndi milli peyvənd təqviminə daxil deyil, bəzi özəl klinikalarda vurulur. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir – şübhə yarandıqda həkimə müraciət edin.
Əlamətlər və səpgilərin mərhələləri
ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinə (CDC) və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) görə səpgidən 1–2 gün əvvəl hərarət, halsızlıq, iştahsızlıq və baş ağrısı ola bilər. Səpgi adətən baş dərisində, üzdə, sinədə və kürəkdə başlayır, sonra bütün bədənə, həmçinin ağız boşluğuna, göz qapaqlarına və cinsiyyət nahiyəsinə yayılır. Uşaqda 250–500 qabarcıq ola bilər.
| Mərhələ | Nə baş verir | Müddət |
|---|---|---|
| Başlanğıc | hərarət, yorğunluq, iştahsızlıq, baş ağrısı | səpgidən 1–2 gün əvvəl |
| 1. Ləkələr | kiçik qırmızı, çəhrayı və ya dəri rəngində ləkələr; tünd dəridə az görünə bilər | ilk saatlar |
| 2. Qabarcıqlar | ləkələr şəffaf maye ilə dolur, çox qaşınır, partlaya bilər | təxminən 24–48 saat ərzində qabıq bağlamağa başlayır |
| 3. Qabıqlar | qabarcıqlar quruyur, qabıq bağlayır | bütün qabarcıqların qabıq bağlaması təxminən 1 həftə |
Su çiçəyinin xarakterik cəhəti odur ki, köhnə səpgilər qabıq bağladığı vaxt 5–7 gün ərzində yeniləri çıxır, ona görə dəridə eyni anda müxtəlif mərhələlərdə səpgilər görünür. Xəstəlik adətən 4–7 gün davam edir. Peyvənd olunmuş insanlarda xəstəlik (“sıçrayış infeksiyası”) adətən daha yüngül keçir: qabarcıqlar az olur və ya yalnız qırmızı ləkələr görünür, hərarət zəif olur və ya olmur.
Necə yoluxur və nə vaxta qədər yoluxucudur
Virus hava-damcı yolu ilə – xəstə ilə eyni otaqda olarkən – və qabarcıqların mayesi ilə birbaşa təmas zamanı keçir. CDC-yə görə immuniteti olmayan və xəstəyə yaxın təmasda olan insanların 90%-ə qədəri yoluxur.
- İnkubasiya dövrü: 10–21 gün, çox vaxt 14–16 gün.
- Yoluxucu dövr: səpgidən 1–2 gün əvvəldən bütün səpgilər qabıq bağlayana qədər.
- Peyvəndlilərdə: qabarcıqsız, qabıq bağlamayan səpgi olduqda – 24 saat ərzində yeni səpgi çıxmayana qədər.
- Zonadan yoluxma: su çiçəyi keçirməmiş və peyvənd olunmamış insan zona (herpes zoster) xəstəsinin qabarcıqlarından yoluxa bilər – bu halda onda zona deyil, su çiçəyi başlayır.
Əksər insanlar bir dəfə xəstələndikdən sonra ömürlük immunitet qazanır, təkrar xəstələnmə nadirdir.
Evdə qulluq: qaşınma, dırnaqlar, hərarət
NHS, CDC və Amerika Pediatriya Akademiyası (AAP) evdə aşağıdakıları tövsiyə edir:
- bol maye verin; uşaq az içirsə, susuzlaşma əlamətlərinə diqqət edin;
- sərin suda çimdirin və dərini sürtmədən, yüngülcə qurulayın; yulaf və ya çörək sodası ilə vannalar qaşınmanı azalda bilər;
- aptekdən sərinləşdirici losyon və ya gel (məsələn, kalamin losyonu) istifadə edin; qaşınma üçün antihistamin dərmanını həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşərək seçin;
- dırnaqları qısa kəsin, gecə uşağın əllərinə pambıq əlcək və ya corab geyindirin – qaşımaq bakterial infeksiyaya və çapıqlara səbəb olur;
- qabarcığa toxunduqdan sonra əlləri sabunla ən azı 20 saniyə yuyun;
- sərbəst, pambıq paltar geyindirin.
Hərarət və ağrı. Uşaqlara və yeniyetmələrə aspirin vermək olmaz: CDC və AAP-a görə su çiçəyi zamanı aspirin qəbulu qaraciyər və beyni zədələyən, ölümlə nəticələnə bilən Reye sindromu ilə əlaqəlidir (NHS 16 yaşdan kiçiklərə aspirin verilməməsini vurğulayır). NHS hərarət və ağrı üçün parasetamolu göstərir, ibuprofeni isə həkim demədikcə istifadə etməməyi tövsiyə edir, çünki o, ağır dəri infeksiyaları riski ilə əlaqələndirilir. Doza və uyğun dərmanı həkim və ya əczaçıdan soruşun.
Kimlər üçün təhlükəlidir
ÜST və CDC aşağıdakı qrupları ağır gediş və ağırlaşmalar baxımından yüksək riskli hesab edir:
- hamilələr – hamiləliyin ilk 20 həftəsində yoluxma dölün inkişaf qüsurlarına (anadangəlmə varisella sindromu) səbəb ola bilər, doğuşa yaxın yoluxma isə yenidoğulmuş üçün təhlükəlidir; hamilələrdə ağır pnevmoniya riski də yüksəkdir;
- yenidoğulmuşlar və 1 yaşdan kiçik körpələr;
- immuniteti zəif olanlar – xərçəng müalicəsi, kimyaterapiya, orqan köçürülməsi, HİV, uzunmüddətli steroid qəbulu;
- 12 yaşdan böyük yeniyetmələr və böyüklər – ÜST-ün məlumatına görə peyvəndə qədərki dövrdə böyüklərdə ölüm göstəricisi məktəbəqədər uşaqlara nisbətən 20–25 dəfə yüksək olub.
Bu qruplardan birinə aid olan şəxs xəstə ilə təmasda olubsa və ya əlamətlər başlayıbsa, dərhal həkimə zəng edin. Həkim lazım bilsə, antiviral dərman təyin edə bilər – CDC və AAP-a görə o, səpginin ilk 24 saatı ərzində başlandıqda daha təsirlidir.
Ağırlaşmalar və təcili əlamətlər
CDC-yə görə sağlam insanlarda ağırlaşmalar nadirdir, lakin ola bilər: dəri və yumşaq toxumaların bakterial infeksiyası, pnevmoniya, beyin iltihabı (ensefalit), tarazlıq pozğunluğu (serebellar ataksiya), qanaxma problemləri, sepsis və susuzlaşma. ÜST-ə görə ensefalit təxminən 33–50 min xəstədən birində rast gəlinir.
Aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət edin, vəziyyət ağırdırsa 103-ə zəng edin:
- hərarət 38,9°C-dən yüksəkdir və ya 4 gündən çox davam edir;
- qabarcıqların ətrafında dəri çox qızarıb, isti və ağrılıdır və ya irin axır;
- nəfəs darlığı, güclü öskürək;
- uşaq çətin oyanır, çaşqındır, yeriməkdə çətinlik çəkir, boyun ətrafında sərtlik var;
- təkrarlanan qusma, güclü qarın ağrısı;
- səpgi qanlıdır və ya bədəndə göyərmələr əmələ gəlir;
- susuzlaşma əlamətləri – körpədə bezlərin az islanması;
- yenidoğulmuşda su çiçəyindən şübhə.
Peyvənd və zona (herpes zoster) ilə əlaqə
ÜST-ün 2025-ci ilin noyabrında dərc etdiyi mövqe sənədinə görə su çiçəyinin effektiv profilaktikası üçün 2 doza varisella tərkibli peyvənd tövsiyə olunur: birinci doza 9 aylıqdan etibarən, ikinci doza ən azı 4 həftə fasilə ilə vurulur. Peyvənd olunmamış yeniyetmə və böyüklər üçün də 2 dozalı sxem tövsiyə edilir. Təmasdan sonra 3–5 gün ərzində vurulan peyvənd xəstəliyin qarşısını ala bilər. ABŞ-da uşaqlara 12–15 aylıqda və 4–6 yaşda iki doza vurulur; CDC-yə görə 2 doza təxminən 90% effektivdir. Böyük Britaniyada uşaqlara 12 və 18 aylıqda qızılca, parotit, məxmərək və su çiçəyinə qarşı birləşmiş peyvənd təklif olunur.
Peyvənd canlı zəiflədilmiş virusdan hazırlanır, ona görə hamiləlikdə və ağır immun çatışmazlığında vurulmur; ÜST peyvənddən sonra hamiləliyi ən azı 4 həftə təxirə salmağı tövsiyə edir.
Azərbaycanda: 2026-cı ilin yanvarında dərc olunmuş məlumata görə varisella peyvəndi Səhiyyə Nazirliyinin rəsmi peyvənd təqviminə daxil deyil, lakin bir sıra özəl tibb müəssisələrində vurulur. Qiymət və mövcudluq klinikaya görə dəyişir – peyvənd barədə pediatrınızla məsləhətləşin və aktual vəziyyəti rəsmi mənbələrdən dəqiqləşdirin.
Su çiçəyi ilə zona arasında əlaqə
Su çiçəyi sağaldıqdan sonra virus orqanizmdən çıxmır, sinir düyünlərində “yatmış” vəziyyətdə qalır. İllər sonra, xüsusən yaş artdıqda və ya immunitet zəiflədikdə yenidən aktivləşərək zona – bədənin bir tərəfində zolaq şəklində ağrılı səpgi yarada bilər. Zona xəstəsindən su çiçəyi keçirməmiş insana virus keçə bilər, lakin ÜST-ə görə bu, su çiçəyi xəstəsindən yoluxmaya nisbətən təxminən 5 dəfə az baş verir. AAP qeyd edir ki, su çiçəyi peyvəndi gələcəkdə zona riskini də azaldır.
Bağçaya və məktəbə nə vaxt qayıtmaq olar
NHS və AAP-a görə uşaq bütün səpgilər qabıq bağlayana qədər bağçaya, məktəbə, böyüklər isə işə getməməlidir – bu, adətən səpginin başlanmasından təxminən 5 gün sonradır. CDC-yə görə uşaqlar orta hesabla 5–6 gün bağça və ya məktəbdən qalır. Peyvənd olunmuş uşaqda səpgi qabıq bağlamırsa, 24 saat ərzində yeni səpgi çıxmadıqda yoluxucu hesab edilmir. Bu müddətdə hamilələrlə, yenidoğulmuşlarla və immuniteti zəif insanlarla təmasdan çəkinin, bağçanı və ya məktəbi xəbərdar edin. Qurumun öz qaydaları ola bilər, ona görə həkimdən arayış tələb olunub-olunmadığını soruşun.
Tez-tez verilən suallar
Su çiçəyini iki dəfə keçirmək olarmı?
Mümkündür, lakin nadirdir. Əksər insanlar bir dəfə xəstələndikdən sonra ömürlük immunitet qazanır.
Uşağı qəsdən xəstə uşaqla təmasda saxlamaq düzgündürmü?
Xeyr. CDC belə “su çiçəyi məclislərinə” qəti şəkildə qarşıdır, çünki sağlam uşaqda da ağır ağırlaşmalar ola bilər. Etibarlı qoruma üsulu peyvənddir.
Hamilə qadın su çiçəyi xəstəsi ilə təmasda olubsa, nə etməli?
Əvvəllər su çiçəyi keçirməyibsə və peyvənd olunmayıbsa, dərhal həkiminə və ya mamaçasına zəng etməlidir.
Səpgilərə yaşıl boya (brilyant yaşılı) sürtmək lazımdırmı?
Beynəlxalq mənbələr bunu müalicə kimi tövsiyə etmir. Qaşınmanı azaltmaq üçün sərinləşdirici losyon, sərin vanna və qısa dırnaqlar daha vacibdir.
Su çiçəyindən sonra çapıq qalırmı?
Adətən qalmır, lakin qabarcıqları qaşımaq və infeksiyalaşma çapıq riskini artırır.
Böyüklər üçün su çiçəyi təhlükəlidirmi?
Bəli, böyüklərdə xəstəlik adətən uşaqlara nisbətən daha ağır keçir və ağırlaşma riski yüksəkdir, ona görə əlamətlər başlayan kimi həkimə müraciət edin.
Mənbə: NHS – Chickenpox, CDC – About Chickenpox, CDC – Symptoms and Complications, CDC – Chickenpox Treatment, CDC – Chickenpox Vaccination, ÜST – Varisella peyvəndləri üzrə mövqe sənədi (noyabr 2025), HealthyChildren.org (AAP) – Chickenpox, AzEdu.az – Chickenpox in Azerbaijan
Şərhlər