Sinüzit (haymorit): əlamətlər, kəskin və xroniki fərqi, antibiotik nə vaxt lazımdır

Sinüzit – burun ətrafındakı hava boşluqlarının (sinusların) selikli qişasının iltihabıdır; geniş işlənən haymorit adı isə yanaq sümüyünün arxasındakı haymor (yuxarı çənə) sinusunun iltihabını bildirir. Əsas əlamətlər burun tutulması, üzdə ağrı və təzyiq, qalın sarı-yaşıl selik və qoxu hissinin azalmasıdır. Şikayətlər 4 həftədən az sürürsə, sinüzit kəskin, 12 həftədən çox davam edirsə, xroniki sayılır. Kəskin sinüzitin böyük əksəriyyəti viruslu olub adətən 2–3 həftəyə öz-özünə keçir, ona görə antibiotik çox vaxt lazım olmur. Bakterial mənşəyə simptomlar 10 gündən çox yaxşılaşmadan davam etdikdə və ya yüngülləşib yenidən pisləşdikdə şübhə edilir. Göz ətrafında şişkinlik, görmə pozğunluğu, şiddətli baş ağrısı və ya boyun sərtliyi olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim məsləhətini əvəz etmir.

Kəskin və xroniki sinüzit arasında fərq nədir

Kəskin sinüzitdə şikayətlər 4 həftədən az, xroniki sinüzitdə isə 12 həftədən (təxminən 3 aydan) çox davam edir. Bu bölgünü Amerika Otolarinqologiya Akademiyasının (AAO-HNS) saytı ENT Health və Amerika Allergiya, Astma və İmmunologiya Akademiyası (AAAAI) işlədir. ENT Health-ə görə ABŞ-da hər il təxminən hər 8 yetkindən biri sinüzit keçirir.

Kəskin sinüzit – adətən soyuqdəymədən sonra başlayır və viruslarla, nadir hallarda bakteriyalarla bağlıdır. NHS-ə görə çox vaxt 4 həftə ərzində öz-özünə keçir.
Təkrarlanan sinüzit – ildə 3–4 və daha çox kəskin epizod (mənbədən asılı olaraq), aralarda şikayət olmur.
Xroniki sinüzit – əsasən uzunmüddətli iltihabla bağlıdır, infeksiya həmişə əsas səbəb olmur. Poliplərlə və poliplərsiz formaları var; allergiya, astma və burun arakəsməsinin əyriliyi riski artırır.

Sinüzitin əlamətləri hansılardır

Sinüzitin əsas əlamətləri burun tutulması, üzdə ağrı və təzyiq, rəngli qalın selik və qoxu hissinin azalmasıdır. NHS və Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə və Klinik Mükəmməllik İnstitutu (NICE) bunları sadalayır:

burun tutulması və ya axması;
yanaqlar, gözlər və ya alın ətrafında ağrı, şişkinlik, toxunanda həssaslıq;
burundan yaşıl və ya sarı, qalın selik, boğazın arxasına axan selik;
qoxu hissinin azalması və ya itməsi;
baş ağrısı, diş ağrısı, ağızdan pis qoxu, öskürək, qulaqlarda təzyiq, bəzən yüksək hərarət. Rəngli selik olmadan yalnız üzdə təzyiq varsa, ENT Health-ə görə səbəb miqren də ola bilər.

Uşaqlarda sinüzit necə özünü göstərir

Uşaqlarda sinüzit çox vaxt öskürək, ağızdan xoşagəlməz qoxu, əsəbilik, halsızlıq və qalın sarı-yaşıl ifrazatla özünü göstərir. ENT Health-ə görə 10–14 gündən uzun sürən "soyuqdəymə", ardıcıl 3 gün qalın rəngli ifrazat, qızdırma və göz ətrafında şişkinlik diqqət tələb edir. NHS kiçik uşaqlarda qidalanma çətinliyi və ağızdan nəfəs almanı da qeyd edir və 11 yaş və daha kiçik uşaqda sinüzit şübhəsi olduqda həkimə müraciəti tövsiyə edir.

Virus, yoxsa bakteriya: antibiotik nə vaxt lazımdır

Kəskin sinüzitin böyük əksəriyyəti virus mənşəlidir və antibiotik tələb etmir, çünki antibiotik viruslara təsir etmir. ENT Health-ə görə kəskin sinüzit hallarının təxminən 98%-i viruslarla bağlıdır. NICE-in NG79 təlimatında göstərilir ki, viruslu sinüzitin yalnız 0,5–2,2%-i bakterial infeksiya ilə ağırlaşır və hətta bakterial sinüzit də çox vaxt öz-özünə keçir.

10 gün qaydası: NICE simptomları təxminən 10 gün və daha az davam edən xəstələrə antibiotik yazılmamasını tövsiyə edir – bu dövrdə şikayətlər daha çox soyuqdəymə ilə bağlıdır. ENT Health də bakterial sinüziti 10 gün ərzində yaxşılaşmanın olmaması və ya yaxşılaşmadan sonra yenidən pisləşmə kimi təsvir edir. NICE-ə görə aşağıdakı əlamətlərdən bir neçəsi birlikdə olduqda bakterial səbəb daha ehtimallıdır:

simptomların 10 gündən çox davam etməsi;
rəngli və ya irinli burun ifrazatı;
bir tərəfli, güclü, xüsusilə diş və çənə üzərində ağrı;
qızdırma;
yüngül başlanğıcdan sonra vəziyyətin kəskin pisləşməsi.

Bu hallarda belə NICE həkimin antibiotiksiz izləmə və ya "ehtiyat resept" yanaşmasını seçə biləcəyini qeyd edir. Antibiotikə yalnız həkim qərar verir; özbaşına qəbul ishal, ürəkbulanma kimi yan təsirlərə və müqavimətə səbəb ola bilər.

Sinüzitdə evdə nə etmək olar və hansı dərman qrupları istifadə olunur

Yüngül kəskin sinüziti çox vaxt evdə istirahət, bol maye, ağrıkəsici və duzlu su ilə burun yuma ilə yüngülləşdirmək mümkündür. NHS bunları tövsiyə edir:

istirahət və bol maye qəbulu;
allergiyanı törədən amillərdən uzaq durmaq və siqaret çəkməmək;
duzlu su ilə burnu yumaq – NHS-in ev reseptində təxminən 570 ml su qaynadılıb soyudulur, ona 1 çay qaşığı duz və 1 çay qaşığı çörək sodası əlavə edilir; məhlul hər dəfə təzə hazırlanır və gündə 3 dəfəyədək istifadə olunur.

Su təhlükəsizliyi: ABŞ Qida və Dərman Administrasiyası (FDA) burnu yalnız distillə edilmiş, steril və ya 3–5 dəqiqə qaynadılıb ilıq vəziyyətə qədər soyudulmuş su ilə yumağı tövsiyə edir. Kran suyundakı mikroorqanizmlər, o cümlədən amöblər burunda nadir, lakin ağır infeksiya törədə bilər. Qaynadılmış su təmiz, bağlı qabda 24 saata qədər saxlanıla bilər.

Buxar: AAAAI isti, nəmli havanın rahatlıq verə biləcəyini yazır, NICE isə buxar inhalyasiyasının effektivliyinə dair sübut tapılmadığını bildirir. Qaynar su ilə yanıq riskinə görə, xüsusilə uşaqların yanında ehtiyatlı olun.

Dərmanları həkim və ya əczaçı seçir; burada yalnız ümumi qruplar sadalanır:

ağrıkəsici və qızdırmasalıcılar – uşaqlar üçün preparatı və dozanı həkim və ya əczaçı ilə dəqiqləşdirin;
steroidli burun spreyləri – şişkinliyi azaldır; NHS-ə görə bəzən bir neçə ay istifadə olunur;
antihistaminlər – yalnız şikayətlərin səbəbi allergiyadırsa;
burun açan (dekonjestan) sprey və damcılar – qısa müddətli rahatlıq verir. NHS onları 5 gündən artıq istifadə etməməyi tövsiyə edir, çünki uzunmüddətli istifadə burun tutulmasını daha da pisləşdirir; AAAAI bu vəziyyəti dərmanla bağlı (medikamentoz) rinitin səbəblərindən biri kimi göstərir. NHS hamiləlikdə onları istifadə etməməyi, yüksək təzyiq, ürək xəstəliyi və diabet olduqda isə əvvəlcə həkimlə məsləhətləşməyi tövsiyə edir;
antibiotiklər – yalnız həkim təyinatı ilə.

Soyuqdəymə, kəskin sinüzit və allergiya: fərqlər cədvəli

Soyuqdəymə, kəskin sinüzit və allergik rinit oxşar başlasa da, müddətinə, üz ağrısına və qaşınma olub-olmamasına görə fərqlənir. Cədvəl NHS, NICE və AAAAI məlumatlarına əsaslanır və diaqnoz vasitəsi deyil.

Əlamət	Soyuqdəymə	Kəskin sinüzit	Allergik rinit
Başlanğıc və müddət	virus infeksiyası; şikayətlər adətən 10 gündən az sürür	çox vaxt soyuqdəymədən sonra; 4 həftəyədək, adətən 2–3 həftə	allergenlə təmasdan bir neçə dəqiqə sonra; təmas davam etdikcə təkrarlanır
Burun ifrazatı	axıntı, tutulma	qalın, sarı-yaşıl selik, boğaza axma	adətən duru, şəffaf axıntı, tutulma
Üzdə ağrı və təzyiq	adətən zəif və ya yoxdur	yanaq, göz və alın ətrafında tipikdir	adətən olmur
Asqırma, göz və burun qaşınması	asqırma ola bilər	tipik deyil	tipikdir: asqırma, qaşınan, qızaran, sulanan gözlər
Qoxu hissi	müvəqqəti azala bilər	tez-tez azalır və ya itir	tutulma zamanı azala bilər
Hərarət	ola bilər	ola bilər	adətən olmur

Allergik rinit sinüzit riskini artırır: AAAAI-yə görə allergiya burun və sinusların selikli qişasını şişirdir, sinusların boşalmasına mane olur. Asqırma və burun qaşınması tez-tez təkrarlanırsa, allergik rinit haqqında ayrıca məqaləmizə baxın.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli

Sinüzit fonunda göz ətrafında şişkinlik, görmə pozğunluğu, şiddətli baş ağrısı, boyun sərtliyi və ya çox ağır ümumi vəziyyət yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin və ya təcili yardım şöbəsinə gedin. NICE bu əlamətlərdə xəstəxanaya göndərişi tövsiyə edir:

göz ətrafında şişkinlik və ya qızartı, göz almasının önə çıxması, ikiqat görmə, görmənin qəfil zəifləməsi;
alın sümüyü üzərində şişkinlik, şiddətli alın ağrısı;
boyun sərtliyi, çaşqınlıq, bədənin bir tərəfində zəiflik və ya digər nevroloji əlamətlər;
yüksək hərarətlə birlikdə çox ağır ümumi vəziyyət.

NHS-ə görə evdə 3 həftəlik müalicədən və ya həkim müalicəsinin 7 günündən sonra yaxşılaşma yoxdursa, sinüzit tez-tez təkrarlanırsa, ağrıkəsicilər kömək etmirsə, immun sistem zəifdirsə və ya uşaq 11 yaş və daha kiçikdirsə, ailə həkiminə və ya LOR həkiminə müraciət edin. Şikayətlərin yalnız üzün bir tərəfində olması da LOR müayinəsi üçün səbəbdir.

LOR müayinəsi, KT, punksiya və cərrahiyyə

Ağırlaşmamış sinüzitin diaqnozu adətən şikayətlərə və müayinəyə əsasən qoyulur, rentgen və ya kompüter tomoqrafiyası (KT) hər xəstəyə lazım olmur. ENT Health-ə görə KT ağırlaşma şübhəsi, təkrarlanan və ya uzun sürən şikayətlərdə təyin edilir; kiçik uşaqlarda şüalanmaya görə ehtiyatla istifadə olunur. Xroniki sinüzitin diaqnozu üçün LOR həkimi burun boşluğunda polip, irin və ya qalın selik görməli, yaxud KT ilə təsdiq etməlidir. AAAAI-yə görə yerli keyitmə altında nazik endoskopla burun boşluğuna baxıla, allergiya testləri aparıla bilər.

Punksiya: bəzi klinikalarda haymor sinusunun punksiyası (iynə ilə deşilib yuyulması) tətbiq olunur. İstinad etdiyimiz NHS, AAO-HNS və AAAAI materiallarında bu üsul müalicə seçimləri arasında göstərilmir; ona ehtiyac olub-olmadığına yalnız LOR həkimi müayinədən sonra qərar verə bilər.

Cərrahiyyə: kəskin sinüzitdə əməliyyat nadirdir və infeksiya gözə və ya beyinə yayıldıqda təcili aparılır. Dərmanla nəzarət edilməyən xroniki sinüzitdə endoskopik sinus əməliyyatı (FESS) edilir: NHS-ə görə ümumi narkoz altında tıxanmış toxuma götürülür və ya sinus girişi balonla genişləndirilir.

Tez-tez verilən suallar

Haymorit ilə sinüzit eyni xəstəlikdirmi?

Haymorit sinüzitin bir növüdür – yanaq sümüyünün arxasındakı haymor sinusunun iltihabıdır. Sinüzit isə bütün burunətrafı sinusların iltihabını əhatə edən ümumi addır.

Sinüzit neçə günə keçir?

NICE-ə görə kəskin sinüzit adətən 2–3 həftə, NHS-ə görə 4 həftəyədək davam edir. Şikayətlər 12 həftədən çox sürürsə, bu, xroniki sinüzit sayılır.

Yaşıl selik antibiotik lazım olduğunu göstərirmi?

Yox, tək başına göstərmir. NICE rəngli ifrazatı bakterial səbəbi ehtimal etdirən bir neçə əlamətdən yalnız biri sayır; qərarı müddət, ağrı, qızdırma və gedişatı birlikdə qiymətləndirən həkim verir.

Burun açan damcıları neçə gün istifadə etmək olar?

NHS burun açan sprey və damcıları 5 gündən artıq istifadə etməməyi tövsiyə edir. Uzun istifadə burun tutulmasını pisləşdirə bilər.

Sinüzit diş ağrısı verə bilərmi?

Bəli, NHS diş ağrısını sinüzit əlamətləri arasında göstərir. NICE isə diş infeksiyasını da istisna etməyi tövsiyə edir.

Mənbə: NHS – Sinusitis (sinus infection), NHS – Decongestants, NHS – Allergic rhinitis, NICE NG79 – Recommendations, NICE NG79 – Symptoms and signs, NICE NG79 – Summary of the evidence, ENT Health (AAO-HNS) – Sinusitis, ENT Health (AAO-HNS) – Pediatric Sinusitis, AAAAI – Sinusitis, FDA – Neti pots