Sistit – sidik kisəsinin, əsasən bakteriyaların törətdiyi infeksiyasıdır və sidik yolu infeksiyalarının (SYİ) ən çox rast gəlinən növüdür. Əsas əlamətlər sidik ifrazı zamanı yanğı və ağrı, tez-tez və qəfil sidiyə getmə istəyi, qarnın aşağı hissəsində ağrı, bulanıq və ya qanlı sidikdir. ABŞ Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutuna (NIDDK) görə qadınların təxminən yarısı həyatı boyu ən azı bir dəfə sistit keçirir, onların təxminən dörddə birində infeksiya təkrarlanır. Müalicə adətən həkimin seçdiyi qısa antibiotik kursudur, lakin bəzi yüngül hallarda antibiotik lazım olmaya bilər. Yüksək hərarət, belin yan tərəfində ağrı, ürəkbulanma və qusma infeksiyanın böyrəyə keçdiyini (pielonefrit) göstərə bilər və təcili həkim müayinəsi tələb edir. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir – özbaşına müalicə etməyin, həkimə müraciət edin.
Sidik yolu infeksiyasının əlamətləri
Sidik yolları böyrəklərdən, sidik axarlarından, sidik kisəsindən və sidik kanalından (uretradan) ibarətdir. İnfeksiya kanalda (uretrit), kisədə (sistit) və ya böyrəkdə (pielonefrit) ola bilər. Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) və ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) əlamətləri belə ayırır:
| Sistit (sidik kisəsi infeksiyası) | Pielonefrit (böyrək infeksiyası) | |
|---|---|---|
| Əsas əlamətlər | sidiyə gedərkən yanğı və ağrı; tez-tez, təcili sidiyə getmə istəyi (gecələr də); kisə boş olsa da sidiyə getmə hissi | yüksək hərarət, üşütmə, titrətmə; belin aşağı hissəsində və ya yanda, qabırğaların altında ağrı; ürəkbulanma, qusma |
| Sidikdə dəyişiklik | bulanıq, kəskin iyli, bəzən qanlı sidik | tünd və ya bulanıq sidik |
| Ağırlıq | ən çox rast gəlinən, adətən yüngül forma | daha nadir, lakin ciddi; müalicə edilməsə sepsisə və böyrək zədəsinə səbəb ola bilər |
| Nə etməli | həkimə müraciət edin | gecikmədən, təcili həkimə müraciət edin |
Sidiyin tünd rəngi və iyi tək əlamətdirsə, NHS-ə görə bu, sadəcə az maye qəbulu ilə bağlı ola bilər. Halsızlıq və yorğunluq da sidik yolu infeksiyasını müşayiət edə bilər.
Niyə qadınlarda daha çox rast gəlinir
Sidik yolu infeksiyaları adətən bağırsaqda yaşayan bakteriyaların sidik kanalı vasitəsilə sidik kisəsinə keçməsi nəticəsində yaranır. Qadınlarda sidik kanalı kişilərə nisbətən xeyli qısadır və anusa yaxın yerləşir, buna görə bakteriyalar kisəyə daha asan çatır. Riski artıran digər amillər (NHS, NIDDK, CDC):
- cinsi həyat, spermisid və diafraqma kimi bəzi kontrasepsiya üsulları;
- hamiləlik və menopauza;
- tualetdən sonra arxadan önə doğru silinmək;
- sidik kisəsinin tam boşalmaması, böyrək daşı, kişilərdə prostatın böyüməsi;
- sidik kateteri;
- nəzarətsiz şəkərli diabet və zəif immunitet;
- az maye qəbulu və əvvəllər keçirilmiş infeksiya.
CDC xüsusi vurğulayır ki, sidik yolu infeksiyası cinsi yolla keçən infeksiya deyil, baxmayaraq ki, cinsi əlaqə riski artıra bilər.
Kişilərdə, uşaqlarda və yaşlılarda xüsusiyyətlər
Kişilər. NIDDK-ya görə 50 yaşdan kiçik kişilərdə sistit nadir rast gəlinir, buna görə kişidə sidik yolu infeksiyası əlamətləri hər zaman həkim müayinəsi tələb edir. Bakteriyalar prostata keçə bildiyi üçün kişilərdə müalicə adətən daha uzun çəkir. Yaşlı kişilərdə prostatın böyüməsi təkrarlanan infeksiyaların səbəbi ola bilər.
Uşaqlar. Uşaqlarda, xüsusən 2 yaşdan kiçiklərdə əlamətlər böyüklərdən fərqlidir. Yüksək hərarət bəzən yeganə əlamətdir; körpə narahat ola, əmməkdən və yeməkdən imtina edə, qusa bilər, böyük uşaqlar isə yatağı islada bilər. CDC qeyd edir ki, hərarət körpələrdə sidik yolu infeksiyasının ən çox rast gəlinən əlamətidir, lakin hərarəti olan uşaqların çoxunda bu infeksiya olmur – ona görə diaqnozu həkim qoymalıdır. 3 aylıqdan kiçik körpədə hərarət 38°C və daha yüksəkdirsə, dərhal tibbi yardım alın. Uşaqlarda qəbizliyin qarşısını almaq və qızlara tualetdən sonra önə doğru deyil, öndən arxaya silinməyi öyrətmək bəzi infeksiyaların qarşısını ala bilər.
Yaşlılar. Demensiyası olan və ya kateter istifadə edən yaşlılarda infeksiya özünü qəfil çaşqınlıq, həyəcan, sidik saxlamamanın pisləşməsi və titrətmə ilə göstərə bilər.
Nə vaxt təcili həkimə getməli
NHS sidik yolu infeksiyasından şübhələndikdə aşağıdakı hallarda təcili həkim müayinəsini tövsiyə edir:
- yüksək və ya 36°C-dən aşağı hərarət, üşütmə, titrətmə;
- belin aşağı hissəsində, qabırğaların altında və ya yanda ağrı – pielonefrit əlaməti ola bilər;
- sidikdə qan – sidik çəhrayı, qırmızı və ya tünd qəhvəyi rəngdədir;
- hamiləlik – NIDDK-ya görə hamiləlikdə sistitin böyrəyə keçmə ehtimalı daha yüksəkdir;
- xəstə uşaq, kişi və ya 65 yaşdan yuxarıdırsa;
- şəkərli diabet, zəif immunitet, sidik kateteri;
- əlamətlər sürətlə pisləşir və ya müalicənin başlanmasından 48 saat sonra yaxşılaşmır;
- infeksiya tez-tez təkrarlanır: 6 ayda 2 və ya 12 ayda 3 dəfə.
Böyrək infeksiyası müalicə edilməsə, sepsisə səbəb ola bilər. Çaşqınlıq, yuxululuq, danışmaqda çətinlik yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Diaqnostika: ümumi sidik analizi və əkmə
Həkim şikayətləri soruşur, müayinə edir və lazım olduqda analizlər təyin edir. NIDDK-ya görə əsas testlər bunlardır:
- Ümumi sidik analizi – sidikdə qan və leykositlərin (infeksiyaya qarşı mübarizə aparan ağ qan hüceyrələrinin) olub-olmadığını yoxlayır.
- Sidiyin bakterioloji əkməsi – infeksiyanı törədən bakteriyanı müəyyən edir və hansı antibiotikin təsirli olacağını göstərməyə kömək edir. Nəticə adətən bir neçə günə hazır olur.
- Qan analizləri – böyrək infeksiyası kimi daha ciddi vəziyyətdən şübhələnildikdə və böyrəklərin işini yoxlamaq üçün.
- Görüntüləmə və sistoskopiya – tez-tez təkrarlanan infeksiyalarda səbəbi (məsələn, daş) tapmaq üçün.
NHS-ə görə tipik əlamətləri olan bəzi qadınlarda analiz həmişə vacib deyil. Analiz üçün sidik nümunəsini həkimin və ya laboratoriyanın göstərişinə uyğun toplayın. CDC qeyd edir ki, əlamət olmadan sidikdə bakteriya aşkarlanması (asimptomatik bakteriuriya) adətən müalicə tələb etmir – istisna hamilələr kimi bəzi qruplardır, ona görə hamiləlikdə sidik analizi müntəzəm yoxlanıla bilər.
Antibiotik müalicəsi və antibiotik rezistentliyi
Bakterial sistit adətən antibiotiklə müalicə olunur. Hansı antibiotikin, hansı müddətə qəbul ediləcəyini yalnız həkim müəyyən edir: o, bakteriyanın növünü, allergiyalarınızı, hamiləliyi, yaşı, cinsi və sidik yollarında problem olub-olmadığını nəzərə alır. NHS-ə görə həkim bəzən qısa kurs təyin edir, bəzən isə əlamətlərin öz-özünə keçə biləcəyini nəzərə alaraq 48 saat gözləməyi təklif edir. Böyrək infeksiyası daha uzun müalicə, ağır hallarda isə xəstəxanada venadaxili antibiotik tələb edə bilər.
Əsas qaydalar:
- antibiotiki həkim təyinatı olmadan, "keçən dəfə kömək etmişdi" deyə və ya tanışın məsləhəti ilə qəbul etməyin;
- təyin olunan kursu sonadək tamamlayın, özünüzü yaxşı hiss etsəniz də;
- artıq qalan antibiotiki saxlamayın və başqasına verməyin;
- əlamətlər yaxşılaşmırsa, pisləşirsə və ya əlavə təsir yaranırsa, həkimə xəbər verin.
Özbaşına və lazımsız antibiotik qəbulu antibiotik rezistentliyini sürətləndirir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə antibiotiklərin yanlış və həddən artıq istifadəsi – ehtiyac olmadan və ya yanlış növünü qəbul etmək – rezistentliyin əsas səbəblərindən biri olaraq qalır. 2023-cü ildə dünyada laboratoriyada təsdiqlənmiş geniş yayılmış bakterial infeksiyaların altıda biri antibiotiklərə davamlı olub, 2018–2023-cü illərdə izlənilən bakteriya-antibiotik cütlərinin 40%-dən çoxunda rezistentlik ildə orta hesabla 5–15% artıb. Davamlı bakteriyaların törətdiyi sidik yolu infeksiyasını müalicə etmək çətinləşir və o, başqalarına da keçə bilər. CDC əlavə edir ki, antibiotiklərin yüngül səpgidən ciddi bağırsaq infeksiyasına qədər əlavə təsirləri də ola bilər.
Ağrını yüngülləşdirmək üçün dincəlmək, kifayət qədər maye içmək, qarın və ya belə isti qızdırıcı qoymaq kömək edə bilər. Hansı ağrıkəsicinin uyğun olduğunu həkim və ya əczaçıdan soruşun – NHS-ə görə böyrək infeksiyasında bəzi iltihabəleyhinə ağrıkəsicilər həkim məsləhəti olmadan tövsiyə edilmir.
Profilaktika və mərsin (cranberry) haqqında elmi mövqe
NHS, CDC və NIDDK aşağıdakı sadə tədbirləri tövsiyə edir:
- kifayət qədər, xüsusən su için ki, gün ərzində müntəzəm və açıq rəngli sidik ifraz edəsiniz (ürək və ya böyrək xəstəliyiniz varsa, maye miqdarını həkimlə razılaşdırın);
- sidiyi saxlamayın, tələsmədən kisəni tam boşaltın;
- tualetdən sonra öndən arxaya doğru silinin;
- cinsi əlaqədən sonra mümkün qədər tez sidiyə gedin;
- cinsiyyət nahiyəsində ətirli sabun, sprey və pudradan istifadə etməyin, vannanın yerinə duşa üstünlük verin;
- pambıq alt paltarı və sərbəst geyim seçin;
- təkrarlanan infeksiyalarda kontrasepsiya üsulunu həkimlə müzakirə edin.
Mərsin (cranberry) haqqında. NHS-ə görə tez-tez sistit keçirən insanlarda mərsin məhsullarının (şirə, tablet, kapsul) və D-mannozanın təkrarlanan infeksiyanın qarşısını almağa kömək edə biləcəyinə dair müəyyən sübutlar var. Lakin artıq başlamış infeksiyanın əlamətlərini yüngülləşdirdiyinə və ya onu müalicə etdiyinə dair sübut yoxdur – yəni mərsin şirəsi antibiotikin və həkim müayinəsinin əvəzi deyil. Bu məhsullarda şəkər çox ola bilər; hamiləlikdə istifadədən əvvəl həkimlə məsləhətləşin, qanı durulaşdıran varfarin qəbul edirsinizsə, mərsin məhsullarından çəkinin. Menopauzada təkrarlanan infeksiyalarda həkim əlavə profilaktik müalicə təklif edə bilər.
Tez-tez verilən suallar
Sistit öz-özünə keçə bilərmi?
Bəzi yüngül hallarda bir neçə gün ərzində keçə bilər, ona görə həkim bəzən antibiotiki 48 saat gözləməyi təklif edir. Qərarı özünüz deyil, həkim verməlidir.
Evdə qalmış antibiotiki içmək olarmı?
Xeyr. Yanlış antibiotik və ya natamam kurs infeksiyanı sağaltmaya bilər və antibiotik rezistentliyini artırır.
Mərsin şirəsi sistiti müalicə edirmi?
Xeyr. Mərsin məhsulları bəzi insanlarda təkrarlanmanın qarşısını almağa kömək edə bilər, lakin başlamış infeksiyanı müalicə etmir.
Sidik yolu infeksiyası cinsi yolla keçirmi?
Xeyr, bu, cinsi yolla keçən infeksiya deyil. Lakin cinsi əlaqə bakteriyaların sidik kanalına düşmə riskini artıra bilər.
Hamiləlikdə sistit təhlükəlidirmi?
Hamiləlikdə infeksiyanın böyrəyə keçmə ehtimalı daha yüksəkdir. Əlamət yarandıqda gecikmədən həkiminizə və ya mamaçaya müraciət edin.
Kişilərdə sistit olurmu?
Olur, amma qadınlara nisbətən xeyli nadirdir. Kişidə əlamətlər hər zaman həkim müayinəsi tələb edir, müalicə də adətən daha uzun çəkir.
Mənbə: NHS – Urinary tract infections (UTIs), NHS – Kidney infection, NIDDK – Bladder Infection: Definition & Facts, NIDDK – Symptoms & Causes, NIDDK – Diagnosis, NIDDK – Treatment, NIDDK – Bladder Infection in Children, CDC – Urinary Tract Infection Basics, ÜST – Antimicrobial resistance
Şərhlər