Qida zəhərlənməsinin əsas əlamətləri ürəkbulanma, qusma, ishal, qarın ağrısı və qızdırmadır. Əlamətlər törədicidən asılı olaraq yeməkdən 30 dəqiqə ilə bir neçə gün sonra başlayır və əksər hallarda bir həftə ərzində keçir. Evdə ən vacib addım susuzlaşmanın qarşısını almaqdır: tez-tez, kiçik qurtumlarla su və ya oral rehidratasiya məhlulu (ORS) için. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2026-cı ildə dərc etdiyi qiymətləndirməyə görə dünyada hər il təxminən 866 milyon insan – hər 9 nəfərdən biri – çirklənmiş qidadan xəstələnir, 1,52 milyon nəfər isə ölür. Görmənin ikiləşməsi, göz qapaqlarının düşməsi, udqunma və nəfəs çətinliyi (botulizm şübhəsi), yabanı göbələk yedikdən sonra yaranan qusma və ishal, qanlı ishal və ya maye saxlaya bilməmək olduqda gözləmədən 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat üçündür və həkim müayinəsini əvəz etmir.
Qida zəhərlənməsinin əlamətləri və nə vaxt başlayır
Ən çox rast gəlinən əlamətlər ürəkbulanma və qusma, ishal (bəzən qanlı), qarında sancı, qızdırma, titrətmə, halsızlıq, baş və əzələ ağrılarıdır. ABŞ-ın Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) məlumatına görə əlamətlərin nə vaxt başlaması törədicidən asılıdır:
| Törədici | Əlamətlər nə vaxt başlayır | Əsas əlamətlər | Tipik mənbə |
|---|---|---|---|
| Qızılı stafilokok | 30 dəqiqə – 8 saat | Qəfil ürəkbulanma, qusma, sancı, ishal | Əllə hazırlanıb sonra bişirilməyən qidalar: dilimlənmiş ət, kremli şirniyyat, sendviç |
| Salmonella | 6 saat – 6 gün | İshal (qanlı ola bilər), qızdırma, sancı, qusma | Çiy və ya az bişmiş toyuq, yumurta, çiy süd |
| Norovirus | 12–48 saat | Qusma, ishal, ürəkbulanma | Yuyulmamış tərəvəz-meyvə, dəniz məhsulları, xəstə insanın hazırladığı qida |
| E. coli (Şiqa toksinli) | 3–4 gün | Şiddətli sancı, çox vaxt qanlı ishal, qusma | Az bişmiş qiymə, pasterizə olunmamış süd, yuyulmamış göyərti |
| Botulizm | 18–36 saat | Görmənin ikiləşməsi, göz qapağının düşməsi, udqunma və nitq pozuntusu, əzələ zəifliyi | Düzgün hazırlanmamış ev konservləri |
Ən çox yayılmış səbəblər: salmonella, E. coli, stafilokok
Salmonella ÜST-ün qeyd etdiyi ən geniş yayılmış qida infeksiyalarındandır. Əsas mənbələr yumurta, toyuq və çiy süddür. İsti aylarda, toy və məclislərdə qidanın saatlarla otaq temperaturunda qalması riski kəskin artırır.
E. coli bakteriyasının Şiqa toksini hasil edən ştamları təhlükəlidir: CDC-yə görə belə infeksiya keçirənlərin təxminən 5–10%-ində böyrək çatışmazlığı ilə müşayiət olunan hemolitik-uremik sindrom inkişaf edir. Bu ağırlaşma xüsusilə uşaqlar üçün təhlükəlidir.
Qızılı stafilokok əllərdən, dəridəki yaralardan və burun-boğazdan qidaya keçir və orada toksin buraxır. Bu toksin isitmə ilə məhv olmur, ona görə qızdırılmış yemək də zəhərləyə bilər. Əlamətlər çox tez başlayır və adətən bir gün ərzində keçir.
CDC-yə görə ABŞ-da qida ilə ötürülən xəstəliklərin ən çox səbəbi isə norovirusdur; o, xəstə insanın əlləri və çirklənmiş səthlər vasitəsilə də yayılır.
Ən təhlükəli iki hal: botulizm və göbələk zəhərlənməsi
Botulizm və ev konservləri
Botulizm Clostridium botulinum bakteriyasının toksini ilə yaranan, sinir sistemini zədələyən ağır zəhərlənmədir. AQTA xəbərdarlıq edir ki, bu bakteriyanın sporları torpaqda yaşayır, pis yuyulmuş tərəvəzlə bankaya keçir və oksigensiz mühitdə – hermetik bağlanmış bankada – çoxalır. Sterilizasiya, saxlanma rejimi və bankanın hermetikliyi pozulduqda ev konservləri ölümcül ola bilər. Qaydalar:
- Qapağı şişmiş ("bombaj"), açılanda köpüklənən, suyu bulanıq və ya qoxusu dəyişmiş konservi dadmayın, atın;
- Mağazada batıq, zədələnmiş, paslı metal bankaları və yararlılıq müddəti bitmiş konservləri almayın;
- Açılmış metal bankadakı ət və balıq konservini dərhal başqa qaba keçirin.
NHS-ə görə botulizmin əlamətləri bulanıq və ya ikiləşmiş görmə, göz qapaqlarının düşməsi, udqunma və danışma çətinliyi, ağız quruluğu və əzələ zəifliyidir. İflic başdan aşağıya doğru yayılır və nəfəs əzələlərinə çata bilər. Bu əlamətlərdə dərhal 103-ə zəng edin: müalicə yalnız xəstəxanada aparılır və tez başlanılsa, xəstələrin çoxu sağalır.
Göbələk zəhərlənməsi: payız riski
Payızda yağışlardan sonra Azərbaycanın meşəlik rayonlarında yabanı göbələk toplanır və hər il göbələkdən zəhərlənmə halları barədə xəbərlər yayılır. Ən təhlükəli növlərdən biri olan solğun poğanka (Amanita phalloides) yeməli göbələklərə bənzəyir və toksini bişirmə, qurutma və ya duza qoyma ilə məhv olmur. Əlamətlər çox vaxt bir neçə saat gecikmə ilə başlayır; qusma və ishaldan sonra müvəqqəti "yaxşılaşma" ola bilər, lakin bu zaman qaraciyər zədələnməsi davam edir. Ona görə:
- Yalnız tam əmin olduğunuz göbələyi yeyin; yol kənarında naməlum mənşəli yabanı göbələk almayın;
- Kiçik uşaqlara və hamilələrə yabanı göbələk verməyin;
- Soğan, gümüş qaşıq kimi xalq "yoxlamalarına" güvənməyin – onlar etibarlı deyil;
- Zəhərlənmə şübhəsində əlamət olmasa belə 103-ə zəng edin və yeməyin qalığını həkimə göstərmək üçün saxlayın.
Evdə ilk yardım: maye və ORS
Yüngül qida zəhərlənməsi çox vaxt evdə keçir. NHS-in tövsiyələri əsasında:
- Evdə qalın, istirahət edin; əlamətlər keçənə qədər başqaları üçün yemək hazırlamayın;
- Tez-tez, kiçik qurtumlarla maye için; ürəkbulanma varsa, bir neçə dəqiqədən bir qurtum;
- Susuzlaşma əlamətlərində aptekdən hazır oral rehidratasiya duzu (ORS) alın və qablaşmadakı təlimata uyğun hazırlayın;
- Meyvə şirəsi və qazlı içkilərdən çəkinin – ishalı artıra bilər;
- İştahınız olduqda yüngül, yağsız və acı olmayan qida yeyin;
- Körpəni ana südü və ya qarışıqla qidalandırmağa davam edin, qarışığı durultmayın;
- İshal əleyhinə dərman, antibiotik və digər preparatları özbaşına qəbul etməyin, uşaqlara həkim məsləhəti olmadan verməyin.
Uşaqlar, yaşlılar və hamilələr niyə daha həssasdır
Kiçik uşaqlarda susuzlaşma bir neçə saat ərzində inkişaf edə bilər. ÜST-ə görə təhlükəli qidanın yaratdığı xəstəlik yükünün 29%-i 5 yaşdan kiçik uşaqların payına düşür, 2021-ci ildə bu yaş qrupunda 143 min ölüm qeydə alınıb. Yaşlılarda, xroniki xəstəliyi və zəif immuniteti olanlarda susuzlaşma böyrək funksiyasını tez pozur. Hamilələr üçün listeriya xüsusilə təhlükəlidir, ona görə pasterizə olunmamış süd məhsullarından çəkinmək lazımdır. Susuzlaşma əlamətləri: tünd və az sidik (körpədə az yaş bez), ağız quruluğu, ayağa qalxanda başgicəllənmə, yuxululuq.
Həkimə və 103-ə nə vaxt müraciət etməli
Aşağıdakı hallarda gözləmədən 103 və ya 112 nömrəsinə zəng edin:
- Qanlı qusma və ya qəhvə çöküntüsünə bənzəyən qusuntu;
- Botulizm əlamətləri, nəfəs çətinliyi, dəridə və dodaqlarda göyərmə;
- Şüurun qarışması, qəfil şiddətli qarın ağrısı;
- Zəhərli göbələk və ya zəhərli maddə udulması şübhəsi.
Tezliklə həkimə (ailə həkimi, pediatr) müraciət edin, əgər: 1 yaşadək körpədə ishal və qusma varsa, uşaq qidalanmanı dayandırıbsa, maye saxlaya bilmirsinizsə, qanlı ishal varsa, ishal 7 gündən, qusma 2 gündən çox davam edirsə, ORS-dən sonra da susuzluq əlamətləri qalırsa və ya hamiləlikdə qızdırma yaranıbsa. Toy, yeməkxana və ya məktəbdə eyni yeməkdən sonra bir neçə nəfər xəstələnibsə, həm həkimə, həm də AQTA-ya məlumat verin.
Qarşısının alınması: ÜST-ün "5 açar" qaydası
ÜST-ün 87-dən çox dilə tərcümə olunmuş "Təhlükəsiz qidanın 5 açarı" evdə və iaşədə qida zəhərlənməsinin qarşısını almaq üçün əsas qaydadır:
| Açar | Nə etməli |
|---|---|
| 1. Təmizliyə riayət edin | Yemək hazırlamazdan əvvəl və tualetdən sonra əlləri yuyun; mətbəx səthlərini və alətləri təmiz saxlayın |
| 2. Çiy və bişmiş qidanı ayırın | Çiy ət, toyuq və balıq üçün ayrıca bıçaq və taxta istifadə edin; onları hazır qidadan ayrı saxlayın |
| 3. Yaxşı bişirin | Ət, toyuq, yumurta və dəniz məhsullarını tam bişirin; ətin içi 70°C-yə çatmalı, şirəsi çəhrayı yox, şəffaf olmalıdır |
| 4. Təhlükəsiz temperaturda saxlayın | Bişmiş qidanı otaq temperaturunda 2 saatdan çox saxlamayın; soyuducuda 5°C-dən aşağı, isti qidanı 60°C-dən yuxarı saxlayın; dondurulmuş qidanı otaq temperaturunda açmayın |
| 5. Təhlükəsiz su və xammal | Təhlükəsiz su işlədin, təzə məhsul seçin, meyvə-tərəvəzi yuyun, yararlılıq müddəti bitmiş qidadan istifadə etməyin |
Azərbaycanın isti yayında mayonezli salatlar, kremli tortlar və soyuq qəlyanaltılar xüsusi risk daşıyır. ÜST də iqlim dəyişikliyi və temperaturun artmasının qida ilə ötürülən xəstəliklərin riskini artıracağını qeyd edir.
AQTA-ya necə şikayət etmək olar
Restoran, kafe, mağaza və ya bazardan alınan qidadan zəhərləndiyinizi düşünürsünüzsə, ya da xarab və ya uyğunsuz məhsul aşkar etmisinizsə, Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinə (AQTA) müraciət edin:
- 1003 Çağrı Mərkəzi;
- Telefon: (012) 377 00 77 (iş saatları 09:00–18:00), e-poçt: [email protected];
- Rəsmi sayt: afsa.gov.az (aqta.gov.az ünvanı da bu sayta yönləndirir).
Müraciəti əsaslandırmaq üçün çeki, məhsulun qablaşmasını (etiket, partiya nömrəsi, yararlılıq tarixi) və mümkünsə şübhəli qidanın qalığını soyuducuda, ayrıca qapalı qabda saxlayın. Obyektin adını, ünvanını, tarix və saatı, xəstələnənlərin sayını və əlamətlərini qeyd edin, həkim arayışı varsa əlavə edin.
Tez-tez verilən suallar
Qida zəhərlənməsi nə qədər davam edir?
Çox vaxt bir neçə saatdan bir neçə günə qədər; NHS-ə görə adətən bir həftə ərzində keçir. Uzanarsa, həkimə müraciət edin.
Antibiotik içmək lazımdırmı?
Əksər hallarda xeyr – viruslar və toksinlər antibiotiklə müalicə olunmur. Antibiotik yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilir.
Qida zəhərlənməsi yoluxucudurmu?
Norovirus və salmonella kimi infeksiyalar çirkli əllər vasitəsilə ötürülə bilər. Əllərinizi tez-tez yuyun, ayrıca dəsmal istifadə edin.
Şişmiş qapaqlı konservi qaynadıb yemək olarmı?
Xeyr. AQTA-nın xəbərdarlığına görə belə konserv xarab sayılır; onu dadmadan atın.
Qızdırılmış yemək həmişə təhlükəsizdirmi?
Xeyr. Stafilokok toksini və göbələk toksinləri istiyə davamlıdır. Yeməyi uzun müddət otaqda saxlamamaq daha vacibdir.
Müalicə icbari tibbi sığorta ilə ödənişsizdirmi?
103 təcili yardımı və təxirəsalınmaz yardım ödənişsizdir; Xidmətlər Zərfində qida zəhərlənmələri, botulizm və göbələk zəhərlənməsinin stasionar müalicəsi var. Dəqiq şərtləri 1542-dən öyrənin.
Mənbə: ÜST – Food safety, ÜST – Five keys to safer food, NHS – Food poisoning, NHS – Botulism, CDC – Food Poisoning Symptoms, CDC – Facts About Food Poisoning, CDC – Botulism symptoms, AQTA – Qida Təhlükəsizliyi Agentliyi, AQTA – Ev konservləri ilə bağlı xəbərdarlıq, Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi – İcbari tibbi sığorta
Şərhlər