Qəbizlik – bağırsağın həftədə 3 dəfədən az boşalması, nəcisin bərk, quru və ya topa-topa olması, ifrazat zamanı güclü gərginlik, ağrı və bağırsağın tam boşalmaması hissidir. ABŞ Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutunun (NIDDK) məlumatına görə böyüklərin təxminən 16%-i, 60 yaşdan yuxarı insanların isə təxminən 33%-i qəbizlik əlamətlərindən əziyyət çəkir. Ən çox rast gəlinən səbəblər qidada lifin və mayenin azlığı, hərəkətsiz həyat tərzi və bəzi dərmanlardır. Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidmətinə (NHS) görə qəbizlik çox vaxt qidalanma və gündəlik rejimdə sadə dəyişikliklərlə bir neçə gün, bəzən bir neçə həftə ərzində keçir. Nəcisdə qan, səbəbsiz arıqlama və ya 50 yaşdan sonra ilk dəfə başlayan qəbizlik isə mütləq həkim müayinəsi tələb edir. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir – şikayətiniz davam edirsə, həkimə müraciət edin.
Qəbizlik nə sayılır: Roma meyarları sadə dildə
Hər insanın bağırsaq rejimi fərqlidir: bəziləri gündə 1–2 dəfə, bəziləri isə 2–3 gündə bir dəfə ayaq yoluna gedir və bu, onlar üçün normaldır. NIDDK vurğulayır ki, sizin üçün nəyin normal olduğunu ən yaxşı özünüz bilirsiniz. Ümumdünya Qastroenterologiya Təşkilatı (WGO) da qeyd edir ki, həkimlər qəbizliyi adətən həftədə 3 dəfədən az boşalma kimi təyin edir, xəstələr isə bu sözə daha geniş mənada – bərk nəcis, gərginlik, köp, narahatlıq hissi kimi şikayətləri də daxil edirlər.
Uzunmüddətli (funksional) qəbizliyi müəyyən etmək üçün həkimlər beynəlxalq Roma meyarlarından istifadə edirlər. Hazırda geniş tətbiq olunan Roma IV versiyasını sadələşdirsək, son 3 ay ərzində (şikayətlər ən azı 6 ay əvvəl başlamış olmaqla) aşağıdakılardan ən azı ikisi olmalıdır:
- ayaq yoluna getmələrin dörddə birindən çoxunda güclü gərginlik;
- boşalmaların dörddə birindən çoxunda bərk və ya topa-topa nəcis;
- tez-tez bağırsağın tam boşalmaması hissi;
- düz bağırsaqda "tıxac" və ya maneə hissi;
- boşalmaq üçün əllə kömək etmək ehtiyacı;
- həftədə 3 dəfədən az öz-özünə boşalma.
Bundan əlavə, işlətmə dərmanı qəbul edilmədən yumşaq nəcis nadir hallarda olmalı, şikayətlər isə əsasən qıcıqlanmış bağırsaq sindromuna uyğun gəlməməlidir. Bu meyarlar diaqnozu həkimin qoyması üçündür – onlardan özünüzə diaqnoz qoymaq üçün deyil, həkimlə danışarkən şikayətlərinizi dəqiq təsvir etmək üçün istifadə edin.
Qəbizliyin əsas səbəbləri
NHS və NIDDK-ya görə qəbizliyin çox vaxt bir neçə səbəbi eyni vaxtda olur, bəzən isə aydın səbəb tapılmır. Ən çox rast gəlinənlər:
- Qidada lifin azlığı – meyvə, tərəvəz, paxlalılar və tam taxıllı məhsullar az, ağ çörək, fast-food, ət və emal olunmuş qidalar çox olduqda.
- Az maye qəbulu və susuzlaşma – lif yalnız kifayət qədər su ilə yaxşı işləyir.
- Hərəkətsizlik – uzun müddət oturmaq, yataq rejimi, idmansız həyat.
- İstəyi təxirə salmaq – iş, yol və ya utancaqlıq səbəbindən ayaq yoluna getməyi tez-tez ertələmək.
- Rejim dəyişikliyi – səyahət, qidalanmanın və gündəlik qrafikin dəyişməsi.
- Dərmanlar və qida əlavələri – NIDDK-nın siyahısına güclü ağrıkəsicilər, dəmir preparatları, alüminium və kalsium tərkibli mədə turşuluğu dərmanları, bəzi təzyiq, sidikqovucu, antidepressant, qıcolma əleyhinə və Parkinson dərmanları daxildir. Həkim təyin etdiyi dərmanı özbaşına dayandırmayın – əvəzinə həkimlə danışın.
- Hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövr – hormonal dəyişikliklər bağırsağın hərəkətini zəiflədir. NHS-ə görə aşağıda təsvir olunan sadə qidalanma və həyat tərzi tədbirləri hamiləlikdə də təhlükəsizdir, dərman isə yalnız həkimlə razılaşdırılmalıdır.
- Yaşlılıq – NHS-ə görə 65 yaşdan sonra qəbizlik daha çox rast gəlinir: iştahanın azalması, az hərəkət və çoxlu dərman qəbulu buna təsir edir. Demensiyası olan yaşlılarda qəbizlik gözdən qaça bilər – davranış dəyişikliyi, çaşqınlıq ağrı və narahatlığın əlaməti ola bilər.
- Stress, narahatlıq və depressiya.
- Xəstəliklər – şəkərli diabet, qalxanvarı vəzinin zəif işləməsi (hipotireoz), çölyak xəstəliyi, Parkinson xəstəliyi, divertikulyar xəstəlik, nadir hallarda isə bağırsaq şişləri.
Uşaqlarda qəbizlik
NHS-ə görə qəbizlik uşaqlarda geniş yayılıb, xüsusən 2–3 yaşda, uşaq qazana öyrədilərkən. Uşaq son həftədə 3 dəfədən az boşalıbsa, nəcisi iri və bərkdirsə, "qoyun peyini" kimi kiçik toplardan ibarətdirsə, ifrazat zamanı ağrı çəkir və ya ağlayırsa, qəbizlikdən şübhələnmək olar. Ağrı səbəbindən uşaq boşalmaqdan qorxub nəcisi saxlayır və bu, qəbizliyi daha da ağırlaşdıran "qapalı dairə" yaradır.
Uşağa bol maye verin, menyuya meyvə və tərəvəz əlavə edin, hərəkət etməsini təşviq edin, yeməkdən sonra qazana və ya unitaza oturmağı vərdişə çevirin və onu heç vaxt danlamayın. Uşaqda qəbizlikdən şübhələnirsinizsə, pediatra müraciət edin: müalicə yaşdan asılıdır və uşağa böyüklər üçün olan işlətmə dərmanlarını və ya evdə imalə etmək olmaz. Körpələrdə qəbizlik barədə də həkim və ya tibb bacısı ilə məsləhətləşin.
Lifli qidalar: Azərbaycan mətbəxindən nümunələr
NIDDK-ya görə böyüklərə yaşdan və cinsdən asılı olaraq gündə 22–34 qram lif lazımdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) isə 10 yaşdan yuxarı hər kəsə gündə ən azı 25 qram təbii lif və ən azı 400 qram meyvə-tərəvəz qəbul etməyi tövsiyə edir. Yaxşı xəbər budur ki, ənənəvi Azərbaycan süfrəsində lifli məhsullar çoxdur:
| Məhsul | Təxmini lif (100 q-da) | Süfrədə necə |
|---|---|---|
| Qırmızı lobya (bişmiş) | 6–7 q | lobya çorbası, lobyalı plov, lobya salatı |
| Mərci (bişmiş) | 7–8 q | mərci şorbası, mərcili sıyıq |
| Noxud (bişmiş) | 7–8 q | piti, bozbaş, noxudlu xörəklər |
| Qara (çovdar) və tam taxıllı çörək | 5–7 q | ağ çörəyin yerinə (ağ çörəkdə təxminən 2–3 q) |
| Yulaf yarması (quru) | təxminən 10 q | səhər sıyığı |
| Qurudulmuş ərik (qaysı) | 7–8 q | çay yanında, kompot |
| Qurudulmuş gavalı (qara gavalı qurusu) | təxminən 7 q | isladılmış halda, kompot |
| Əncir qurusu | təxminən 10 q | qəlyanaltı |
| Qoz | təxminən 7 q | bir ovuc, salatlarda |
| Qabıqlı alma, armud, heyva | 2–4 q | qabığı ilə yeyin |
Rəqəmlər məhsulun növündən və hazırlanma üsulundan asılı olaraq dəyişir. NHS sorbitol tərkibli meyvələri – alma, ərik, üzüm və kişmiş, moruq, çiyələk – xüsusilə məsləhət görür. Lifi tədricən artırın: birdən çox lif köp və qarın ağrısı verə bilər. Çips, fast-food, emal olunmuş ət məhsulları və hazır yeməklər isə NIDDK-ya görə qəbizliyi artıra bilər.
Maye, hərəkət və ayaq yolu vərdişləri
Maye. Su lifin nəcisi yumşaltmasına kömək edir. NHS bol su və başqa içkilər içməyi, spirtli içkilərdən çəkinməyi məsləhət görür. NIDDK su ilə yanaşı duru şorbaları və şəkərsiz meyvə-tərəvəz şirələrini də faydalı sayır. Gündəlik ehtiyac çəkidən, sağlamlıqdan, fiziki aktivlikdən və havadan asılıdır – ürək və ya böyrək xəstəliyiniz varsa, maye miqdarını həkiminizdən öyrənin.
Fiziki aktivlik. NHS-ə görə gündəlik gəzinti və ya qaçış bağırsağın daha müntəzəm işləməsinə kömək edir. ÜST böyüklərə həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki fəaliyyət tövsiyə edir – məsələn, həftənin 5 günü 30 dəqiqəlik cəld yeriş.
Ayaq yolu vərdişləri. Hər gün eyni vaxtda (məsələn, səhər yeməyindən sonra) tələsmədən ayaq yoluna gedin və istəyi heç vaxt təxirə salmayın. NHS ayaqların altına alçaq kətil qoymağı, mümkünsə dizləri ombadan yuxarı qaldırmağı məsləhət görür – bu vəziyyət boşalmanı asanlaşdırır.
İşlətmə dərmanları: həddən artıq istifadənin riskləri
Qidalanma və həyat tərzi dəyişiklikləri kömək etmirsə, NHS əczaçı və ya həkimlə məsləhətləşməyi tövsiyə edir. İşlətmə dərmanlarının müxtəlif növləri var və onlar yalnız qısa müddət istifadə üçün nəzərdə tutulub. Hansı dərmanın sizə uyğun olduğunu və nə qədər qəbul ediləcəyini yalnız mütəxəssis müəyyən etməlidir. Həddən artıq və uzunmüddətli özbaşına istifadənin riskləri:
- ishal, qarında spazm və köp;
- susuzlaşma və orqanizmdə duz-mineral (məsələn, kalium) balansının pozulması – xüsusən yaşlılarda, ürək və böyrək xəstəliyi olanlarda təhlükəlidir;
- bağırsağın dərmansız boşalmağa "öyrəşməməsi" hissi və dərmandan asılılıq;
- digər dərmanların sorulmasına təsir;
- ən əsası – qəbizliyin arxasında duran ciddi xəstəliyin gizli qalması və diaqnozun gecikməsi.
Hamilələr, əmizdirən analar, uşaqlar və xroniki xəstəliyi olanlar işlətmə dərmanını yalnız həkim təyinatı ilə qəbul etməlidir. Uzun müddət davam edən qəbizlik düz bağırsaqda nəcisin sıxlaşmasına (fekal tıxaca) səbəb ola bilər – bu vəziyyətdə nəcisi evdə özünüz çıxarmağa çalışmayın, həkimə müraciət edin.
"Qırmızı bayraqlar": nə vaxt həkimə getməli
NHS, NIDDK və WGO-nun xəbərdarlıq əlamətlərinə əsasən aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət edin:
- nəcisdə qan və ya düz bağırsaqdan qanaxma, qara rəngli nəcis;
- pəhriz saxlamadan arıqlama;
- 50 yaşdan sonra ilk dəfə başlayan qəbizlik və ya bağırsaq rejiminin qəfil, səbəbsiz dəyişməsi;
- ailədə yoğun və ya düz bağırsaq xərçəngi olması;
- daimi qarın ağrısı, davamlı köp, daimi yorğunluq;
- müalicəyə baxmayaraq keçməyən və ya tez-tez təkrarlanan qəbizlik;
- qəbul etdiyiniz dərmanın qəbizlik yaratdığından şübhələnirsinizsə.
Qəbizliklə yanaşı güclü qarın ağrısı, qarının şişməsi, qusma, qazın çıxmaması və ya hərarət varsa, bu, bağırsaq keçməzliyinin əlaməti ola bilər – dərhal 103-ə zəng edin.
Tez-tez verilən suallar
Hər gün ayaq yoluna getməmək qəbizlikdirmi?
Mütləq deyil. Həftədə 3 dəfə və daha çox, ağrısız və gərginliksiz boşalma bir çox insan üçün normaldır. Əsas meyar sizin üçün adi olan rejimin dəyişməsidir.
Qəbizlik üçün gündə nə qədər lif lazımdır?
Böyüklərə gündə təxminən 22–34 qram (NIDDK), ÜST-ə görə ən azı 25 qram təbii lif tövsiyə olunur. Lifi tədricən və bol su ilə birlikdə artırın.
Qurudulmuş ərik və gavalı həqiqətən kömək edirmi?
Bəli, onlar həm lifli, həm də sorbitol tərkiblidir və nəcisi yumşaldır. Lakin şəkərləri də çoxdur – diabetiniz varsa, miqdarı həkim və ya dietoloqla razılaşdırın.
Hamiləlikdə qəbizlik olarsa nə etməli?
Lifli qida, bol maye və yüngül fiziki aktivlik hamiləlikdə təhlükəsizdir. Hər hansı dərmanı yalnız həkiminiz və ya mamaça ilə razılaşdıraraq qəbul edin.
İşlətmə dərmanını hər gün qəbul etmək olarmı?
Həkim təyin etməyibsə, xeyr. Bu dərmanlar qısa müddət üçündür; uzun müddət ehtiyac yaranırsa, səbəbi araşdırmaq üçün həkimə müraciət edin.
Uşağa evdə imalə etmək olarmı?
Xeyr, həkim tövsiyəsi olmadan olmaz. Uşaqda qəbizliyin müalicəsi yaşa görə seçilir, buna görə pediatra müraciət edin.
Mənbə: NHS – Constipation, NHS – Constipation in children, NIDDK – Definition & Facts for Constipation, NIDDK – Symptoms & Causes, NIDDK – Eating, Diet & Nutrition, WGO – Constipation Practice Guideline, ÜST – Healthy diet, ÜST – Physical activity
Şərhlər