Podaqra (gut) – qanda sidik turşusunun çox olması nəticəsində oynaqlarda iynəşəkilli kristalların yığılması ilə yaranan iltihabi artrit növüdür. Əsas əlamət qəfil başlayan, çox güclü oynaq ağrısıdır: ən çox ayağın baş barmağı zədələnir, oynaq şişir, qızarır və isti olur. Tutma çox vaxt gecə başlayır, 12–24 saatda pik həddə çatır və müalicə olunmasa 1–2 həftə davam edə bilər. Səbəblər arasında purinlə zəngin qidalar (qırmızı ət, sakatat, bəzi dəniz məhsulları), şəkərli içkilər, alkoqol, artıq çəki, böyrək problemləri və bəzi dərmanlar var. Kəskin tutmanı həkimin təyin etdiyi iltihabəleyhinə dərmanlar, təkrarlanmanın qarşısını isə uzunmüddətli sidik turşusunu salan müalicə alır. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir – diaqnoz və müalicə üçün həkimə müraciət edin.
Podaqranın əlamətləri
Böyük Britaniyanın Milli Səhiyyə Xidməti (NHS) və ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzləri (CDC) podaqranın əsas əlamətlərini belə təsvir edir:
- oynaqda qəfil və şiddətli ağrı – adətən baş barmaqda, bəzən ayağın digər oynaqlarında, topuqda, dizdə, biləkdə, dirsəkdə və ya barmaqlarda;
- oynağın üzərində şişkinlik, qızartı və istilik – tünd dəridə qızartı az nəzərə çarpa bilər;
- yorğan və ya corabın belə toxunması ağrı verəcək qədər həssaslıq.
Xəstəlik tutmalar (alovlanmalar) və aralarında əlamətsiz dövrlərlə gedir. ABŞ Artrit Fondunun məlumatına görə, kişilərdə podaqra qadınlara nisbətən təxminən 3 dəfə çox rast gəlinir; kişilərdə adətən 40 yaşdan sonra, qadınlarda isə menopauzadan sonra başlayır. Müalicə olunmayan podaqrada tutmalar tez-tezləşir, uzanır və daha çox oynağı əhatə edir.
Podaqranın əlamətləri oynaq infeksiyası, travma və ya digər artrit növləri ilə qarışdırıla bilər, ona görə ilk dəfə belə ağrı yaşayırsınızsa, həkimə müraciət edin.
Səbəblər: sidik turşusu və risk amilləri
Sidik turşusu orqanizmin hüceyrələrində və bir çox qidada olan purinlərin parçalanmasından əmələ gəlir və normalda böyrəklər vasitəsilə xaric olunur. Orqanizm onu çox istehsal etdikdə və ya böyrəklər kifayət qədər çıxara bilmədikdə qanda səviyyə yüksəlir (hiperurikemiya) və oynaqlarda kristallar toplanır. Bununla belə, sidik turşusu yüksək olan hər kəsdə podaqra inkişaf etmir.
NHS, CDC, ABŞ Milli Artrit, Dayaq-Hərəkət və Dəri Xəstəlikləri İnstitutu (NIAMS) və Artrit Fondu riski artıran amilləri belə sadalayır:
- qida və içkilər – qırmızı ət, sakatat (ciyər, böyrək, dil), bəzi dəniz məhsulları, şəkərli içkilər və fruktozalı şirniyyat, alkoqol, xüsusən pivə;
- artıq çəki və piylənmə;
- böyrək xəstəlikləri və böyrək funksiyasının zəifliyi;
- dərmanlar – sidikqovucular (diuretiklər) və bəzi təzyiq dərmanları;
- yüksək təzyiq, şəkərli diabet, yüksək xolesterin, ürək çatışmazlığı;
- ailədə podaqra olması, kişi cinsi, yaşın artması, qadınlarda menopauza.
NHS-ə görə tutmanı hərarətli xəstəlik, çox alkoqol və ya çox ağır yemək, susuzlaşma, oynaq zədəsi və bəzi dərmanlar təhrik edə bilər.
Qida cədvəli: nəyi məhdudlaşdırmalı, nə yemək olar
Böyük Britaniya Podaqra Cəmiyyəti (UK Gout Society) qidaları purin miqdarına görə üç qrupa bölür. Aşağıdakı cədvəldə həmin bölgü Azərbaycan mətbəxindən nümunələrlə verilib:
| Qrup | Qidalar | Azərbaycan süfrəsindən nümunələr |
|---|---|---|
| Məhdudlaşdırın | sakatat, yağlı balıq (sardina, skumbriya), qabıqlı dəniz məhsulları, ət ekstraktları və qatı bulyonlar, pivə və digər alkoqollu içkilər, şəkərli qazlı içkilər və paketli şirələr | ciyər, böyrək, ürək qızartması, dil; sakatatlı kəllə-paça; krevet, midiya; kilka; pivə, araq; qazlı şirin içkilər, şərbət, paxlava kimi çox şirin şirniyyat |
| Ölçülü yeyin | qırmızı ət (mal, qoyun), quş əti, paxlalılar, göbələk, tam taxıllar, ispanaq, gül kələm, qulançar | kabab, piti, ətli dolma və plov, toyuq; mərcimək şorbası, lobya, noxud; göbələk qovurması. Bir porsiya ət – təxminən 85 qram (ovuc boyda) |
| Təhlükəsiz seçimlər | az yağlı süd məhsulları, yumurta, düyü, makaron, əksər meyvə və tərəvəzlər, su, çay, qəhvə | qatıq, ayran, az yağlı pendir; yumurta; düyü, əriştə; pomidor, xiyar, göyərti salatları; sitrus meyvələr, albalı |
Vacib qeydlər: UK Gout Society vurğulayır ki, sidik turşusunun böyük hissəsini orqanizm özü istehsal edir, buna görə təkcə pəhriz əksər hallarda xəstəliyə nəzarət üçün kifayət etmir. Artrit Fondu və NIAMS ayrı-ayrı qadağalardan çox ümumi sağlam qidalanmanı – DASH və ya Aralıq dənizi tipli pəhrizi tövsiyə edir. NIAMS-ə görə alkoqolsuz pivə də sidik turşusunu artıra bilər. Kəskin arıqlama pəhrizlərindən çəkinin – sürətli arıqlama tutmanı təhrik edə bilər. UK Gout Society gündə ən azı 1,5–2 litr maye qəbulunu tövsiyə edir; ürək və ya böyrək xəstəliyiniz varsa, maye miqdarını həkimlə razılaşdırın. Diabetiniz varsa, meyvə və şirələrin miqdarını həkiminizlə dəqiqləşdirin.
Kəskin tutma zamanı nə etməli
Tutma başlayan kimi tədbir görmək ağrının müddətini qısaldır. NHS və NIAMS aşağıdakıları tövsiyə edir:
- həkimin təyin etdiyi dərmanı mümkün qədər tez qəbul edin – NHS-ə görə o, adətən 2 gün ərzində təsir göstərməyə başlayır;
- oynağı dincə qoyun və ayağı yuxarı qaldırın;
- dəsmala bükülmüş buzu bir dəfəyə 20 dəqiqəyədək qoyun;
- həkim qadağan etməyibsə, bol su için;
- gecə yorğanın oynağa toxunmamasına çalışın və oynağa təzyiq göstərməyin.
Kəskin tutmada adətən qeyri-steroid iltihabəleyhinə dərmanlar, digər reseptli iltihabəleyhinə preparatlar və ya kortikosteroidlər istifadə olunur. Hansı dərmanın, hansı dozada və neçə gün qəbul ediləcəyini yalnız həkim müəyyən edir – bu dərmanların mədə, böyrək və ürəyə əlavə təsirləri, başqa dərmanlarla qarşılıqlı təsiri ola bilər. UK Gout Society qeyd edir ki, ağrı üçün aspirindən özbaşına istifadə sidik turşusunu artıra bilər; ürək üçün təyin olunmuş aspirini isə həkimlə danışmadan dayandırmayın.
Təcili həkim: NHS-ə görə oynaqda qəfil ağrı və şişkinliklə yanaşı ağrı artırsa, yüksək hərarət, üşütmə, titrətmə varsa, ürəkbulanma və ya iştahsızlıq yaranıbsa, bu, oynaq infeksiyası əlaməti ola bilər. Belə halda gecikmədən həkimə müraciət edin və ya 103-ə zəng edin.
Uzunmüddətli müalicə: sidik turşusunu salan dərmanlar
Tutmalar tez-tez təkrarlanırsa, tofuslar, oynaq zədəsi və ya böyrək problemi varsa, həkim sidik turşusunu salan müalicə təklif edə bilər. NIAMS-ə görə bu dərmanlar üç əsas yolla işləyir: sidik turşusunun əmələ gəlməsini azaldır, böyrəklər vasitəsilə xaric olunmasını artırır və ya (digər dərmanlar kömək etmədikdə) onu parçalayır.
Əsas prinsiplər (NHS, UK Gout Society, Artrit Fondu):
- bu dərmanlar tutmanı dayandırmır, yeni tutmaların qarşısını alır – ona görə hər gün, əlamət olmasa da qəbul edilir;
- müalicə adətən tutma sakitləşdikdən 2–4 həftə sonra başlanır, tutma zamanı isə dayandırılmır;
- həkim dozanı qan analizinə görə tədricən tənzimləyir və hədəf səviyyəyə çatmağa çalışır (“hədəfə görə müalicə”);
- müalicənin ilk aylarında tutmalar müvəqqəti artıra bilər, həkim bunun üçün qoruyucu dərman təyin edə bilər;
- yeni dəri səpgisi yaranarsa, dərhal həkimə xəbər verin.
Qan analizi: sidik turşusu
Diaqnoz üçün həkim şikayətləri, qidalanma və alkoqol vərdişlərini soruşur, oynağı müayinə edir və qanda sidik turşusunun səviyyəsini yoxlayır. Ən dəqiq üsul oynaqdan nazik iynə ilə maye götürüb mikroskop altında kristalları axtarmaqdır; lazım olduqda ultrasəs, rentgen və ya xüsusi kompüter tomoqrafiyası aparılır.
Sidik turşusunun normaları laboratoriyaya görə dəyişir, həmçinin kişi və qadınlarda fərqlənə bilər – nəticəni analiz blankındakı istinad aralığı ilə və həkimlə birlikdə qiymətləndirin. Artrit Fondu xatırladır ki, sidik turşusu yüksək olan bir çox insanda podaqra olmur, podaqralı bəzi xəstələrdə isə tutma zamanı səviyyə normal çıxa bilər. Müalicə zamanı isə hədəf səviyyəni həkim müəyyən edir: UK Gout Society və Amerika Revmatologiya Kollecinin tövsiyələrinə görə əksər xəstələr üçün hədəf adətən 6 mq/dl-dən (360 mkmol/l) aşağıdır.
Ağırlaşmalar: tofuslar və böyrək daşı
Uzun müddət müalicə olunmayan podaqra (xroniki podaqra) aşağıdakılara səbəb ola bilər:
- tofuslar – dərinin altında, adətən qulaqda, barmaqlarda və dirsəkdə sidik turşusu kristallarından ibarət bərk düyünlər; ağrılı ola və oynaqları zədələyə bilər;
- daimi oynaq zədəsi və hərəkət məhdudluğu;
- böyrək daşları – sidik turşusu daşları; əlamətləri və müalicəsi barədə ayrıca məqaləmizdə ətraflı yazmışıq;
- NIAMS-ə görə podaqralı insanlarda ürək-damar və böyrək xəstəlikləri, yüksək təzyiq daha çox rast gəlinir.
Sidik turşusunu salan müalicə müntəzəm qəbul edildikdə yeni kristalların yaranmasının qarşısı alınır, mövcud kristallar və tofuslar isə tədricən əriyə bilər.
Tez-tez verilən suallar
Podaqra tam sağalırmı?
Podaqra ömürlük xəstəlikdir, lakin müntəzəm müalicə və sağlam həyat tərzi ilə tutmaların qarşısını tamamilə almaq mümkündür.
Yalnız pəhrizlə podaqranı idarə etmək olarmı?
Əksər hallarda yox. Sidik turşusunun çoxunu orqanizm özü istehsal edir, ona görə pəhriz dərman müalicəsini tamamlayır, amma əvəz etmir.
Podaqralı insan ət yeyə bilərmi?
Bəli, ölçülü miqdarda – təxminən ovuc boyda porsiya. Sakatat, qatı ət bulyonu və bəzi dəniz məhsullarını isə məhdudlaşdırmaq tövsiyə olunur.
Sidik turşusu yüksəkdirsə, mütləq podaqra olacaq?
Xeyr. Yüksək sidik turşusu olan bir çox insanda podaqra inkişaf etmir. Nəticəni həkim digər müayinələrlə birlikdə qiymətləndirməlidir.
Sidik turşusunu salan dərmanı nə vaxt dayandırmaq olar?
Özbaşına dayandırmayın. Bu dərmanlar adətən uzun müddət, çox vaxt ömürlük qəbul edilir; hər dəyişikliyi həkimlə razılaşdırın.
Tutma zamanı isti kompres qoymaq olarmı?
NHS oynağı soyuq saxlamağı – dəsmala bükülmüş buzu 20 dəqiqəyədək qoymağı tövsiyə edir.
Mənbə: NHS – Gout, NIAMS – Gout: Diagnosis, Treatment, and Steps to Take, Arthritis Foundation – Gout, UK Gout Society – Gout and diet, UK Gout Society – Gout and treatment, CDC – Gout
Şərhlər