Osteoporoz (sümük əriməsi) – sümüklərin sıxlığının və keyfiyyətinin azalması nəticəsində onların kövrəkləşdiyi, kiçik zərbə və ya adi yıxılmadan belə sındığı xroniki xəstəlikdir. Beynəlxalq Osteoporoz Fondunun (IOF) məlumatına görə, dünyada 50 yaşdan yuxarı hər 3 qadından və hər 5 kişidən biri osteoporoz səbəbindən sınıq keçirir. Xəstəlik uzun müddət heç bir əlamət vermədiyi üçün "səssiz xəstəlik" adlanır və çox vaxt ilk sınıqdan sonra aşkarlanır. Diaqnoz DEXA densitometriya ilə qoyulur: T-score -2,5 və daha aşağı olduqda osteoporoz sayılır. Hər il 20 oktyabr Ümumdünya Osteoporoz Günü kimi qeyd olunur. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir – risk faktorlarınız və ya şikayətləriniz varsa, həkimə müraciət edin.
Osteoporoz kimlərdə daha çox rast gəlinir: risk qrupları
NHS-in məlumatına görə sümüklər 20 yaşların sonunadək ən güclü vəziyyətə çatır, təxminən 35 yaşdan isə hər kəsdə tədricən sümük itkisi başlayır. Bəzi insanlarda bu proses normadan xeyli sürətli gedir. Əsas risk qrupları bunlardır:
- Menopauzadan sonrakı qadınlar – estrogen hormonunun azalması ilk illərdə sümük sıxlığının sürətlə düşməsinə səbəb olur. Menopauza 45 yaşdan əvvəl başlayıbsa və ya yumurtalıqlar cərrahi yolla götürülübsə, risk daha yüksəkdir.
- Yaşlı insanlar – IOF-a görə bud, onurğa və bilək sınıqlarının təxminən 75%-i 65 yaş və yuxarı insanlarda baş verir.
- Uzun müddət steroid (qlükokortikoid) həbləri qəbul edənlər – NHS 3 aydan artıq yüksək dozalı steroid qəbulunu ayrıca risk faktoru kimi göstərir. Belə müalicə alırsınızsa, sümük sağlamlığını həkiminizlə müzakirə edin, dərmanı özbaşına dayandırmayın.
- Siqaret çəkənlər və çox spirtli içki qəbul edənlər.
- Ailədə osteoporoz, xüsusən valideyndə bud sümüyü sınığı olanlar.
- Bədən kütlə indeksi (BKİ) 19 və daha aşağı olanlar, anoreksiya və ya bulimiya keçirənlər.
- Revmatoid artrit, çölyak və Kron xəstəliyi, qalxanvari vəzin və ya paratireoid vəzlərin hiperfunksiyası olanlar.
- Testosteronu aşağı olan kişilər, həmçinin uzun müddət yataq rejimində qalanlar və hərəkətsiz həyat sürənlər.
- Hormon səviyyəsinə təsir edən bəzi döş və prostat xərçəngi müalicələrini alanlar.
Osteoporoz təkcə qadın xəstəliyi deyil: kişilər, gənc qadınlar və hətta uşaqlar da xəstələnə bilər.
Əlamətlər: "səssiz" xəstəlik, sınıqlar və boy qısalması
Osteoporoz sümük sınana qədər adətən ağrı vermir. Buna görə aşağıdakı hallara diqqət etmək vacibdir:
- Kövrəklik sınığı – öz boyunuz hündürlüyündən yıxılma və ya yüngül zərbə nəticəsində sınıq. Ən çox bilək, bud sümüyünün boynu və onurğa fəqərələri zədələnir. NHS qeyd edir ki, bəzən öskürək və ya asqırıq belə qabırğanın sınmasına səbəb ola bilər.
- Boyun qısalması – onurğa fəqərələrinin çökməsi nəticəsində boy bir neçə santimetr azala bilər.
- Kürəyin əyilməsi (donqarlıq) – onurğa sınıqları bədəni öndən əyilmiş vəziyyətə gətirir.
- Uzunmüddətli bel və ya kürək ağrısı – IOF xəbərdarlıq edir ki, onurğa sınıqları ən çox rast gəlinən osteoporotik sınıqlardır, lakin ağrı çox vaxt "yaşlılıq əlaməti" sayılaraq diqqətsiz qalır.
IOF-a görə bir sınıq növbəti sınıqların riskini təxminən iki dəfə artırır, bu risk xüsusilə ilk 1–2 ildə yüksəkdir. Yeni onurğa sınığı olan hər 4 qadından biri bir il ərzində yenidən sınıq keçirir. Bud sümüyü sınığından sonra isə xəstələrin 20–24%-i ilk il ərzində həyatını itirir. Fond həmçinin vurğulayır ki, sınıqdan sonra belə xəstələrin təxminən 80%-nə osteoporoz diaqnozu qoyulmur və müalicə təyin edilmir. 50 yaşdan sonra yüngül travma ilə sınıq keçiribsinizsə, həkimdən sümük müayinəsi istəyin.
Diaqnostika: DEXA densitometriya və T-score
Adi rentgen sınığı göstərir, amma sümük sıxlığını ölçə bilmir. Osteoporozun əsas diaqnostik üsulu DEXA (DXA) – ikienerjili rentgen absorbsiometriyasıdır. Müayinə adətən bud sümüyü və bel fəqərələri üzərində aparılır, ağrısızdır və NHS-ə görə 10–20 dəqiqə çəkir. Həkim bundan əlavə FRAX kimi kalkulyatorlarla növbəti 10 ildə sınıq riskinizi hesablaya bilər.
Nəticədə əsas göstərici T-scoredur – sümük sıxlığınızın 20 yaşlarındakı sağlam gənc yetkinin orta göstəricisindən neçə standart kənarlaşma (SD) fərqləndiyini göstərir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) meyarlarına əsaslanan bölgü:
| T-score | Nəticə | Nə deməkdir |
|---|---|---|
| -1,0 və yuxarı | Normal | Sümük sıxlığı normal həddədir |
| -1,0 ilə -2,5 arası | Osteopeniya | Sümük itkisi var, lakin osteoporoz həddinə çatmayıb |
| -2,5 və aşağı | Osteoporoz | Sınıq riski xeyli yüksəkdir |
| -2,5 və aşağı + ən azı bir kövrəklik sınığı | Ağır (yerləşmiş) osteoporoz | Müalicə və yıxılmanın qarşısının alınması xüsusilə vacibdir |
Gənc insanlarda və menopauzaya qədərki qadınlarda nəticə adətən yaş normasına görə Z-score ilə qiymətləndirilir. Osteopeniya mütləq osteoporoza keçmir, amma həyat tərzi tədbirlərinin vaxtında görülməsini tələb edir. IOF-un 2026-cı il kampaniya materiallarına görə ABŞ və Kanadada densitometriya 65 yaşdan yuxarı bütün qadınlara, 70 yaşdan yuxarı bütün kişilərə və 50 yaşdan sonra sınıq keçirən hər kəsə tövsiyə olunur. Hansı yaşda və nə qədər tez-tez müayinədən keçmək lazım olduğunu həkiminiz fərdi riskinizə görə müəyyən edir.
Kalsium, D vitamini, qidalanma və fiziki aktivlik
Kalsium sümüyün əsas mineralıdır. NHS böyüklər üçün gündə 700 mq kalsiumu kifayət sayır və bunun gündəlik qidadan alına biləcəyini bildirir; ABŞ-ın NIH sistemində yaş və cinsə görə norma 1000–1200 mq-dır. Yaxşı mənbələr: süd, pendir, qatıq, ayran, yaşıl yarpaqlı tərəvəzlər, tofu, sümüyü ilə yeyilən balıqlar (sardina), qurudulmuş meyvələr. Kalsium əlavələrini həkimlə məsləhətləşmədən qəbul etməyin – ehtiyac və doza fərdi müəyyən edilir.
D vitamini bağırsaqda kalsiumun sorulmasını təmin edir. NHS payız və qış aylarında, günəş zəif olduqda, böyüklərə gündə 10 mikroqram D vitamini qəbulunu nəzərdən keçirməyi tövsiyə edir. D vitamini çatışmazlığının əlamətləri və normal göstəricilər barədə ətraflı məlumatı saytımızdakı ayrıca məqalədən oxuya bilərsiniz.
IOF həmçinin kifayət qədər zülal qəbulunu və sağlam bədən çəkisinin saxlanmasını vacib sayır. Sümük kütləsinin 90%-ə qədəri qızlarda 18, oğlanlarda 20 yaşa qədər formalaşır, buna görə profilaktika uşaqlıqdan başlayır.
Fiziki aktivlik üçün NHS iki növ məşqi xüsusilə faydalı sayır:
- Bədən çəkisi ilə yüklənən məşqlər – sürətli yeriş, rəqs, aerobika, qaçış, tennis. Üzgüçülük və velosiped ürək üçün faydalıdır, lakin sümüyə bu cür yük vermir.
- Müqavimət (güc) məşqləri – həftədə ən azı 2 gün, bütün əsas əzələ qruplarını işlədən məşqlər.
Osteoporoz diaqnozunuz varsa, yeni məşq proqramına başlamazdan əvvəl həkimlə və ya fizioterapevtlə məsləhətləşin: bəzi hərəkətlər (kəskin əyilmə, ağır yük qaldırma) onurğa üçün riskli ola bilər. Siqareti tərgitmək və spirtli içkini məhdudlaşdırmaq da sümük itkisini yavaşladır.
Yıxılmanın qarşısını necə almalı
Osteoporozda əsas təhlükə yıxılma nəticəsində baş verən sınıqdır. ÜST-ə görə yıxılmalar dünyada qəsdən olmayan xəsarət nəticəsində ölümün ikinci əsas səbəbidir və hər il təxminən 684 min insanın həyatına son qoyur; ən çox ölümcül yıxılma 60 yaşdan yuxarı insanlarda baş verir. Evdə və gündəlik həyatda bu sadə tədbirlər riski azaldır:
- Sürüşkən xalçaları, döşəmədəki kabelləri və yolu kəsən əşyaları götürün.
- Pilləkənlərdə, dəhlizdə və yataq otağında yaxşı işıqlandırma təmin edin, gecə üçün kiçik lampa qoyun.
- Vanna və duş kabinasında sürüşməyən örtük və tutacaq quraşdırın.
- Arxası bağlı, sürüşməyən altlıqlı ayaqqabı geyinin.
- Görmə və eşitmə müayinəsindən müntəzəm keçin.
- Başgicəllənmə və yuxululuq yaradan dərmanları həkimlə nəzərdən keçirin.
- Tarazlıq və əzələ gücünü artıran məşqlər edin.
Yaşlı insan yıxıldıqdan sonra ayağa qalxa bilmirsə, bud və ya qasıq nahiyəsində kəskin ağrı varsa, ayaq qeyri-təbii vəziyyətdədirsə, onu məcburən qaldırmayın və 103-ə zəng edin.
Müalicə prinsipləri
Osteoporozun müalicəsi sınıqların qarşısını almağa və sümüyü möhkəmləndirməyə yönəlir. NHS-ə görə müalicə qərarı təkcə densitometriyanın nəticəsinə deyil, yaşa, cinsə, sınıq riskinə və keçirilmiş sınıqlara əsasən verilir. IOF dərmanları iki əsas qrupa ayırır: sümüyün dağılmasını ləngidən (antirezorptiv) və yeni sümük əmələ gəlməsini stimullaşdıran (anabolik) preparatlar. Onlar həb, inyeksiya və ya damcı şəklində tətbiq olunur. Bəzi qadınlarda menopauzal hormon terapiyası da nəzərdən keçirilə bilər. Fondun məlumatına görə müalicə bud sınığı riskini 40%-ə qədər, onurğa sınığı riskini 30–70% azalda bilir.
Hansı dərmanın, hansı dozada və nə qədər müddətə qəbul ediləcəyini yalnız həkim (endokrinoloq, revmatoloq və ya travmatoloq-ortoped) müəyyən edir. Müalicənin effekti hiss olunmur və aylarla vaxt tələb edir; IOF-a görə xəstələrin yarıya qədəri müalicəni bir ildən sonra dayandırır. Dərmanı həkimlə razılaşdırmadan dayandırmayın, bəzi preparatlardan əvvəl diş müayinəsi tövsiyə oluna bilər. İcbari tibbi sığorta çərçivəsində densitometriya və müalicənin əhatə olunub-olunmadığını 1542 Çağrı Mərkəzindən dəqiqləşdirin.
20 oktyabr – Ümumdünya Osteoporoz Günü
Ümumdünya Osteoporoz Günü hər il 20 oktyabrda Beynəlxalq Osteoporoz Fondunun təşəbbüsü ilə qeyd olunur. Məqsəd sümük sağlamlığı, osteoporozun erkən diaqnostikası və sınıqların profilaktikası barədə maarifləndirmədir. 2026-cı il kampaniyasının şüarı "Sümüklərinizi ömür boyu qurun, qoruyun və möhkəmləndirin" (Build, Protect and Strengthen Your Bones for Life) seçilib. Əsas mesaj: yaşınızdan asılı olmayaraq osteoporozun və sınıqların qarşısını almaq üçün addım atmaq mümkündür. Bu gün risk faktorlarınızı nəzərdən keçirmək və həkimlə müayinəni planlaşdırmaq üçün yaxşı fürsətdir.
Tez-tez verilən suallar
Osteoporoz ağrı verirmi?
Adətən sınıq baş verənə qədər ağrı olmur. Onurğa sınıqları isə uzunmüddətli bel ağrısına, boy qısalmasına və donqarlığa səbəb ola bilər.
Osteopeniya ilə osteoporoz arasında fərq nədir?
Osteopeniyada T-score -1,0 ilə -2,5 arasındadır və bu, osteoporozdan əvvəlki mərhələdir. T-score -2,5 və aşağı olduqda osteoporoz diaqnozu qoyulur.
DEXA müayinəsi təhlükəlidirmi?
Xeyr. Müayinə ağrısızdır, 10–20 dəqiqə çəkir və şüa yükü çox azdır. Hamiləlik ehtimalı varsa, bunu əvvəlcədən bildirin.
Kişilərdə də osteoporoz olurmu?
Bəli. IOF-a görə 50 yaşdan yuxarı hər 5 kişidən biri osteoporotik sınıq keçirir. Aşağı testosteron, steroid qəbulu, spirt və siqaret riski artırır.
Yalnız kalsium qəbul etmək kifayətdirmi?
Xeyr. Kalsium, D vitamini, zülal, fiziki aktivlik və pis vərdişlərdən imtina birlikdə vacibdir. Diaqnoz qoyulubsa, həkimin təyin etdiyi müalicə lazımdır.
Hansı həkimə müraciət etməliyəm?
Ailə həkiminə, endokrinoloqa və ya revmatoloqa. Sınıq və yıxılmadan sonra travmatoloq-ortopedə; ağır yıxılmada 103-ə zəng edin.
Mənbə: IOF – About Osteoporosis, IOF – Diagnosis, IOF – Treatment, IOF – Prevention, World Osteoporosis Day, NHS – Osteoporosis, NHS – Causes, NHS – Prevention, NIAMS – Osteoporosis, ÜST – Falls
Şərhlər