Böyüklərdə normal (optimal) qan təzyiqi 120/80 mm civə sütunundan (mm c.s.) aşağıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və Avropa Kardiologiya Cəmiyyətinin (ESC) 2024-cü il təlimatına görə iki ayrı gündə ölçülən təzyiq 140/90 və ya yuxarı olduqda hipertoniya (arterial hipertenziya) diaqnozu qoyulur; 120–139/70–89 aralığı "yüksəlmiş təzyiq" adlanır. Amerika Ürək Assosiasiyası (AHA) 2017-ci ildən daha sərt hədd tətbiq edir: 130/80-dən başlayaraq hipertoniyanın I mərhələsi sayılır. 90/60-dan aşağı göstərici isə hipotoniya (aşağı təzyiq) kimi qiymətləndirilir. Vacib məqam: bu hədlər 18 yaşdan yuxarı bütün böyüklər üçün eynidir – "yaş + 100" kimi köhnə düsturlar artıq istifadə olunmur. Yalnız uşaqlarda, hamilələrdə və çox yaşlı, zəif xəstələrdə ayrıca yanaşma tətbiq edilir. Birinci rəqəm sistolik (ürək yığılarkən), ikinci rəqəm diastolik (ürək istirahət edərkən) təzyiqdir.
Böyüklər üçün təzyiq təsnifatı: ÜST, ESC 2024 və AHA 2017
Dünyada üç əsas təsnifat istifadə olunur. Azərbaycanda həkimlər əsasən ÜST və Avropa (ESC) yanaşmasına əsaslanır, lakin bəzi mənbələrdə Amerika (AHA/ACC) cədvəli də verilir. Fərq ondadır ki, Avropa təlimatında hipertoniya 140/90-dan, Amerika təlimatında isə 130/80-dən başlayır.
| Kateqoriya | ESC 2024 (Avropa) | AHA/ACC 2017 (ABŞ) |
|---|---|---|
| Normal / optimal | <120 və <70 | <120 və <80 |
| Yüksəlmiş (normadan yuxarı) | 120–139 və ya 70–89 | 120–129 və <80 |
| Hipertoniya, I mərhələ | 140–159 və ya 90–99 | 130–139 və ya 80–89 |
| Hipertoniya, II mərhələ | 160–179 və ya 100–109 | ≥140 və ya ≥90 |
| Hipertoniya, III mərhələ | ≥180 və ya ≥110 | – |
| Hipertonik kriz (təcili hal) | ≥180/120 + orqan zədələnməsi | >180 və/və ya >120 |
| Aşağı təzyiq (hipotoniya) | <90/60 (NHS) | <90/60 |
ESC 2024-ün yeniliyi: 120–139/70–89 aralığı "yüksəlmiş təzyiq" adlanır və risk faktorları olanlarda bu səviyyədə də həkim nəzarəti tövsiyə edilir. Müalicə alan xəstələr üçün ESC hədəfi sistolik 120–129 mm c.s.-dir (dözülürsə); ÜST-ə görə əksər insanlar üçün hədəf 140/90-dan, diabet, ürək və ya böyrək xəstəliyi olanlarda 130/80-dən aşağıdır.
Yaşa görə qan təzyiqi: cədvəl və izah
Böyüklər üçün norma yaşdan asılı olaraq dəyişmir: 25 yaşlı üçün də, 70 yaşlı üçün də 140/90 hipertoniya həddidir. Lakin yaşla damarların elastikliyi azaldığı üçün orta göstəricilər təbii olaraq yüksəlir – bu, "yaşa görə norma" deyil, risk faktorudur. Aşağıdakı cədvəldə yaş qrupları üzrə qəbul olunan hədd və tipik orta göstəricilər verilib:
| Yaş qrupu | Hipertoniya həddi | Qeyd |
|---|---|---|
| Yenidoğulmuş – 1 yaş | Persentil cədvəli ilə | Tipik orta: təxminən 70–100 / 40–65 |
| 1–12 yaş | Yaş, cins və boya görə ≥95-ci persentil | Tipik orta: 90–115 / 55–75; evdə qiymətləndirmək çətindir, pediatr ölçməlidir |
| 13–17 yaş | ≥130/80 (AAP 2017, böyüklərlə eyni) | 120–129/<80 – yüksəlmiş |
| 18–39 yaş | ≥140/90 (ESC/ÜST); ≥130/80 (AHA) | Optimal: <120/80 |
| 40–64 yaş | ≥140/90 (ESC/ÜST); ≥130/80 (AHA) | Sistolik təzyiq tədricən yüksəlməyə başlayır – illik yoxlanış vacibdir |
| 65–84 yaş | ≥140/90 | Müalicə hədəfi dözülürsə <130 sistolik (ESC 2024) |
| 85+ yaş, zəif xəstələr | ≥140/90 | Hədəf daha yumşaq (<140/90), ortostatik hipotoniya riski nəzərə alınır |
Uşaqlarda təzyiq norması
13 yaşa qədər uşaqlarda vahid rəqəm yoxdur: Amerika Pediatriya Akademiyasının (AAP) 2017-ci il təlimatına görə təzyiq uşağın yaşı, cinsi və boyuna görə persentil cədvəlləri ilə qiymətləndirilir. 90-cı persentildən aşağı normal, 90–95-ci persentil (və ya 120/80-dən yuxarı) yüksəlmiş, 95-ci persentildən yuxarı isə hipertoniya sayılır. 13 yaşdan sonra böyüklərin hədləri tətbiq olunur. Uşağın təzyiqi mütləq uşaq ölçüsündə manjetlə ölçülməlidir – böyük manjet rəqəmi süni olaraq aşağı göstərir.
Hamiləlikdə təzyiq norması
Hamiləlikdə 140/90 və yuxarı təzyiq hipertoniya, 160/110 və yuxarı isə ağır hipertoniya sayılır və təcili müalicə tələb edir. 20-ci həftədən sonra yaranan yüksək təzyiq sidikdə zülalla müşayiət olunursa, preeklampsiya ehtimalı var – bu, ana və körpə üçün təhlükəlidir. Hamilə qadınlarda baş ağrısı, görmənin pozulması, qabırğaaltı ağrı və ani ödemlər yüksək təzyiqlə birlikdə dərhal həkimə müraciət səbəbidir.
Yaşlılarda təzyiq
65 yaşdan sonra 150/90-ın "normal" sayılması yanlışdır: yaşlılarda da 140/90 hipertoniya həddidir və müalicə insult riskini azaldır. Lakin 85 yaşdan yuxarı, zəif və ya ayağa qalxanda başı gicəllənən xəstələrdə həkim hədəfi daha yumşaq (140/90-dan aşağı) seçir, çünki təzyiqin həddən artıq salınması yıxılmaya səbəb ola bilər.
Nəbz norması
Təzyiq cihazları adətən nəbzi də göstərir. Böyüklərdə sakit halda normal nəbz 60–100 vurğu/dəqiqədir; məşqli idmançılarda 40–60 da normal ola bilər. Uşaqlarda nəbz daha yüksəkdir: yenidoğulmuşlarda 100–160, 1–5 yaşda 80–130, 6–12 yaşda 70–110 vurğu/dəq. Sakit halda davamlı 100-dən yuxarı və ya 50-dən aşağı nəbz, xüsusən halsızlıq və ya təngnəfəsliklə birlikdə, həkim müayinəsi tələb edir. Yüksək nəbz yüksək təzyiq demək deyil – bunlar fərqli göstəricilərdir.
Hipertoniyanın əlamətləri və riskləri
Hipertoniya "səssiz qatil" adlanır: ÜST-ə görə dünyada hipertoniyası olan 1,4 milyard böyüyün 44 faizi xəstəliyindən xəbərsizdir, çünki əksəriyyət heç nə hiss etmir. Yeganə etibarlı üsul təzyiqi müntəzəm ölçməkdir. Bəzi hallarda yüksək təzyiq belə əlamətlər verir:
- ənsə nahiyəsində baş ağrısı, xüsusən səhərlər;
- başgicəllənmə, qulaqlarda uğultu, gözlərin qabağında "milçəklər" və ya bulanıq görmə;
- üzün qızarması, ürəkdöyünmə, təngnəfəslik;
- burun qanaması, ürək nahiyəsində sıxıcı ağrı;
- yuxusuzluq, əsəbilik, tez yorulma.
Müalicə olunmayan hipertoniya insult, infarkt, ürək çatışmazlığı, böyrək çatışmazlığı, görmənin itirilməsi və demensiya riskini dəfələrlə artırır. ÜST hipertoniyanı dünyada vaxtından əvvəl ölümün əsas səbəblərindən biri kimi qeyd edir. Riski artıran amillər: 65-dən yuxarı yaş, ailə tarixçəsi, artıq çəki, az hərəkət, duzlu qida, siqaret və spirtli içki, stress, diabet və böyrək xəstəlikləri.
Azərbaycanda hipertoniya: rəqəmlər
ÜST-ün Azərbaycanda apardığı STEPS tədqiqatına (2017, 18–69 yaş, 2 801 nəfər) görə böyüklərin təxminən 30 faizində təzyiq yüksəkdir (140/90 və yuxarı və ya dərman qəbul edənlər). Narahatedici məqam odur ki, təzyiqi yüksək olanların 65,4 faizi heç bir dərman qəbul etmirdi (kişilərdə 72 faiz, qadınlarda 59,2 faiz), respondentlərin təxminən üçdə birinin isə təzyiqi heç vaxt ölçülməmişdi. Ölkə üzrə orta sistolik təzyiq 125,9, diastolik 81,2 mm c.s. olmuşdur. İcbari tibbi sığorta çərçivəsində ailə həkimi müayinəsi və təzyiqin ölçülməsi pulsuzdur.
Evdə təzyiqi düzgün ölçmə qaydası
Evdə düzgün ölçmə "ağ xalat hipertoniyasını" (həkim yanında həyəcandan qalxan təzyiqi) istisna etdiyi üçün həkimlər onu birdəfəlik kabinet ölçməsindən etibarlı sayır. Qaydalar:
- Cihaz: klinik yoxlamadan keçmiş avtomatik çiyin (bazu) manjetli cihaz seçin; bilək və barmaq cihazları daha az dəqiqdir. Manjet qolun ölçüsünə uyğun olmalıdır. Cihazı ildə bir dəfə həkimin civəli və ya yoxlanmış cihazı ilə müqayisə edin.
- Hazırlıq: ölçmədən 30 dəqiqə əvvəl kofe, çay, siqaret və idman olmasın; sidik kisəsini boşaldın.
- 5 dəqiqə istirahət: kürəyi söykənmiş, ayaqları yerə düz qoyulmuş (çarpaz olmadan) vəziyyətdə sakit oturun.
- Qolun vəziyyəti: qol stol üstündə, manjet ürək səviyyəsində, çılpaq qola və dirsəkdən 2–3 sm yuxarı taxılsın.
- Ölçmə zamanı: danışmayın, telefona baxmayın, hərəkət etməyin.
- Təkrar: 1 dəqiqə fasilə ilə 2 dəfə ölçün və orta rəqəmi götürün. İlk dəfə hər iki qolda ölçün; fərq 10 mm c.s.-dən çoxdursa, həmişə yüksək göstərən qolda ölçün.
- Vaxt: səhər (dərmandan və səhər yeməyindən əvvəl) və axşam, 7 gün ardıcıl; nəticələri gündəliyə və ya tətbiqə yazın və həkimə göstərin.
Evdə ölçmə üçün hipertoniya həddi bir az aşağıdır: ESC-ə görə evdə orta göstərici 135/85 və yuxarı olduqda hipertoniya sayılır (həkim kabinetindəki 140/90-a ekvivalentdir).
Təzyiq yüksək və ya aşağıdırsa nə etməli?
Təzyiq yüksəkdirsə
Birdəfəlik yüksək göstərici diaqnoz deyil – həyəcan, ağrı, kofe və yuxusuzluq təzyiqi müvəqqəti qaldırır:
- 140/90–159/99: 5–10 dəqiqə sakit oturub yenidən ölçün. Bir həftə ərzində səhər-axşam ölçün və nəticələrlə ailə həkiminə və ya kardioloqa müraciət edin. Həkimə getməzdən əvvəl özbaşına dərman qəbul etməyin.
- 160/100 və yuxarı (əlamətsiz): eyni gün və ya ən geci bir neçə gün ərzində həkimə müraciət edin. Artıq dərman təyin edilibsə, həkimin "təzyiq qalxanda" üçün verdiyi tövsiyəyə əməl edin.
- 180/120 və yuxarı: bu, hipertonik krizdir. 5 dəqiqə sonra təkrar ölçün; göstərici qalırsa və ya güclü baş ağrısı, döş qəfəsində ağrı, təngnəfəslik, görmənin pozulması, nitqin pozulması, üzün və ya ətrafların keyləşməsi, qusma, çaşqınlıq varsa, dərhal 103 nömrəsinə zəng edin – bu, insult və infarkt təhlükəsidir. Əlamət yoxdursa belə, həmin gün tibbi yardım lazımdır.
Uzunmüddətli nəzarət üçün ÜST-ün tövsiyə etdiyi həyat tərzi dəyişiklikləri dərman qədər vacibdir: gündəlik duz 5 qramdan az, artıq çəkinin azaldılması, həftədə ən azı 150 dəqiqə hərəkət, siqaretin atılması, spirtli içkinin məhdudlaşdırılması, meyvə-tərəvəzlə zəngin qida və nizamlı yuxu. Həkim dərman təyin edibsə, "özümü yaxşı hiss edirəm" deyə dozanı buraxmaq olmaz – hipertoniya əlamətsiz də zərər verir.
Təzyiq aşağıdırsa
90/60-dan aşağı təzyiq əlamət vermirsə (gənc, arıq insanlarda, idmançılarda) adətən müalicə tələb etmir. Başgicəllənmə, gözlərin qaralması, halsızlıq və ya bayılma varsa, uzanıb ayaqları qaldırın, 1–2 stəkan su için, duzlu bir şey yeyin və 15 dəqiqə sonra yenidən ölçün; ayağa yavaş qalxın, az-az və tez-tez yeyin. Qanaxma, güclü qusma, ishal və ya infeksiya fonunda kəskin düşən təzyiq (xüsusən tez nəbzlə) təcili yardım səbəbidir. Davamlı hipotoniyanın səbəbini həkim müəyyən etməlidir.
Tez-tez verilən suallar
60 yaşda normal təzyiq neçə olmalıdır?
Gənclərdə olduğu kimi 140/90-dan aşağı, ideal halda 120–129/70–79. Yaşla hədd dəyişmir; müalicə alan 60 yaşlı xəstə üçün ESC 2024 hədəfi dözülürsə sistolik 120–129 mm c.s.-dir.
130/85 təzyiq normaldır?
Avropa təsnifatına görə "yüksəlmiş təzyiq", Amerika təsnifatına görə isə hipertoniyanın I mərhələsidir. Dərman adətən lazım olmur, amma həyat tərzini dəyişmək və 3–6 aydan bir yoxlamaq tövsiyə edilir; diabet və ya ürək xəstəliyi varsa həkimə müraciət edin.
Təzyiqi evdə 5 dəqiqəyə necə salmaq olar?
Sakit otağa keçin, oturun, 4 saniyə nəfəs alıb 6 saniyə buraxmaqla 5 dəqiqə yavaş nəfəs alın, dar paltarı boşaldın. Bu, həyəcandan qalxan təzyiqi azaldır, amma müalicəni əvəz etmir. 180/120-dən yuxarı və əlamətlər varsa, gözləmədən 103-ə zəng edin.
Gündə neçə dəfə təzyiq ölçmək lazımdır?
Diaqnoz və ya dərman korreksiyası mərhələsində səhər və axşam hər dəfə 2 ölçmə, 7 gün. Təzyiq nəzarətdədirsə, həftədə 1–2 gün kifayətdir. Gün ərzində dəfələrlə ölçmək həyəcanı artırıb nəticəni təhrif edir.
Mənbə: ÜST – Hypertension fact sheet, ESC 2024 Guidelines, American Heart Association, NHS – Hamiləlikdə yüksək təzyiq, NHS – Aşağı təzyiq, ÜST STEPS Azərbaycan 2017, AZƏRTAC
Şərhlər