Mədə yanması – döş sümüyünün arxasında, ortada hiss olunan və boğaza doğru qalxan yanğıdır. O, mədə möhtəviyyatının qida borusuna geri axması (reflüks) nəticəsində yaranır. Arabir mədə yanması çox insanda olur, lakin şikayətlər həftədə 2 və daha çox dəfə təkrarlanırsa və ya qida borusunda zədə yaradırsa, buna qastroezofageal reflüks xəstəliyi (GERX, ingiliscə GERD) deyilir. Əsas əlamətlər mədə yanması və ağıza turş maye gəlməsidir; gecə öskürəyi və səs xırıltısı da ola bilər. Riski artıq çəki, hamiləlik, siqaret, gec və ağır şam yeməyi, yağlı və acılı qidalar, qəhvə, alkoqol, şokolad və bəzi dərmanlar artırır. Əksər hallarda həyat tərzi dəyişiklikləri və həkimin təyin etdiyi dərmanlar kömək edir. Udqunma çətinliyi, səbəbsiz arıqlama, qanlı qusma və ya qara nəcis varsa, gecikmədən həkimə müraciət edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim məsləhətini əvəz etmir.
GERX nədir və niyə yaranır
Qida borusu ilə mədənin birləşdiyi yerdə əzələ halqası – aşağı qida borusu sfinkteri yerləşir. O, qidanı mədəyə buraxır və geri qayıtmasına mane olur. ABŞ Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutunun (NIDDK) məlumatına görə, bu sfinkter zəiflədikdə və ya lazım olmayan vaxtda boşaldıqda GERX inkişaf edə bilər. Amerika Qastroenterologiya Kolleci (ACG) vurğulayır ki, GERX demək olar ki, heç vaxt mədədə turşunun həddən artıq ifraz olunması ilə bağlı deyil – problem mədə möhtəviyyatının qida borusuna axmasıdır. ACG-yə görə ABŞ əhalisinin təxminən 20%-də GERX var.
Əlamətlər: yanma, turş gəyirmə, gecə öskürəyi
NHS, NIDDK və ACG-nin sadaladığı əsas əlamətlər bunlardır:
- mədə yanması – döş sümüyünün arxasında, aşağıdan boğaza doğru qalxan yanğı;
- turş gəyirmə (regurgitasiya) – mədə möhtəviyyatının boğaza və ya ağıza gəlməsi, ağızda turş dad;
- təkrarlanan öskürək, xüsusən uzananda və gecə;
- səs xırıltısı, boğazda qıcıqlanma, tez-tez boğazı təmizləmə ehtiyacı;
- ağızdan xoşagəlməz qoxu, köp, ürəkbulanma, hıçqırıq;
- bəzən döş ağrısı və udqunma zamanı ağrı.
NHS-ə görə şikayətlər adətən yeməkdən sonra, uzananda və əyiləndə güclənir. ACG qeyd edir ki, reflüks astmanı ağırlaşdıra, xroniki öskürək və larinqitə səbəb ola bilər; bəzi xəstələrdə isə yanma ümumiyyətlə olmur.
Diqqət: döş ağrısı ürək xəstəliyinin əlaməti də ola bilər. ACG xəbərdarlıq edir ki, həkim ürəyi yoxlamadan döş ağrısını qida borusu ilə əlaqələndirmək olmaz. Qəfil, sıxıcı və ya güclü döş ağrısında dərhal 103-ə zəng edin.
Səbəblər və risk faktorları
NHS və NIDDK aşağıdakı amilləri göstərir:
- artıq çəki və piylənmə – ACG-yə görə qarın nahiyəsində artıq piy mədə yanmasının ən böyük risk amillərindəndir;
- hamiləlik və hormonal dəyişikliklər;
- siqaret, həmçinin passiv siqaret tüstüsü;
- ağır və gec şam yeməyi, yeməkdən dərhal sonra uzanmaq;
- yağlı və acılı qidalar, qəhvə, alkoqol, şokolad, nanə, pomidor və sitrus meyvələri;
- stress və narahatlıq;
- bəzi dərmanlar – qeyri-steroid iltihabəleyhinə ağrıkəsicilər, bəzi təzyiq və astma dərmanları, bəzi sakitləşdirici və antidepressantlar;
- diafraqma yırtığı – mədənin yuxarı hissəsinin döş qəfəsinə qalxması; beli sıxan dar paltar.
NHS-ə görə mədə xorası və mədədə bakterial infeksiya da yanmaya səbəb ola bilər. Həkimin təyin etdiyi dərmanı özbaşına dayandırmayın – şikayətin dərmanla bağlı olduğunu düşünürsünüzsə, bunu həkimlə müzakirə edin.
Şikayəti artıran qidalar: Azərbaycan süfrəsindən nümunələr
NIDDK və ACG reflüks şikayətləri ilə ən çox əlaqələndirilən qida və içkiləri sadalayır. Hər kəsdə eyni qidalar şikayət yaratmır, ona görə hansı qidanın sizə təsir etdiyini bir neçə həftə qeyd etmək faydalıdır.
| Qida qrupu | Süfrəmizdən nümunələr | Nə etmək olar |
|---|---|---|
| Yağlı və qızardılmış yeməklər | yağlı plov, qovurma, quyruqlu kabab, kəllə-paça, yağda qızardılmış qutab və pirojki | qaynadılmış və ya sobada bişmiş az yağlı ət, toyuq, balıq; kiçik porsiya |
| Acılı və ədviyyatlı yeməklər | acı bibər, çox istiotlu yeməklər, acılı souslar | ədviyyatı azaltmaq, dadı göyərti ilə vermək |
| Turş qidalar | pomidor və tomat pastalı yeməklər, limon, portağal, turş meyvə şirələri | şikayət yaradırsa, miqdarı azaltmaq |
| Kofeinli içkilər | qəhvə, tünd dəmlənmiş çay, enerji içkiləri | kofeinsiz variantlar, açıq dəmlənmiş çay |
| Şokolad və nanə | şokolad, şokoladlı şirniyyat, nanəli çay və konfet | şikayəti artırırsa, menyudan çıxarmaq |
| Alkoqol və qazlı içkilər | pivə, şərab, araq; qazlı şirin içkilər, qazlı mineral su | su, qazsız içkilər |
| Böyük porsiyalar | toy və qonaqlıq süfrəsi, gecə gec yeyilən ağır şam | az-az, tez-tez yemək; şamı yatmazdan 2–3 saat əvvəl bitirmək |
Həyat tərzi tədbirləri: yatmazdan əvvəl nə etməli
- Yatmazdan 2–3 saat əvvəl yeməyi dayandırın. ACG-nin 2022-ci il klinik təlimatı yatmazdan əvvəlki 2–3 saatda yeməməyi, NHS isə 3–4 saat ara verməyi tövsiyə edir.
- Çarpayının baş tərəfini qaldırın. NHS çarpayının baş hissəsini ayaqların altına taxta və ya kərpic qoymaqla 10–20 sm qaldırmağı, ACG isə döşəyin altına paz formalı altlıq qoymağı məsləhət görür. Hər iki mənbəyə görə sadəcə əlavə yastıq qoymaq effektiv deyil – bədən beldən bükülür və qarına təzyiq arta bilər.
- Sol tərəfə yatın. ACG təlimatına görə sağ böyrü üstə uzanmaq sol böyrü üstə uzanmaqla müqayisədə gecə və yeməkdən sonra reflüksü artırır.
- Az-az və tez-tez yeyin, böyük porsiyalardan çəkinin.
- Artıq çəkiniz varsa, arıqlayın: ACG təlimatında bədən kütlə indeksini 3,5 vahid və daha çox azaldan qadınlarda tez-tez təkrarlanan reflüks əlamətlərinin 40% azaldığı bildirilir.
- Siqareti tərgidin, alkoqolu məhdudlaşdırın.
- Beli sıxan dar paltar və kəmər geyinməyin, stressi azaltmağa çalışın.
Dərmanlar: əsas qruplar
Reflüksün müalicəsində istifadə olunan dərmanlar bir neçə qrupa bölünür. Hansı dərmanın, hansı dozada və nə qədər müddətə qəbul ediləcəyini yalnız həkim müəyyən edir.
- Antasidlər və alginatlar – mədə turşusunu neytrallaşdırır və ya qoruyucu təbəqə yaradır. NHS-ə görə qısa müddətə rahatlıq verir, lakin problemi sağaltmır və uzun müddət müntəzəm qəbul edilməməlidir.
- H2 blokatorlar – mədədə turşu istehsalını azaldır. NIDDK-yə görə qida borusunun sağalmasına kömək edir, lakin proton nasosu inhibitorları qədər effektiv deyil.
- Proton nasosu inhibitorları – turşu istehsalını daha güclü azaldır və GERX-in əsas dərman müalicəsi sayılır. NHS-ə görə kurs adətən 4 və ya 8 həftə davam edir, bəzi xəstələrə isə uzunmüddətli müalicə lazım olur.
ACG-yə görə reseptsiz dərmanlara həftədə 2 dəfədən çox ehtiyac duyursunuzsa, həkimə müraciət etməlisiniz. Hamiləlikdə istənilən dərmanı yalnız həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşdikdən sonra qəbul edin. Dərmanlar və həyat tərzi dəyişiklikləri kömək etmədikdə həkim cərrahi müalicəni də müzakirə edə bilər.
Həyəcan əlamətləri, endoskopiya və Barrett qida borusu
NIDDK, ACG və NHS aşağıdakı “qırmızı bayraq” əlamətlərində gecikmədən həkimə müraciət etməyi tövsiyə edir:
- udqunma çətinliyi, qidanın döş arxasında ilişib qalması hissi və ya udqunanda ağrı;
- səbəbsiz arıqlama, iştahsızlıq;
- qanlı qusma və ya qəhvə çöküntüsünə bənzər qusuntu;
- qara, qatran kimi və ya qanlı nəcis;
- davamlı qusma, dəmir çatışmazlığı anemiyası;
- boğulma hissi, təngnəfəslik.
Bundan əlavə, 50 yaşdan sonra ilk dəfə başlayan və ya xarakteri dəyişən mədə yanması da həkim müayinəsi tələb edir: NIDDK-yə görə 50 yaş və yuxarı Barrett qida borusu üçün risk amilidir. Qanlı qusma, qara nəcis və ya güclü döş ağrısı zamanı dərhal 103-ə zəng edin.
Endoskopiya nə vaxt lazımdır?
NIDDK-yə görə GERX diaqnozu əksər hallarda şikayətlər əsasında qoyulur və müayinəsiz müalicəyə başlanır. Yuxarı endoskopiya (qastroskopiya) – ucunda kamera olan nazik borunun ağızdan qida borusuna və mədəyə yeridilməsi – adətən həyəcan əlamətləri olduqda, şikayətlər müalicəyə cavab vermədikdə, ağırlaşma və ya başqa xəstəlik şübhəsi olduqda aparılır. ACG həmçinin Barrett qida borusu üçün bir neçə risk amili olan xəstələrdə endoskopiyanı tövsiyə edir. Lazım gəldikdə qida borusunda pH monitorinqi də aparılır – NIDDK-yə görə bu, qida borusunda turşunu aşkarlamağın ən dəqiq üsuludur.
Barrett qida borusu
Uzun müddət davam edən reflüksdə qida borusunun selikli qişası bağırsaq toxumasına bənzər toxuma ilə əvəz oluna bilər – buna Barrett qida borusu deyilir. NIDDK-nin məlumatına görə GERX-li insanların təxminən 5–15%-də Barrett qida borusu inkişaf edir. Vəziyyət özü əlamət vermir və endoskopiya ilə aşkarlanır. Risk kişilərdə, 50 yaşdan yuxarı, siqaret çəkən, bel nahiyəsində artıq çəkisi olan və ailəsində bu xəstəlik və ya qida borusu xərçəngi olan insanlarda yüksəkdir. Barrett qida borusu olanların əksəriyyətində xərçəng inkişaf etmir, lakin həkim nəzarəti və vaxtaşırı endoskopiya tələb olunur.
Tez-tez verilən suallar
Mədə yanması ilə GERX eyni şeydirmi?
Xeyr. Mədə yanması əlamətdir, GERX isə xəstəlikdir: ACG-yə görə şikayətlər həftədə 2 və daha çox dəfə olduqda və ya qida borusunda zədə aşkarlandıqda GERX-dən danışılır.
Reflüks qastrit və mədə xorasından nə ilə fərqlənir?
GERX-də problem mədə möhtəviyyatının qida borusuna axmasıdır. Qastrit mədənin selikli qişasının iltihabı, xora isə mədə və ya onikibarmaq bağırsaqda yaradır. Şikayətlər oxşar ola bilər; qastrit və mədə xorası barədə ayrıca məqaləmizdə ətraflı yazmışıq.
Əlavə yastıq qoymaq kömək edirmi?
NHS və ACG-yə görə yox: əlavə yastıqlar bədəni beldən büküb qarına təzyiqi artırır. Çarpayının baş tərəfini 10–20 sm qaldırmaq və ya paz formalı altlıq daha effektivdir.
Hamiləlikdə mədə yanması normaldırmı?
Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər və böyüyən uşağın mədəyə təzyiqi səbəbindən mədə yanması tez-tez olur. Dərman qəbul etməzdən əvvəl həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşin.
Turşuluğu azaldan dərmanları uzun müddət qəbul etmək təhlükəlidirmi?
NIDDK və ACG-yə görə proton nasosu inhibitorları ümumilikdə təhlükəsiz sayılır, əlavə təsirlər nadirdir. Uzunmüddətli istifadənin riskləri öyrənilir, ona görə müddəti həkimlə vaxtaşırı nəzərdən keçirin və dərmanı özbaşına başlamayın və ya dayandırmayın.
Reflüks tam sağalırmı?
Bir çox insanda həyat tərzi dəyişiklikləri və qısa müalicə kursu ilə şikayətlər keçir, bəzilərinə isə uzunmüddətli müalicə lazım olur. ACG-yə görə dərmanlar xəstəliyi sağaltmır, nəzarətdə saxlayır.
Mənbə: NHS – Heartburn and acid reflux, NHS – Indigestion, NIDDK – Definition & Facts for GER & GERD, NIDDK – Symptoms & Causes of GER & GERD, NIDDK – Diagnosis of GER & GERD, NIDDK – Treatment for GER & GERD, NIDDK – Eating, Diet & Nutrition for GER & GERD, NIDDK – Barrett’s Esophagus, American College of Gastroenterology – Acid Reflux, ACG Clinical Guideline for GERD (Am J Gastroenterol, 2022)
Şərhlər