Hepatit B və hepatit C qaraciyəri zədələyən virus infeksiyalarıdır. Hər ikisi qan vasitəsilə, hepatit B həm də cinsi yolla və doğuş zamanı anadan körpəyə keçir; qucaqlaşma, ortaq qab-qacaq və ya yemək vasitəsilə yoluxma olmur. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2024-cü il qiymətləndirməsinə görə, dünyada təxminən 240 milyon nəfər xroniki hepatit B, 47 milyon nəfər isə xroniki hepatit C ilə yaşayır. Hepatit B-dən peyvənd var və Azərbaycanda bütün yenidoğulmuşlara ilk 12 saat ərzində vurulur; hepatit C-nin peyvəndi yoxdur, amma müasir dərmanlarla 8–12 həftəyə 95%-dən çox halda tam sağalır. Hər iki virus illərlə əlamətsiz qala bildiyi üçün ÜST hər kəsə həyatda ən azı bir dəfə HBsAg və anti-HCV analizi verməyi tövsiyə edir.
Hepatit B və C nədir, nə ilə fərqlənir
"Hepatit" qaraciyərin iltihabı deməkdir; ən çox yayılmış səbəb A, B, C, D və E viruslarıdır. Xroniki xəstəliyə, sirroza və qaraciyər xərçənginə səbəb olanlar əsasən B və C viruslarıdır: Səhiyyə Nazirliyinin eksperti Emin Məmmədova görə, dünyada sirroz və qaraciyər xərçəngi hallarının yarıdan çoxu məhz bu iki virusla bağlıdır.
- Hepatit B (HBV): böyük yaşda yoluxanların 95%-i özbaşına sağalır, amma körpəlikdə yoluxanların təxminən 95%-ində infeksiya xroniki olur. Peyvəndi var, tam müalicəsi yoxdur, lakin tenofovir və ya entekavir kimi dərmanlarla virus nəzarətdə saxlanılır. ÜST-ün məlumatına görə, 2024-cü ildə hepatit B 1,1 milyon ölümə səbəb olub.
- Hepatit C (HCV): yoluxanların təxminən 30%-i 6 ay ərzində virusu özbaşına təmizləyir, 70%-ində xəstəlik xroniki olur. Peyvəndi yoxdur, amma birbaşa təsirli antivirus dərmanlarla (DAA) tam sağalır. 2024-cü ildə dünyada təxminən 239 min nəfər hepatit C-dən ölüb.
Necə yoluxur, necə yoluxmur və hansı əlamətləri var
Hər iki virus yoluxmuş qanla təmas nəticəsində keçir. ÜST-ün göstərdiyi əsas yollar bunlardır:
- Qan yolu: sterilizasiya olunmamış iynə və şprislər, tibbi və stomatoloji alətlər, yoxlanılmamış qan köçürülməsi, narkotik inyeksiyası, tatuirovka, pirsinq, ortaq ülgüc, diş fırçası və manikür alətləri.
- Cinsi yol: hepatit B üçün geniş yayılmış yoldur, hepatit C üçün daha nadirdir (qanla təmas olduqda).
- Anadan uşağa: hepatit B əsasən doğuş zamanı keçir; peyvənd və lazım gələrsə hamiləlikdə antivirus dərman bunun qarşısını alır. Hepatit C anadan körpəyə nadir hallarda (təxminən 5%) keçir.
ÜST-ə görə hepatit B və C ana südü, yemək, su, qucaqlaşma, öpüşmə, əl sıxma, ortaq qab-qacaq, öskürək və ya asqırma ilə keçmir. Ailədə adi məişət təması təhlükəsizdir; yalnız qanla təmas edə biləcək şəxsi əşyalar ayrı olmalıdır.
Əlamətlər. Yeni yoluxanların əksəriyyətində heç bir əlamət olmur. Xroniki hepatit isə onilliklərlə özünü göstərmədən qaraciyəri zədələyə bilər; Əlamətlər ortaya çıxanda bunlar ola bilər:
- dəri və gözlərin saralması (sarılıq), sidiyin tündləşməsi, nəcisin açıq rəngdə olması;
- daimi yorğunluq, iştahsızlıq, ürəkbulanma, qusma;
- sağ qabırğaaltı nahiyədə ağrı, oynaq ağrıları, hərarət.
Diaqnoz yalnız qan analizi ilə qoyulur.
Analizlər: HBsAg, anti-HBs, anti-HCV və PCR nə deməkdir
Hepatit B üçün əsas üç göstərici HBsAg (virusun səthi antigeni), anti-HBs (qoruyucu antitel) və anti-HBc (nüvə antitelləri) birlikdə qiymətləndirilir. Hepatit C üçün əvvəlcə anti-HCV antitel testi, müsbət olarsa HCV RNT PCR testi verilir.
| Analiz | Nəyi göstərir | Nəticənin mənası |
|---|---|---|
| HBsAg | Hepatit B virusunun səthi antigeni | Müsbət – hazırda virus orqanizmdədir (kəskin və ya xroniki infeksiya). 6 aydan çox müsbət qalırsa – xroniki hepatit B. |
| anti-HBs | Qoruyucu antitel | Müsbət (≥10 mBV/ml) – immunitet var: ya peyvənddən, ya keçirilmiş infeksiyadan. Mənfi – qorunma yoxdur, peyvənd lazım ola bilər. |
| anti-HBc (total) | Virusla nə vaxtsa təmas | Müsbət – virusla təmas olub (keçmiş və ya hazırkı infeksiya). Peyvənddən sonra müsbət olmur. |
| HBV DNT (PCR) | Virusun qandakı miqdarı | Virus yükünü və müalicəyə ehtiyacı müəyyənləşdirir. |
| anti-HCV | Hepatit C-yə qarşı antitel | Müsbət – virusla təmas olub; sağalanlarda da ömürlük müsbət qalır. Tək başına diaqnoz deyil. |
| HCV RNT (PCR) | Hepatit C virusunun genetik materialı | Müsbət – aktiv infeksiya, müalicə lazımdır. Mənfi (anti-HCV müsbət olsa da) – virus təmizlənib. |
Tipik birləşmələr: HBsAg mənfi + anti-HBs müsbət + anti-HBc mənfi = peyvənd immuniteti; HBsAg mənfi + anti-HBs və anti-HBc müsbət = sağalmış infeksiya; HBsAg müsbət = infeksiya var. Nəticəni infeksionist və ya hepatoloq şərh etməli, qaraciyərin vəziyyəti üçün ALT/AST, USM və elastoqrafiya əlavə olunmalıdır.
Hepatit B peyvəndi: Azərbaycanda təqvim və böyüklər üçün sxem
Azərbaycanın milli profilaktik peyvənd təqviminə görə hepatit B peyvəndi doğuşdan sonra ilk 12 saat ərzində doğum evində vurulur, sonra 2, 3 və 4 aylıqda kombinə olunmuş AGDT-HepB-Hib peyvəndinin tərkibində təkrarlanır. Peyvənd dövlət hesabına pulsuzdur. ÜST-ə görə, tam seriyanı almış uşaqda qorunma ən azı 20 il, çox güman ki ömürlük davam edir və əlavə doza (buster) adətən tələb olunmur.
Peyvənd olunmamış böyüklər üçün standart sxem 3 dozadır: 0 – 1 – 6 ay (ikinci doza birincidən 1 ay, üçüncü doza 6 ay sonra). Səhiyyə Nazirliyi peyvəndi xüsusilə tibb işçilərinə, əhali ilə birbaşa təmasda olan xidmət sahəsi işçilərinə, hepatit B daşıyıcısının ailə üzvlərinə və 19–59 yaş arası peyvənd olunmamış hər kəsə tövsiyə edir. İmmunitetin yaranıb-yaranmadığını yoxlamaq üçün sonuncu dozadan 1–2 ay sonra anti-HBs analizi verilir; göstərici 10 mBV/ml və yuxarıdırsa qorunma var. Böyüklər üçün peyvənd dövlət poliklinikalarında və özəl klinikalarda vurulur; pulsuz olub-olmadığını yerli tibb müəssisəsindən dəqiqləşdirin.
Hepatit C-nin müalicəsi və Azərbaycanda pulsuz dərman proqramı
2014-cü ildən etibarən hepatit C birbaşa təsirli antivirus dərmanlarla (DAA) – sofosbuvir, daklatasvir, velpatasvir, ledipasvir və s. – tam müalicə olunur. ÜST-ə görə bu həblər 8–12 həftə (sirroz olduqda 24 həftəyədək) qəbul edilir, 95%-dən çox xəstəni sağaldır və demək olar ki, yan təsiri yoxdur. Hepatit B isə tam sağalmır: xroniki infeksiyada tenofovir və ya entekavir ilə uzunmüddətli (çox vaxt ömürlük) müalicə virusu nəzarətdə saxlayır və sirroz riskini azaldır.
Azərbaycanda hepatit B və C xəstələrinin dövlət hesabına müalicəsi proqramı 2014-cü ilin iyunundan tətbiq olunur: ilk 18 ayda Səhiyyə Nazirliyinə 3747 nəfər müraciət edib, onların 2256-sı pulsuz antivirus terapiya ilə təmin olunub. 2022-ci ildən proqramı İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyinin (hazırda Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi) yanında yaradılmış xüsusi komissiya aparır. Agentliyin rəsmi məlumatına görə hepatit B üçün tenofovir, hepatit C üçün sofosbuvir və daklatasvir pulsuz verilir. Qaydası belədir:
- Qeydiyyatda olduğunuz poliklinikaya və ya Ailə Sağlamlıq Mərkəzinə müraciət edirsiniz; infeksionist və ya ailə həkimi ilkin müayinə aparır.
- Tibb müəssisəsi sənədləri elektron qaydada komissiyanın katibliyinə göndərir; son 3 ay ərzində verilmiş analizlər varsa, təkrar analiz tələb olunmur.
- Komissiya müalicəyə ehtiyacı müəyyən edir, resept yazır; dərmanlar Klinik Tibbi Mərkəzdən verilir.
İcbari tibbi sığortanın xidmətlər zərfinə hepatit B və C-nin diaqnostikası və stasionar müalicəsi daxildir, ambulator dərmanlar isə komissiya qərarı ilə verilir. Cari qaydanı 142 Çağrı Mərkəzindən dəqiqləşdirin.
Azərbaycanda yayılma statistikası
Rəsmi qeydiyyat real yayılmadan xeyli aşağıdır, çünki xəstəlik əlamətsiz keçir. Dövlət Statistika Komitəsinin Səhiyyə Nazirliyinə istinadən açıqladığı rəqəmlərə görə, 2016-cı ildə ölkədə 126 kəskin hepatit B və 120 kəskin hepatit C halı qeydə alınıb, 29 nəfər hepatitdən ölüb. Azərbaycan Hepatoloqlar Assosiasiyasının 2010–2011-ci illərdə Bakı və 8 rayonda apardığı skrininqdə əhalinin 6–8%-ində B və ya C virusu aşkarlanıb, orta göstərici isə 4% civarında qiymətləndirilib. Respublika QİÇS-lə Mübarizə Mərkəzinin məlumatına görə, risk qruplarında yayılma daha yüksəkdir: venadaxili narkotik istifadəçiləri arasında hepatit C 62,8%, hepatit B 10,1% təşkil edib. Ən son göstəriciləri Səhiyyə Nazirliyinin rəsmi hesabatlarından dəqiqləşdirin.
Nikahdan əvvəl, hamiləlikdə və 28 iyul – kimlər test verməlidir
Azərbaycanda 2015-ci il 1 iyundan nikaha daxil olmaq istəyənlər üçün pulsuz məcburi tibbi müayinə tətbiq edilir; Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi siyahıya talassemiya, İİV (QİÇS) və sifilis daxildir. Hepatit B və C bu məcburi siyahıda yoxdur, lakin həkimlər nikahdan əvvəl HBsAg və anti-HCV analizlərini könüllü verməyi və nəticəyə görə peyvənd olunmağı tövsiyə edirlər. Hamiləlikdə ÜST bütün qadınlara HBsAg testini tövsiyə edir: ana müsbətdirsə, körpəyə doğuşdan dərhal sonra peyvənd və immunoqlobulin vurulur, anaya isə hamiləliyin üçüncü trimestrində antivirus dərman təyin oluna bilər – bu, yoluxmanın qarşısını demək olar ki tam alır.
Mütləq test verməli olanlar: qan donorları, tibb işçiləri, dializ xəstələri, hepatit daşıyıcısının ailə üzvləri və cinsi partnyorları, İİV-lə yaşayanlar, ALT fermenti yüksək olanlar. Səhiyyə Nazirliyi hər kəsə ömründə ən azı bir dəfə, mümkünsə illik profilaktik müayinədə hepatit markerlərini yoxlatmağı məsləhət görür.
ÜST 2010-cu ildən 28 iyulu Ümumdünya Hepatit Günü elan edib – hepatit B virusunu kəşf edən Nobel mükafatçısı Baruch Blumberg-in doğum günü. Həmin gün Azərbaycanda da pulsuz test aksiyaları keçirilir; ÜST-ün hədəfi 2030-cu ilədək viral hepatiti ictimai səhiyyə təhlükəsi olmaqdan çıxarmaqdır.
Tez-tez verilən suallar
Hepatit B daşıyıcısı ilə eyni evdə yaşamaq təhlükəlidirmi?
Xeyr. Virus yemək, qab-qacaq, qucaqlaşma ilə keçmir. Ülgüc, diş fırçası və manikür alətləri ayrı olmalı, ailə üzvləri isə anti-HBs yoxlatdırıb peyvənd olunmalıdır.
anti-HCV müsbət çıxdı – bu hepatit C deməkdirmi?
Hələ yox. Antitel virusla təması göstərir; təxminən 30% insan virusu özbaşına təmizləyir. Aktiv infeksiyanı yalnız HCV RNT PCR testi təsdiqləyir.
Hepatit C tam sağalırmı?
Bəli. DAA dərmanları ilə 8–12 həftəlik kurs 95%-dən çox xəstədə virusu tam yox edir. Sağaldıqdan sonra anti-HCV ömürlük müsbət qalır, bu normaldır.
Böyüklər hepatit B peyvəndini neçə dəfə vurdurmalıdır?
Standart sxem 3 dozadır: 0, 1 və 6-cı ayda. Tam seriyadan sonra buster adətən lazım deyil; immuniteti anti-HBs analizi ilə yoxlamaq olar.
Hepatit B peyvəndi hepatit C-dən qoruyurmu?
Xeyr. Peyvənd yalnız hepatit B-dən (və onun ardınca gələn hepatit D-dən) qoruyur. Hepatit C-dən qorunmanın yolu steril alətlər və qanla təmasdan qaçmaqdır.
Azərbaycanda hepatit C dərmanları pulsuzdur?
Dövlət proqramı çərçivəsində komissiyanın qərarı ilə sofosbuvir və daklatasvir pulsuz verilir. Müraciət qeydiyyatda olduğunuz poliklinika vasitəsilə edilir; cari şərtləri 142 Çağrı Mərkəzindən dəqiqləşdirin.
Mənbə: ÜST – Hepatit B, ÜST – Hepatit C, Profilaktik peyvəndlərin təqvimi, İTS – hepatit B və C üçün pulsuz dərmanlar, Səhiyyə Nazirliyi, Immunize.org – HBV serologiyası, Mia.az, JAMnews
Şərhlər