Hemoroy (babasil): əlamətlər, daxili və xarici fərqi, evdə müalicə və nə vaxt həkimə

Hemoroy (xalq arasında babasil) – anus və düz bağırsağın aşağı hissəsindəki damarların şişməsi və iltihablaşmasıdır. Ən tipik əlamətlər ayaq yolundan sonra tualet kağızında və ya unitazda parlaq qırmızı qan, anus ətrafında qaşınma, ağrı və şişkinlikdir. Hemoroyun iki növü var: daxili hemoroy adətən ağrısız qanaxma ilə, xarici hemoroy isə qaşınma, ağrı və bərk düyünlə özünü göstərir. NHS-ə görə yüngül hallar çox vaxt bir neçə günə öz-özünə keçir; lif və maye qəbulu, ilıq oturaq vanna və düzgün tualet vərdişləri əsas evdə qulluq üsullarıdır. Lakin düz bağırsaqdan qanaxma bağırsaq xərçənginin də əlaməti ola bilər, ona görə istənilən qanaxmanı həkimə göstərin. Dayanmayan güclü qanaxma və ya şiddətli ağrı olarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim məsləhətini əvəz etmir.

Hemoroy nədir və nə qədər yayılıb

Hemoroy anus və düz bağırsağın aşağı hissəsindəki qan damarlarının təzyiq altında genişlənib şişməsi ilə yaranan, çox yayılmış və adətən həyat üçün təhlükəsiz vəziyyətdir. Amerika Kolon və Rektal Cərrahlar Cəmiyyəti (ASCRS) qeyd edir ki, hemoroidal toxuma hər bir insanın normal anatomiyasının bir hissəsidir; problem yalnız bu toxuma böyüdükdə və ya şikayət yaratdıqda başlayır.

ABŞ Milli Diabet, Həzm və Böyrək Xəstəlikləri İnstitutunun (NIDDK) məlumatına görə hemoroy təxminən hər 20 amerikalıdan birində rast gəlinir, 50 yaşdan yuxarı yetkinlərin isə təxminən yarısında var. ASCRS-ə görə insanların təxminən 5%-ində hemoroya bağlı şikayətlər yaranır və onların yalnız kiçik hissəsi cərrahi müalicəyə ehtiyac duyur. Hemoroy utanılası xəstəlik deyil: şikayətləri həkimlə açıq danışmaq düzgün diaqnozun ilk addımıdır.

Daxili və xarici hemoroy arasında fərq nədir

Daxili hemoroy düz bağırsağın içində, ağrıya həssas olmayan selikli qişanın altında, xarici hemoroy isə anus ətrafında, çox həssas dərinin altında yerləşir. Ona görə daxili hemoroy adətən ağrısız qanaxma, xarici hemoroy isə ağrı, qaşınma və şişkinlik yaradır (ASCRS, NIDDK).

Xüsusiyyət	Daxili hemoroy	Xarici hemoroy
Yeri	Düz bağırsağın içində, anusdan yuxarıda	Anus ətrafında, dərinin altında
Ağrı	Adətən ağrısız; xaricə sallandıqda ağrı verə bilər	Qaşınma və ağrı, xüsusilə oturanda; laxta yarananda şiddətli ağrı
Qanaxma	Tipik əlamətdir: nəcisin üzərində, kağızda və ya unitazda parlaq qırmızı qan	Ola bilər, amma daha az xarakterikdir
Görünüş	Görünmür; sallandıqda anusdan yumşaq toxuma çıxır	Anus kənarında bərk, həssas, bəzən göyümtül düyün
Müalicə	Pəhriz və vərdişlər; lazım olarsa rezin halqa liqasiyası, skleroterapiya, koaqulyasiya; ağır hallarda cərrahiyyə	Pəhriz, oturaq vanna, yerli vasitələr; laxtalı formada bəzən laxtanın çıxarılması; nadir hallarda cərrahiyyə

ASCRS daxili hemoroyu sallanma dərəcəsinə görə dörd dərəcəyə bölür: I dərəcədə sallanma olmur, II dərəcədə sallanan toxuma öz-özünə geri qayıdır, III dərəcədə onu əllə geri itələmək lazım gəlir, IV dərəcədə isə geri itələmək mümkün olmur və çox vaxt ağrılı olur.

Hemoroyun əlamətləri hansılardır

Hemoroyun əsas əlamətləri ayaq yolundan sonra parlaq qırmızı qan, anus ətrafında qaşınma, ağrı və şişkinlik, həmçinin anus kənarında düyün hiss olunmasıdır. NHS və NIDDK aşağıdakıları sadalayır:

tualet kağızında, nəcisin üzərində və ya unitazda parlaq qırmızı qan;
anus ətrafında qaşınma və qıcıqlanma;
ağrı və narahatlıq, xüsusilə oturanda;
anus ətrafında noxud boyda kiçik və ya üzüm boyda böyük, çəhrayı ya bənövşəyi düyünlər;
ayaq yolundan sonra bağırsağın tam boşalmadığı hissi;
alt paltarında və ya tualet kağızında selik.

Trombozlu hemoroy nədir

Trombozlu hemoroy xarici hemoroyun içində qan laxtası yaranmasıdır və qəfil, şiddətli ağrı, şişkinlik və anus kənarında bərk, göyümtül düyünlə özünü göstərir. ASCRS-ə görə ağrı adətən başlanğıcdan 48–72 saat sonra pik həddə çatır və təxminən 4–5 günə xeyli azalır. Mayo Clinic laxtanın yerli keyləşdirmə ilə çıxarılmasının ilk 72 saat ərzində daha effektiv olduğunu qeyd edir, ona görə şiddətli ağrıda həkimə gecikmədən müraciət edin.

Hemoroya nə səbəb olur

Hemoroy əsasən anus nahiyəsindəki damarlara uzunmüddətli və ya təkrarlanan təzyiq nəticəsində yaranır; ən çox rast gəlinən səbəblər qəbizlik və ayaq yolu zamanı gücənməkdir. NIDDK, NHS və Mayo Clinic bu amilləri göstərir:

xroniki qəbizlik və ya uzunmüddətli ishal;
ayaq yolu zamanı gücənmək;
tualetdə uzun müddət oturmaq – məsələn, telefona baxaraq vaxt keçirmək;
az lifli qidalanma və az maye qəbulu;
hamiləlik – uşağın çəkisi anus nahiyəsinə əlavə təzyiq yaradır;
tez-tez ağır yük qaldırmaq;
artıq çəki və yaşla dəstəkləyici toxumaların zəifləməsi.

Qəbizlik hemoroyun həm səbəbi, həm də onu ağırlaşdıran amil olduğundan, qəbizliyin səbəbləri və lifli qidalar barədə ayrıca məqaləmizə də baxa bilərsiniz.

Evdə hemoroyu necə yüngülləşdirmək olar

Yüngül hemoroyda ən effektiv evdə qulluq nəcisi yumşaq saxlamaq (lif və maye), ilıq oturaq vanna qəbul etmək və ayaq yolu zamanı gücənməməkdir. NIDDK və Mayo Clinic bir həftəlik evdə qulluqdan sonra yaxşılaşma olmazsa, həkimə müraciəti tövsiyə edir.

Lif. Meyvə, tərəvəz, paxlalılar və tam taxıllar yeyin. ASCRS gündə 20–35 qram lif tövsiyə edir; NIDDK 2000 kalorilik rasion üçün gündə 28 qram göstərir. Qaz və köp olmasın deyə lifi tədricən artırın.
Maye. Mayo Clinic gündə təxminən 6–8 stəkan, ASCRS isə 8–10 stəkan maye, əsasən su tövsiyə edir. Alkoqolu və kofeinli içkiləri azaldın.
Oturaq vanna. Mayo Clinic anus nahiyəsini gündə 2–3 dəfə, hər dəfə 10–15 dəqiqə adi ilıq suda saxlamağı məsləhət görür.
Tualet vərdişləri. İstək yaranan kimi tualetə gedin, gücənməyin, nəfəsinizi saxlamayın və lazım olandan artıq oturmayın.
Gigiyena və soyuq kompres. Nahiyəni təmiz və quru saxlayın, sürtməyin, yumşaq toxunuşla qurulayın. NHS-ə görə dəsmala bükülmüş buz paketi narahatlığı azalda bilər.
Hərəkət. Müntəzəm fiziki aktivlik qəbizliyin qarşısını alır; uzun müddət oturmaqdan çəkinin.

Aptek vasitələri: krem və şamlar

Aptekdə satılan hemoroy kremləri, məlhəmləri və şamları qaşınma, ağrı və şişkinliyi müvəqqəti yüngülləşdirə bilər, lakin səbəbi aradan qaldırmır. Bu vasitələrin bir qismində steroid olur; Mayo Clinic steroidli məhsulların bir həftədən uzun istifadəsinin dərini incəldə biləcəyini xəbərdar edir. Hansı vasitəni və nə qədər müddətə istifadə edəcəyinizi həkim və ya farmasevtlə müəyyənləşdirin. NHS qanaxan hemoroyda ibuprofen qəbul etməməyi, kodeinli ağrıkəsicilərdən isə qəbizlik yaratdığı üçün çəkinməyi tövsiyə edir. Hamiləlikdə istənilən dərmanı yalnız həkimlə məsləhətləşərək istifadə edin.

Həkim hansı müalicə prosedurlarını təklif edə bilər

Evdə qulluq kömək etmədikdə həkim daxili hemoroy üçün əsasən ambulator prosedurlar – rezin halqa liqasiyası, skleroterapiya və ya koaqulyasiya, ağır hallarda isə cərrahiyyə təklif edə bilər. ASCRS-ə görə şikayəti olan xəstələrin 10%-dən azına əməliyyat lazım olur.

Rezin halqa liqasiyası. Daxili hemoroyun dibinə kiçik rezin halqa taxılır, qan təchizatı kəsilir və toxuma halqa ilə birlikdə təxminən 5–7 gündə düşür. ASCRS-ə görə 1–3 gün küt ağrı və ya təzyiq hissi ola bilər. Qanı durulaşdıran dərman qəbul edirsinizsə, bunu həkimə mütləq deyin.
Skleroterapiya. Hemoroya xüsusi məhlul yeridilir, toxuma çapıqlaşıb kiçilir. Az ağrılıdır, amma Mayo Clinic-ə görə halqa liqasiyasından daha az effektiv ola bilər.
Koaqulyasiya. İnfraqırmızı işıq, lazer və ya elektrik cərəyanı ilə kiçik daxili hemoroylar bərkidilib kiçildilir.
Cərrahiyyə. Hemoroidektomiya (artıq toxumanın kəsilib götürülməsi) böyük və ya təkrarlanan hemoroyda ən effektiv üsul sayılır, lakin daha ağrılıdır; ASCRS-ə görə tam aktivliyə qayıtmaq 2–4 həftə çəkə bilər. Stapler hemoroidopeksiya və hemoroidal arteriyanın liqasiyası alternativ üsullardır.

NHS qeyd edir ki, müalicə hemoroyun təkrarlanmayacağına həmişə zəmanət vermir, ona görə pəhriz və tualet vərdişlərini müalicədən sonra da davam etdirin.

Rektal qanaxma nə vaxt təhlükəli ola bilər

Düz bağırsaqdan qanaxma ən çox hemoroydan olsa da, bağırsaq xərçənginin, polipin və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyinin də əlaməti ola bilər, ona görə istənilən qanaxmanı həkimə göstərmək lazımdır. Mayo Clinic xəbərdarlıq edir ki, qanaxmanı, xüsusilə nəcis vərdişi dəyişibsə, öz-özünə hemoroya bağlamaq olmaz. NHS-ə görə 50 yaşdan yuxarı olmaq bağırsaq xərçəngi üçün risk amilidir. Bu hallarda gecikmədən həkimə (terapevt, proktoloq və ya qastroenteroloqa) müraciət edin:

50 yaşdan yuxarısınız və qanaxma müşahidə edirsiniz;
nəcis vərdişi dəyişib: sizin üçün qeyri-adi ishal, qəbizlik, tez-tez və ya seyrək ayaq yolu;
səbəbsiz arıqlama, yorğunluq və ya nəfəs darlığı (qanazlığın əlaməti ola bilər);
qara və ya tünd qırmızı nəcis, qanlı ishal;
qarında ağrı, köp və ya əllə hiss olunan şiş;
bir həftəlik evdə qulluqdan sonra yaxşılaşma yoxdur və ya hemoroy tez-tez təkrarlanır.

Nə vaxt təcili 103-ə zəng etməli

Dayanmayan və ya çoxlu qanaxma, iri qan laxtaları, başgicəllənmə və ya huşunu itirmə, həmçinin şiddətli ağrı olduqda dərhal 103-ə zəng edin. NHS-ə görə hemoroyla yanaşı yüksək hərarət, titrətmə və anusdan irin axması da təcili müayinə tələb edir. Belə vəziyyətdə özünüz maşın sürməyin.

Tez-tez verilən suallar

Hemoroy öz-özünə keçirmi?

Bəli, yüngül hemoroy çox vaxt bir neçə günə öz-özünə keçir. Lif, maye və oturaq vanna sağalmanı sürətləndirir. Bir həftədən sonra yaxşılaşma olmazsa, həkimə müraciət edin.

Hemoroy xərçəngə çevrilirmi?

Hemoroy xərçəng deyil, lakin bağırsaq xərçəngi də oxşar qanaxma ilə özünü göstərə bilər. Ona görə qanaxmanın səbəbini müayinə ilə yalnız həkim müəyyən etməlidir.

Hamiləlikdə hemoroy niyə olur?

Hamiləlikdə uşağın çəkisi anus nahiyəsindəki damarlara əlavə təzyiq yaradır, qəbizlik də tez-tez olur. Lif, maye və hərəkət əsas tədbirlərdir; istənilən krem və ya şamı həkimlə məsləhətləşmədən istifadə etməyin.

Hemoroyda hansı həkimə getmək lazımdır?

İlk olaraq ailə həkiminə və ya terapevtə, lazım olarsa proktoloqa (kolorektal cərraha) və ya qastroenteroloqa müraciət edin. Həkim adətən baxış, barmaqla müayinə və anoskopiya aparır.

Tualetdə telefon istifadəsi hemoroya təsir edirmi?

Tualetdə uzun müddət oturmaq hemoroyun tanınmış risk amilidir və telefon bu müddəti çox vaxt uzadır. Telefonu tualetə aparmamaq və işiniz bitən kimi qalxmaq məsləhətdir.

Hemoroy əməliyyatı mütləqdirmi?

Xeyr, əksər hallarda əməliyyat lazım olmur. ASCRS-ə görə şikayəti olanların 10%-dən azı cərrahi müalicəyə ehtiyac duyur; qalanlarına pəhriz, evdə qulluq və ya ambulator prosedurlar kifayət edir.

Mənbə: NHS – Piles (haemorrhoids), NHS – Symptoms of bowel cancer, NHS – Causes of bowel cancer, NIDDK – Hemorrhoids, NIDDK – Symptoms & Causes of Hemorrhoids, ASCRS (fascrs.org) – Hemorrhoids, Mayo Clinic – Hemorrhoids: symptoms and causes, Mayo Clinic – Hemorrhoids: diagnosis and treatment