Diş əti xəstəlikləri – dişləri əhatə edən və saxlayan toxumaların bakterial iltihabıdır və iki əsas formada özünü göstərir: gingivit (yalnız diş ətinin iltihabı) və parodontit (iltihabın dişi saxlayan sümüyə və bağlara yayılması). Əsas əlamətlər fırçalama zamanı diş ətinin qanaması, qızarma və şişkinlik, ağızdan xoşagəlməz qoxu, gec mərhələdə isə dişlərin laxlamasıdır. Başlıca səbəb dişlərin səthində toplanan diş ərpi (bakteriya təbəqəsi), ən güclü risk amili isə siqaretdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) hesablamasına görə dünyada ağır parodontal xəstəlik hallarının sayı 1 milyarddan çoxdur. Gingivit vaxtında düzgün gigiyena və peşəkar təmizliklə geri dönə bilir, parodontitdə isə məqsəd prosesi dayandırmaq və dişləri qorumaqdır. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və müayinəni əvəz etmir – diş ətiniz qanayırsa və ya şişibsə, stomatoloqa müraciət edin.
Diş əti xəstəliyinin əlamətləri
Amerika Parodontologiya Akademiyası (AAP) xəbərdarlıq edir ki, diş əti xəstəliyi çox vaxt "səssiz" keçir və əlamətlər yalnız irəliləmiş mərhələdə nəzərə çarpa bilər. NHS və AAP-a görə aşağıdakı əlamətlərə diqqət yetirin:
- dişləri fırçalayanda, diş ipi istifadə edəndə və ya alma kimi bərk qida yeyəndə diş ətinin qanaması;
- diş ətinin qızarması, şişməsi, həssaslığı və ya ağrısı;
- ağızdan davamlı xoşagəlməz qoxu və ağızda pis dad;
- diş ətinin dişdən çəkilməsi – dişlər əvvəlkindən "uzun" görünür;
- diş əti ilə diş arasında irin;
- dişlərin bir-birinə oturuşunun, çıxan protezin isə yerinə oturmasının dəyişməsi;
- dişlərin laxlaması, yerindən sürüşməsi və ya düşməsi.
Gingivit mərhələsində ağrı adətən olmur və ya zəif olur, buna görə qanayan diş ətini çox vaxt "normal" sayırlar. Halbuki sağlam diş əti fırçalama zamanı qanamamalıdır.
Səbəblər və risk amilləri
ABŞ Milli Diş və Kraniofasial Tədqiqatlar İnstitutuna (NIDCR) görə xəstəliyin başlıca səbəbi diş ərpidir – dişlərin səthində əmələ gələn yapışqan bakteriya təbəqəsi. Ərp hər gün fırça və diş ipi ilə təmizlənmədikdə bərkiyərək diş daşına çevrilir. Diş daşını evdə təmizləmək mümkün deyil: onu yalnız stomatoloq və ya diş gigiyenisti peşəkar təmizliklə götürə bilər. Ərpdəki və daşdakı bakteriyalar diş ətində iltihab yaradır.
Riski artıran amillər:
- Siqaret və digər tütün məmulatları – NIDCR-ə görə ən əhəmiyyətli risk amilidir; sağalmanı ləngidir və müalicənin effektini azaldır.
- Şəkərli diabet – xüsusən qan şəkəri nəzarətdə olmadıqda.
- Hamiləlik və hormonal dəyişikliklər – yeniyetməlik, hamiləlik və menopauza dövründə diş əti ərpə qarşı daha həssas olur, qanamaya meyil artır.
- Yaş – AAP-ın istinad etdiyi ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin (CDC) məlumatına görə 65 yaşdan yuxarı amerikalıların 70%-dən çoxunda diş əti xəstəliyinin bu və ya digər forması var.
- Genetik meyil, stress, piylənmə və qidalanmada vacib maddələrin çatışmazlığı.
- Dişləri sıxma və ya qıcırtma – dişi saxlayan toxumalara əlavə yük düşür.
- Bəzi dərmanlar (məsələn, bəzi ürək dərmanları, antidepressantlar, oral kontraseptivlər) – qəbul etdiyiniz bütün dərmanlar barədə stomatoloqa məlumat verin.
NIDCR-ə görə xəstəlik kişilərdə qadınlara nisbətən daha çox yayılıb və daha ağır keçir.
Gingivitdən parodontitə: mərhələlər cədvəli
Müalicə olunmayan gingivit parodontitə keçə bilər. Bu zaman ərp diş əti xəttindən aşağı yayılır, diş əti dişdən aralanır və aralarında infeksiyalaşa bilən parodontal ciblər yaranır. NIDCR-ə görə sağlam ağızda dişin ətrafındakı cibin dərinliyi adətən 1–3 mm olur, daha dərin ciblər parodontit əlaməti ola bilər. Aşağıdakı cədvəl mərhələləri sadələşdirilmiş şəkildə göstərir:
| Mərhələ | Nə baş verir | Tipik əlamətlər | Geri dönürmü? |
|---|---|---|---|
| Sağlam diş əti | İltihab yoxdur, cib dərinliyi 1–3 mm | Çəhrayı, möhkəm diş əti, qanama yoxdur | – |
| Gingivit | Ərp diş əti kənarında iltihab yaradır, sümük zədələnmir | Qızartı, şişkinlik, fırçalayanda qanama; ağrı az və ya yoxdur | Bəli, gigiyena və peşəkar təmizliklə |
| Erkən parodontit | İltihab dişi saxlayan toxumalara keçir, ciblər dərinləşir, sümük itkisi başlayır | Qanama, ağız qoxusu, diş ətinin çəkilməsi | İtirilmiş toxuma özbaşına bərpa olunmur, proses dayandırıla bilər |
| Orta parodontit | Ciblər daha da dərinləşir, sümük itkisi artır | İrin, həssaslıq, dişlər arasında boşluqlar | Müntəzəm müalicə ilə nəzarət |
| Ağır parodontit | Dişi saxlayan sümük ciddi zədələnir | Dişlərin laxlaması və sürüşməsi, çeynəyəndə ağrı | Mürəkkəb müalicə, bəzən cərrahiyyə; diş itkisi mümkündür |
AAP-a görə müasir təsnifatda parodontit mərhələ (ilkindən ağıra qədər) və xəstəliyin irəliləmə sürətini göstərən dərəcə ilə qiymətləndirilir. Dəqiq diaqnozu yalnız müayinədən sonra stomatoloq və ya parodontoloq qoya bilər.
Stomatoloqda diaqnostika və müalicə
Müayinə zamanı stomatoloq diş ətində iltihab, qanama və çəkilmə olub-olmadığını yoxlayır, millimetr bölgülü xüsusi alətlə – parodontal zondla ciblərin dərinliyini ölçür, dişlərin laxlamasını qiymətləndirir və tibbi keçmişinizi (siqaret, diabet, dərmanlar) soruşur. Sümük itkisini görmək üçün rentgen şəkli çəkilə bilər. Lazım gəldikdə sizi diş əti xəstəlikləri üzrə mütəxəssisə – parodontoloqa yönləndirirlər.
Müalicə xəstəliyin ağırlığından asılıdır. NHS və NIDCR-ə görə əsas addımlar bunlardır:
- Peşəkar təmizlik – stomatoloq və ya gigiyenist diş daşını və ərpi xüsusi alətlərlə təmizləyir, evdə düzgün qulluq qaydalarını izah edir. Erkən mərhələdə bu, gündəlik gigiyena ilə birlikdə çox vaxt kifayət edir.
- Dərin təmizlik (kürettaj) – diş əti xəttinin altında, cib daxilində daş və bakteriyalar təmizlənir, kök səthi hamarlanır (ingiliscə "scaling and root planing").
- Dərman vasitələri – bəzi hallarda həkim ağız yaxalayıcısı və ya digər preparat təyin edə bilər; onların adı və istifadə müddəti yalnız həkim tərəfindən müəyyən edilir.
- Cərrahi müalicə – irəliləmiş hallarda parodontoloq cərrahi müdaxilə tövsiyə edə bilər.
NIDCR vurğulayır ki, istənilən müalicənin nəticəsi evdə gündəlik qulluqdan və tütündən imtinadan çox asılıdır.
Evdə qulluq: fırçalama, diş ipi və interdental fırça
NHS-in və ÜST-ün tövsiyələrinə əsasən:
- Dişləri gündə 2 dəfə, hər dəfə təxminən 2 dəqiqə fırçalayın; bunlardan biri yatmazdan əvvəl olsun.
- Flüorlu diş pastası seçin: ÜST 1000–1500 ppm, NHS isə böyüklər üçün ən azı 1350 ppm flüorid tərkibli pasta tövsiyə edir.
- Hər dişin xarici, daxili və çeynəmə səthlərini təmizləyin. Böyüklərin çoxu üçün kiçik başlıqlı, orta və ya yumşaq tüklü fırça uyğundur; NHS-ə görə elektrik və adi fırça düzgün istifadə olunduqda eyni dərəcədə effektivdir.
- Fırçaladıqdan sonra pastanı tüpürün, ağzı dərhal su ilə yaxalamayın – flüorid dişin üzərində qalmalıdır. Ağız yaxalayıcısını da fırçalamadan dərhal sonra deyil, günün başqa vaxtında istifadə edin.
- Dişarası sahələri hər gün təmizləyin. Diş ipi üçün 30–45 sm ip götürün, dişlər arasına yeridin, "C" formasında dişin ətrafına əyib yuxarı-aşağı yavaşca hərəkət etdirin. NHS diş ipini fırçalamadan əvvəl istifadə etməyi məsləhət görür.
- Dişlər arasında boşluq varsa, interdental (dişarası) fırça daha rahat ola bilər – fırça dişlər arasına sıx oturmalıdır. Uyğun ölçünü stomatoloq və ya gigiyenist seçə bilər.
- Taxta kürdandan istifadə etməyin – NHS-ə görə o, diş ətini zədələyib infeksiyaya yol aça bilər.
Bundan əlavə, siqareti tərgitmək və şəkərli qida-içkiləri azaltmaq həm dişlərin, həm də diş ətinin sağlamlığına birbaşa təsir edir. Uşaqların dişlərinə qulluq barədə saytımızdakı ayrıca məqaləni oxuya bilərsiniz.
Diş əti, ürək və diabet: əlaqə nədir?
ÜST-ə görə diabet və parodontal xəstəlik qarşılıqlı əlaqəlidir: diabet diş əti xəstəliyinin yaranmasına və ağırlaşmasına zəmin yaradır. AAP qeyd edir ki, parodontit də öz növbəsində diabetli insanlarda qan şəkərinə nəzarəti çətinləşdirə və ağırlaşma riskini artıra bilər. Buna görə NHS 2-ci tip diabetli və hamilə şəxslərə stomatoloji müayinədən xüsusilə müntəzəm keçməyi tövsiyə edir.
Bir sıra tədqiqatlar parodontitlə ürək-damar xəstəlikləri arasında əlaqə aşkar edib; alimlər bunu xroniki iltihabla izah edirlər. Lakin AAP vurğulayır ki, birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi hələ qəti sübut olunmayıb. Ürək xəstəliyiniz, xüsusən infeksion endokardit riskiniz varsa, stomatoloji prosedurlardan əvvəl kardioloq və stomatoloqla məsləhətləşin – bəzi hallarda əvvəlcədən dərman qəbulu tələb oluna bilər.
Stomatoloqa nə qədər tez-tez getməli?
NHS-ə görə müayinələr arasındakı müddət ağız sağlamlığınızdan və risk səviyyənizdən asılı olaraq 3 aydan 2 ilə qədər dəyişir; 18 yaşdan kiçiklər üçün bu müddət ən çox 1 ildir. Sağlam diş və diş əti olanlara adətən 12–24 ayda bir müayinə kifayət edir, diş əti xəstəliyi, diabet və ya siqaret kimi risk amilləri olanlara isə daha tez-tez gəlmək tövsiyə oluna bilər. Növbəti müayinənin vaxtını stomatoloq müəyyən edir.
Növbəti müayinəni gözləmədən stomatoloqa müraciət edin, əgər:
- diş əti fırçalayanda və ya yemək yeyəndə müntəzəm qanayır, şişkin və ağrılıdır;
- dişlər laxlayır və ya yerindən sürüşür;
- diş əti ilə diş arasında irin var;
- ağızda yara, qırmızı ləkə və ya dodaqda, ağızda düyün yaranıb – NHS bunları təcili müayinə səbəbi sayır.
Üzdə sürətlə artan şişkinlik, yüksək hərarət, udqunmaqda və ya nəfəs almaqda çətinlik olarsa, dərhal 103-ə zəng edin.
Tez-tez verilən suallar
Diş ətinin qanaması normaldırmı?
Xeyr. Bu, adətən gingivitin ilk əlamətidir. Fırçalamağı dayandırmayın, diş ətini yumşaq fırça ilə diqqətlə təmizləyin və stomatoloqa müraciət edin.
Gingivit özü keçərmi?
Gündəlik düzgün fırçalama, diş ipi və peşəkar təmizliklə gingivit adətən geri dönür. Diş daşı varsa, onu yalnız stomatoloq təmizləyə bilər.
Parodontit tam sağalırmı?
İtirilmiş sümük və diş əti toxuması özbaşına bərpa olunmur, lakin müalicə ilə xəstəliyi dayandırmaq və nəzarətdə saxlamaq mümkündür. Müntəzəm kontrol müayinəsi vacibdir.
Diş daşını evdə təmizləmək olarmı?
Xeyr. Bərkimiş daşı yalnız stomatoloq və ya gigiyenist götürə bilər. Evdə iti alətlərlə təmizləmək cəhdi diş ətini zədələyə bilər.
Hamiləlikdə diş əti niyə qanayır?
Hormonal dəyişikliklər diş ətini ərpə qarşı daha həssas edir. Hamiləlikdə stomatoloji müayinədən keçmək məsləhətdir; müalicə planını stomatoloq və həkiminizlə razılaşdırın.
Ağızdan pis qoxu həmişə diş əti xəstəliyidirmi?
Xeyr. Səbəb dil ərpi, kariyes, ağız quruluğu, bəzi qidalar və ya başqa xəstəliklər də ola bilər. Qoxu davamlıdırsa, stomatoloqa, lazım olduqda ailə həkiminə müraciət edin.
Mənbə: ÜST – Oral health, NHS – Gum disease, NHS – How to keep your teeth clean, NHS – Dental check-ups, AAP – Gum Disease Information, AAP – Risk Factors, AAP – Gum Disease and Other Diseases, NIDCR – Periodontal (Gum) Disease
Şərhlər