Bronxial astma – tənəffüs yollarının xroniki iltihabı və daralması nəticəsində öskürək, fit səsli (xırıltılı) nəfəs, təngnəfəslik və döş qəfəsində sıxılma hissi ilə özünü göstərən xəstəlikdir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 2026-cı ilin aprelində yenilənmiş məlumatına görə, 2023-cü ildə dünyada təxminən 363 milyon insan astmadan əziyyət çəkib, xəstəlik 442 min ölümə səbəb olub. Astma tam sağalmır, lakin düzgün seçilmiş inhalyator müalicəsi və triggerlərdən qorunmaqla insanlar normal, aktiv həyat sürə bilirlər. Diaqnoz spirometriya və pikfloumetriya ilə təsdiqlənir. Tutma zamanı inhalyator kömək etmirsə, danışmaq çətinləşirsə və ya dodaqlar göyərirsə, gözləmədən 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir – əlamətləriniz varsa, həkimə müraciət edin.
Bronxial astmanın əlamətləri: böyüklərdə və uşaqlarda
Astmanın əlamətləri gəlib-gedir, şiddəti dəyişir və çox vaxt gecə, səhər tezdən, fiziki yükdən və ya soyuqdəymədən sonra güclənir. ÜST və NHS əsas əlamətləri belə sadalayır:
- Uzunmüddətli, xüsusilə gecələr artan quru öskürək;
- Nəfəs verərkən (bəzən alarkən də) fit səsi – xırıltı;
- Təngnəfəslik, ağır hallarda sakit vəziyyətdə belə nəfəs çatışmazlığı;
- Döş qəfəsində sıxılma, dərindən nəfəs ala bilməmək hissi.
Böyüklərdə
Böyüklərdə astma tez-tez "uzanan bronxit", soyuqdəymədən sonra həftələrlə keçməyən öskürək və ya pilləkən qalxarkən təngnəfəslik kimi qiymətləndirilir. İş yerində toz, kimyəvi buxar və ya tüstü ilə təmasdan sonra güclənən, istirahət günləri yüngülləşən əlamətlər peşə astmasına işarə ola bilər. Siqaret çəkənlərdə astma əlamətləri xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX) ilə qarışdırıla bilər, ona görə diaqnozu həkim qoymalıdır.
Uşaqlarda
ÜST-ə görə astma uşaqlar arasında ən çox rast gəlinən xroniki xəstəlikdir. Uşaqlarda diqqət çəkən əlamətlər:
- Hər soyuqdəymə və ya ORVİ zamanı təkrarlanan xırıltılı nəfəs;
- Gecə öskürəyi, həmçinin gülərkən, ağlayarkən və ya qaçarkən başlayan öskürək;
- Oyun zamanı tez yorulmaq, həmyaşıdlarından geri qalmaq;
- Ailədə astma, ekzema və ya allergik rinit olması.
Beş yaşdan kiçik uşaqlarda xırıltının bir çox səbəbi ola bilər, buna görə bu yaşda diaqnoz əsasən əlamətlərin xarakterinə və müalicəyə cavaba görə qoyulur. Uşağınızda belə əlamətlər görürsünüzsə, pediatra müraciət edin.
Astma triggerləri: payız və qışda nəyə diqqət etməli
Trigger – tənəffüs yollarını qıcıqlandıraraq əlamətləri və ya tutmanı başladan amildir. Hər insanın triggerləri fərqlidir; onları tanımaq və mümkün qədər azaltmaq müalicənin vacib hissəsidir.
| Trigger | Necə təsir edir | Nə etmək olar |
|---|---|---|
| ORVİ, qrip, soyuqdəymə | Payız-qış mövsümündə tutmaların ən çox rast gəlinən səbəbi | Əlləri tez-tez yumaq, həkimlə qrip peyvəndini müzakirə etmək, xəstələnəndə astma planına əməl etmək |
| Soyuq və quru hava | Bronxları daraldır, öskürək və təngnəfəslik yaradır | Çöldə burun və ağzı şarfla örtmək, burundan nəfəs almaq |
| Ev tozu və toz gənələri | Allergik astmada əsas allergenlərdən biridir; isitmə mövsümündə otaqlar az havalandırılır | Yataq dəstini isti suda yumaq, nəm təmizlik, xalça və yumşaq oyuncaqları azaltmaq |
| Polen | Yaz və yayda ot, ağac və alaq otlarının tozcuqları | Polen yüksək olan günlərdə pəncərələri bağlı saxlamaq, çöldən gələndə üz və əlləri yumaq |
| Siqaret tüstüsü (o cümlədən passiv) | İltihabı artırır, müalicənin effektini azaldır | Siqareti tərgitmək; uşaq olan evdə və avtomobildə siqaret çəkilməməsi |
| Kif, heyvan tükü, kəskin qoxular | Kif göbələyi, heyvan tükü və lələk, ətir, güclü təmizləyici vasitələr | Rütubətlə mübarizə, qoxusuz vasitələr seçmək |
| Fiziki yük, hava çirkliliyi | Yüklə əlaqəli bronx daralması, toz və avtomobil qazları | İdmanı dayandırmaq yox, astmanı nəzarətə almaq; çirkli günlərdə açıq havada yükü azaltmaq |
NHS qeyd edir ki, bəzi insanlarda aspirin və ibuprofen kimi ağrıkəsicilər, həmçinin bəzi ürək dərmanları da əlamətləri gücləndirə bilər. Astmanız varsa, yeni dərman qəbul etməzdən əvvəl həkim və ya əczaçı ilə məsləhətləşin.
Diaqnostika: spirometriya və pikfloumetr
Astmanın diaqnozu yalnız dinləməklə deyil, ağciyər funksiyasının ölçülməsi ilə təsdiqlənir. Həkim şikayətləri, ailə anamnezini və allergiyaları soruşur, döş qəfəsini dinləyir, sonra aşağıdakı müayinələri təyin edə bilər:
- Spirometriya – cihaza bir neçə dəfə güclü nəfəs verməklə ağciyərin həcmi və hava axınının sürəti ölçülür. Test bronxgenişləndirici dərmandan əvvəl və sonra təkrarlanır. GINA təlimatına görə böyüklərdə dərmandan sonra nəfəs vermə göstəricisinin (FEV1) 12%-dən və 200 ml-dən çox artması astma lehinə əlamətdir. Uşaqlarda spirometriya adətən 5 yaşdan sonra mümkün olur.
- Pikfloumetr – nəfəs vermənin maksimal sürətini ölçən kiçik əl cihazı. Həkim onu bir neçə həftə evdə, gündə iki dəfə istifadə edib nəticələri gündəliyə yazmağı tövsiyə edə bilər. Göstəricilərin gün ərzində və günlər arasında xeyli dəyişməsi astmanı düşündürür. Diaqnozdan sonra pikfloumetr vəziyyəti izləmək üçün də istifadə olunur.
- Allergiya testləri (dəri sınaqları, qanda spesifik IgE) – triggerləri müəyyən etmək üçün allerqoloq tərəfindən təyin olunur.
- Bəzi hallarda nəfəs verilən havada azot oksidinin (FeNO) ölçülməsi, qan analizi və ya döş qəfəsinin rentgeni.
Əlamətlər dəyişkən olduğu üçün diaqnoz bəzən vaxt aparır. Nəticələri yalnız həkim şərh etməlidir.
Müalicə prinsipləri: nəzarət və kəskin tutma inhalyatorları
Astmanın əsas müalicəsi dərmanı birbaşa ağciyərə çatdıran inhalyatorlardır. ÜST üç əsas qrup ayırır: tənəffüs yollarını genişləndirən bronxgenişləndiricilər, iltihabı azaldan inhalyasiya steroidləri və hər ikisini birləşdirən kombinə inhalyatorlar. Konkret dərman, doza və sxemi yalnız həkim fərdi olaraq təyin edir.
| Növ | Məqsəd | Necə istifadə olunur |
|---|---|---|
| Nəzarət (profilaktik) inhalyator | Tənəffüs yollarında iltihabı azaldır, tutmaların və ağır kəskinləşmələrin riskini aşağı salır | Həkimin təyinatı ilə, adətən hər gün, əlamət olmasa belə |
| Kəskin tutma (simptomatik) inhalyatoru | Daralmış bronxları tez genişləndirib əlamətləri aradan qaldırır | Əlamətlər yarananda, həkimin yazdığı plana uyğun |
| Kombinə inhalyator | Bəzi sxemlərdə həm nəzarət, həm də kəskin tutma üçün istifadə olunur | Yalnız həkimin təyin etdiyi rejimdə |
GINA təlimatı 2019-cu ildən yeniyetmə və böyüklərdə, 2026-cı il yeniləməsindən isə 6–11 yaşlı uşaqlarda da astmanın yalnız qısa təsirli bronxgenişləndirici ilə müalicəsini tövsiyə etmir, çünki bu, iltihabı azaltmır. NHS də "mavi" inhalyatorun tək başına verilməməli olduğunu vurğulayır. Kəskin tutma inhalyatoruna həftədə bir neçə dəfə ehtiyac duyursunuzsa, bu, astmanın nəzarətdə olmadığını göstərir – həkimə müraciət edin. Ağır astmada tabletlər və bioloji (inyeksiya) preparatlar da tətbiq oluna bilər. Nəzarət dərmanını əlamətlər keçdi deyə özbaşına dayandırmayın; həkiminiz sizə yazılı fərdi astma fəaliyyət planı verməli və onu ən azı ildə bir dəfə yeniləməlidir.
İnhalyatoru düzgün istifadə etmək
Səhv texnika dərmanın ağciyərə çatmamasına və müalicənin "işləmədiyi" təəssüratına səbəb olur. İnhalyatorun növləri (dozalı aerozol, quru tozlu, yumşaq dumanlı) fərqli istifadə olunur, buna görə texnikanı həkim, tibb bacısı və ya əczaçı ilə yoxlayın. Dozalı aerozol inhalyator üçün ümumi qaydalar:
- Qapağı açın, inhalyatoru silkələyin və ağızlığı yoxlayın.
- Dik oturun və ya durun, inhalyatordan kənara sakitcə tam nəfəs verin.
- Ağızlığı dodaqlarla sıx qucaqlayın.
- Yavaş və dərin nəfəs almağa başlayan kimi balonu bir dəfə basın.
- İnhalyatoru çıxarın, rahat dözə bildiyiniz qədər (təxminən 10 saniyəyədək) nəfəsinizi saxlayın.
- Növbəti vurma lazımdırsa, qısa fasilə verin və addımları təkrarlayın.
- Steroidli inhalyatordan sonra ağzınızı su ilə yaxalayın.
ÜST-ə görə speyser (inhalyatora taxılan plastik kamera) dərmanın ağciyərə çatmasını asanlaşdırır; uşaqlar və tutma zamanı çətinlik çəkənlər üçün xüsusilə faydalıdır. Kiçik uşaqlarda maskalı speyser istifadə olunur. İnhalyatorun son istifadə tarixini və qalan dozanı müntəzəm yoxlayın.
Astma tutmasında ilk yardım: 103-ə nə vaxt zəng etməli
Tutma zamanı əlamətlər kəskin güclənir və nəfəs almaq çətinləşir. NHS tövsiyələrinə əsasən:
- Dik oturun, bir az önə əyilin, sakit olmağa çalışın; sıx paltarı boşaldın. Uzanmayın.
- Kəskin tutma inhalyatorunu həkimin yazdığı fərdi astma planında göstərilən qaydada istifadə edin, speyser varsa, onunla.
- Uşaq və ya xəstə yanınızdadırsa, onu tək qoymayın, vəziyyətini izləyin.
Aşağıdakı hallarda gözləmədən 103 və ya 112-yə zəng edin:
- Vəziyyət istənilən anda pisləşir;
- Planda göstərilən maksimal istifadədən sonra yaxşılaşma yoxdur;
- Yanınızda inhalyator yoxdur;
- İnsan cümləni tamamlaya bilmir, nəfəs alarkən boyun və qabırğaarası əzələlər çəkilir;
- Dodaqlar və ya dırnaqlar göyərir, insan yuxululaşır, çaşqınlaşır, huşunu itirir.
Təcili yardım 10 dəqiqə ərzində gəlməyibsə, plana uyğun olaraq inhalyatordan yenidən istifadə edin və dispetçerin göstərişlərinə əməl edin. Xəstəxanaya özünüz maşın sürərək getməyin. Tutma keçsə belə, NHS-in tövsiyəsinə görə 2 gün ərzində həkimə müraciət edib müalicəni yenidən qiymətləndirmək lazımdır.
İcbari tibbi sığorta ilə pulmonoloq və allerqoloq müayinəsi
İcbari tibbi sığorta sistemini Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi (DTSEA) idarə edir. Agentliyin rəsmi məlumatına görə təcili tibbi yardım (103) Xidmətlər Zərfi çərçivəsində ödənişsizdir. Planlı halda qeydiyyat ünvanı üzrə ailə həkiminə və ya ixtisaslı həkimə – astmaya şübhədə adətən pulmonoloqa (uşaqlarda pediatra), allergiya triggerləri üçün allerqoloqa – müraciət etmək mümkündür; həkimin göstərişi ilə aparılan laborator və instrumental müayinələr Xidmətlər Zərfinə daxil ola bilər. Xidmət TƏBİB-in dövlət tibb müəssisələrində, orada mümkün olmadıqda göndərişlə Agentliklə müqaviləli klinikada göstərilir. Spirometriya, allergiya testləri və dərmanların əhatə olunub-olunmadığı dəyişə bildiyi üçün bunu əvvəlcədən 1542 Çağrı Mərkəzindən dəqiqləşdirin.
Tez-tez verilən suallar
Astma tam sağalırmı?
Xeyr, astma xroniki xəstəlikdir, lakin düzgün müalicə ilə əlamətlər tam nəzarətdə saxlanıla bilər. Bəzi uşaqlarda yaşla əlamətlər azalır, amma sonradan qayıda bilər.
İnhalyatordan asılılıq yaranırmı?
Xeyr, inhalyator asılılıq yaratmır. Nəzarət inhalyatoru iltihabı azaldır; onu həkimlə razılaşdırmadan dayandırmaq tutma riskini artırır.
Astmalı uşaq idmanla məşğul ola bilərmi?
Bəli. Astma nəzarətdə olduqda idman tövsiyə olunur. Yüklə əlaqəli əlamətlər varsa, həkimlə fərdi plan hazırlayın.
Payızda astma niyə ağırlaşır?
Əsas səbəblər ORVİ, soyuq hava, isitmə mövsümündə ev tozu və az havalandırmadır. Mövsüm başlamazdan əvvəl həkimlə planınızı yoxlayın.
Pikfloumetri hər kəs istifadə etməlidirmi?
Həkim tövsiyə edirsə, bəli: o, diaqnoza kömək edir və astmanın pisləşməsini erkən göstərir. Nəticələri gündəlikdə qeyd edin.
Hansı həkimə müraciət etməliyəm?
Ailə həkiminə, pulmonoloqa və ya allerqoloqa; uşaqlarda pediatra. Ağır tutmada dərhal 103-ə zəng edin.
Mənbə: ÜST – Asthma (fakt vərəqi), GINA – Global Strategy for Asthma Management and Prevention, NHS – Asthma, NHS – Asthma attack, Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi – İcbari tibbi sığorta, DTSEA – 1542 Çağrı Mərkəzi
Şərhlər