Böyrək daşı sidikdəki mineral və duzların kristallaşaraq böyrəkdə bərk dənəciyə çevrilməsidir. Kiçik daşlar çox vaxt heç bir müdaxilə olmadan sidiklə xaric olur: Avropa Urologiya Assosiasiyasının (EAU) təlimatına görə sidik axarındakı 5 mm-dən kiçik daşların təxminən 75%-i öz-özünə düşür. Daş sidik axarını tıxadıqda isə belin bir tərəfindən qasığa yayılan, dalğavari, çox şiddətli ağrı – böyrək sancısı başlayır. Diaqnoz ultrasəs müayinəsi (USM), kompüter tomoqrafiyası (KT) və sidik analizi ilə qoyulur; müalicə daşın ölçüsündən və yerindən asılı olaraq bol maye ilə gözləmədən zərbə dalğası ilə parçalamaya (ESWL), ureteroskopiyaya və ya perkutan nefrolitotomiyaya (PCNL) qədər dəyişir. Sancı ilə yanaşı qızdırma, titrətmə və ya sidiyin kəsilməsi varsa, gözləmədən 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat üçündür və həkim müayinəsini əvəz etmir.
Böyrək daşının əlamətləri: böyrək sancısı necə olur
Kiçik daşlar çox vaxt əlamət vermir. Daş sidik axarına düşdükdə isə əlamətlər qəfil başlayır:
- Belin və ya böyrün bir tərəfində kəskin, sancı şəkilli ağrı; ağrı qarnın aşağı hissəsinə, qasığa, kişilərdə xayaya, qadınlarda xarici cinsiyyət nahiyəsinə yayıla bilər;
- Ağrının dalğavari olması – bir müddət çox şiddətlənib sonra azalması;
- Xəstənin yerində rahat dura bilməməsi, vəziyyətini daim dəyişməsi;
- Ürəkbulanma və qusma;
- Tez-tez sidiyə getmə ehtiyacı, sidik ifrazı zamanı göynəmə;
- Sidikdə qan – çəhrayı, qırmızı və ya qəhvəyi rəng (bəzən qan yalnız analizdə görünür);
- Bulanıq və ya pis qoxulu sidik – infeksiya əlaməti ola bilər.
Böyrək sancısının əlamətləri appendisit, öd kisəsi iltihabı, qadınlarda yumurtalıq kistasının burulması və ya uşaqlıqdankənar hamiləlik kimi təhlükəli vəziyyətlərlə qarışdırıla bilər. Ona görə ilk dəfə yaranan şiddətli böyür ağrısında özünüzə diaqnoz qoymayın – həkimə müraciət edin.
Təcili hal: 103-ə nə vaxt zəng etməli
EAU təlimatına görə daşla tıxanmış böyrəkdə infeksiya əlamətləri və ya sidiyin kəsilməsi urologiyada təcili haldır – belə vəziyyətdə böyrəyin təcili drenajı (stent və ya nefrostomiya) tələb oluna bilər. Aşağıdakı hallarda gözləmədən 103 və ya 112 nömrəsinə zəng edin:
- Böyrək sancısı ilə birlikdə yüksək hərarət (38°C və yuxarı), titrətmə, üşütmə;
- Sidiyin tam kəsilməsi və ya çox az miqdarda gəlməsi;
- Ağrıkəsicidən sonra da keçməyən, dözülməz ağrı;
- Davamlı qusma – maye içə bilməmək;
- Tək böyrəyi olan, böyrək köçürülmüş insanda və ya hamiləlikdə böyrək sancısı;
- Şüurun qarışması, ümumi vəziyyətin kəskin pisləşməsi.
Böyrək daşı niyə yaranır: səbəblər və isti iqlim faktoru
Daşlar sidikdə kalsium, oksalat, sidik turşusu kimi maddələrin miqdarı həll ola biləcəyindən çox olduqda kristallaşır. Əsas risk amilləri bunlardır:
- Az maye qəbulu – ən vacib və dəyişdirilə bilən amil: qatı, tünd sidikdə duzlar asan çökür;
- Çox duz – natrium sidiklə kalsium ifrazını artırır;
- Oksalatla zəngin qidaların həddən artıq istehlakı (ispanaq, çuğundur, yerfındığı, qoz-fındıq, kakao) – xüsusilə kalsium oksalat daşı olanlarda;
- Çox heyvan zülalı (qırmızı ət, sakatat), şəkərli və qazlı içkilər;
- Ailədə böyrək daşı və əvvəllər daş keçirmək;
- Piylənmə, şəkərli diabet, podaqra, paratiroid vəzi xəstəlikləri, təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları, xroniki ishal;
- Bəzi dərmanların uzunmüddətli qəbulu (məsələn, sidikqovucular, antasidlər) – dərmanı özbaşına dayandırmayın, həkimlə danışın.
NIDDK-nin məlumatına görə ABŞ-da kişilərin təxminən 11%-i, qadınların 6%-i ömründə ən azı bir dəfə böyrək daşı keçirir; kişilərdə risk daha yüksəkdir. EAU qeyd edir ki, daşın yayılması coğrafi, iqlim, qidalanma və genetik amillərdən asılıdır və müxtəlif ölkələrdə 1%-dən 13%-ə qədər dəyişir.
Azərbaycanda isti iqlim bu baxımdan ayrıca risk yaradır. Yay aylarında, xüsusilə Aran bölgəsində, Bakıda və Naxçıvanda hava 35–40°C-yə çata bilir. Tərləmə ilə itirilən maye vaxtında bərpa olunmadıqda sidik qatılaşır və daş riski artır. NIDDK də isti havada yaşayan, işləyən və ya idman edən insanlara daha çox maye içməyi tövsiyə edir. Açıq havada işləyənlər, idmançılar və susuzluğu gec hiss edən yaşlılar xüsusi diqqətli olmalıdır.
Böyrək daşının növləri
Daşın tərkibi müalicə və profilaktika planını müəyyən edir, ona görə EAU ilk dəfə daş keçirən hər kəsdə daş analizini tövsiyə edir. Sidiklə düşmüş daşı və ya parçalarını süzgəclə tutub laboratoriyaya vermək faydalıdır.
| Növ | Nə qədər yayılıb | Əsas səbəblər | Diqqət |
|---|---|---|---|
| Kalsium oksalat | Ən çox rast gəlinən növ | Az maye, çox duz, oksalatlı qidalar, sidikdə yüksək kalsium | Kalsiumu kəsməyin, duzu azaldın |
| Kalsium fosfat | Kalsium daşlarının daha az hissəsi | Böyrək kanalcıq asidozu, paratiroid vəzi xəstəlikləri | Əsas xəstəlik araşdırılmalıdır |
| Sidik turşusu (urat) | Daha az | Çox ət, sakatat, dəniz məhsulları; podaqra, diabet, piylənmə | Bəziləri dərmanla həll edilə bilir |
| Struvit (infeksion) | Az | Sidik yolu infeksiyası; tez böyüyə bilər | İnfeksiyanın müalicəsi vacibdir |
| Sistin | Nadir | İrsi xəstəlik – sistinuriya | Daimi uroloq nəzarəti |
Diaqnostika və müalicə üsulları
Diaqnoz necə qoyulur
Həkim şikayətləri, dərmanlarınızı və ailədə daş olub-olmadığını soruşur. Əsas müayinələr:
- Ümumi sidik analizi – qan, infeksiya və kristalların aşkarlanması;
- Qan analizi – böyrək funksiyası (kreatinin), kalsium, sidik turşusu;
- USM – radiasiyasız ilkin müayinə; hamiləlikdə və uşaqlarda əsas üsuldur;
- Kontrastsız KT – EAU-ya görə kəskin böyür ağrısında diaqnozu təsdiqləmək üçün standart üsul; daşın yerini, ölçüsünü və sıxlığını göstərir;
- Təkrarlanan daşlarda 24 saatlıq sidik analizi və daşın kimyəvi analizi.
Müalicə üsulları
Müalicə daşın ölçüsü, yeri, tərkibi və ağırlaşmaların olub-olmamasına görə seçilir. Ağrıkəsici, qusma əleyhinə və sidik axarını boşaldaraq daşın düşməsini asanlaşdıran dərmanlar yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilir – preparatı və dozanı özünüz seçməyin.
| Üsul | Necə aparılır | Adətən nə vaxt seçilir |
|---|---|---|
| Gözləmə və bol maye | Evdə, həkim nəzarəti ilə; düşən daşı süzgəclə tutmaq tövsiyə olunur | Kiçik daşlar, ağırlaşma yoxdur |
| Dərman müalicəsi | Ağrı nəzarəti, sidik axarını boşaldan dərmanlar, urat daşlarında sidiyi qələviləşdirən preparatlar – hamısı həkim təyinatı ilə | Daşın düşməsi gözlənilir; urat daşları |
| ESWL (ekstrakorporal zərbə dalğalı litotripsiya) | Bədənin xaricindən yönəldilən zərbə dalğaları daşı xırdalayır, parçalar sidiklə çıxır; kəsik yoxdur | Böyrək və sidik axarı daşları; EAU-ya görə 20 mm-ə qədər böyrək daşlarında yaxşı nəticə verir |
| Ureteroskopiya (URS) | Nazik endoskop sidik kanalından keçirilir, daş xüsusi səbətlə çıxarılır və ya lazerlə parçalanır; anesteziya altında | Sidik axarı daşları, bəzi böyrək daşları |
| PCNL (perkutan nefrolitotomiya) | Beldəki kiçik kəsikdən böyrəyə alət yeridilir, daş parçalanıb çıxarılır; ümumi anesteziya | 20 mm-dən böyük və mürəkkəb böyrək daşları |
Qarşısının alınması: gündəlik maye və pəhriz
Böyrək daşı tez-tez təkrarlanır: EAU-nun istinad etdiyi araşdırmaya görə ilk dəfə daş keçirənlərin 26%-ində 5 il ərzində yeni daş yaranır. Əsas qoruyucu tədbirlər:
- Gündəlik maye: NHS böyüklər üçün gündə 2,5–3 litr, uşaqlar üçün 1–2 litr su tövsiyə edir; EAU da gündə 2,5–3 litr maye və 2–2,5 litr sidik ifrazını hədəf göstərir. İstidə və ağır fiziki işdə daha çox lazım ola bilər. Ürək və ya böyrək çatışmazlığınız varsa, maye miqdarını həkimlə müəyyən edin.
- Sidiyin rənginə baxın: açıq saman rəngi kifayət qədər maye qəbul etdiyinizi, tünd rəng susuzluğu göstərir.
- Suya təzə limon şirəsi əlavə etmək faydalı ola bilər – limondakı sitrat kristalların daşa çevrilməsinə mane olur.
- Duzu azaldın: NHS böyüklər üçün gündə 6 qramdan az, EAU daş keçirənlər üçün 4–5 qramdan çox olmamağı tövsiyə edir. Turşular, kolbasa, hazır souslar, çips və fast-fud gizli duz mənbəyidir.
- Kalsiumu kəsməyin: EAU gündəlik kalsium ehtiyacını 1000–1200 mq göstərir. Oksalatlı qidaları süd məhsulları kimi kalsiumlu qida ilə birlikdə yemək tövsiyə olunur.
- Heyvan zülalını məhdudlaşdırın (EAU: gündə hər kiloqram bədən çəkisinə 0,8–1,0 qram), tərəvəz və meyvəni artırın.
- Qazlı, şəkərli və spirtli içkiləri azaldın, artıq çəkidən azad olun.
Pəhrizdə ciddi dəyişiklik etməzdən əvvəl uroloq və ya dietoloqla məsləhətləşin.
İcbari tibbi sığorta nəyi əhatə edir
İcbari tibbi sığorta sistemini hazırda Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi idarə edir (köhnə its.gov.az ünvanı dtsea.gov.az saytına yönləndirir). Agentliyin rəsmi məlumatına görə:
- Ambulans (103), təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım, bu zaman istifadə olunan dərman və tibbi sərf Xidmətlər Zərfi çərçivəsində ödənişsizdir;
- Planlı müayinə üçün qeydiyyat ünvanı üzrə ailə həkiminə və ya birbaşa ixtisaslı həkimə – uroloqa müraciət etmək olar; laborator və instrumental müayinələr həkim göstərişi ilə ödənişsizdir;
- Ambulator şəraitdə KT və MRT üçün tarifin 20%-i həcmində müştərək ödəniş tətbiq olunur;
- Nazirlər Kabinetinin təsdiq etdiyi Xidmətlər Zərfinin 2023-cü il redaksiyasında ESWL, perkutan nefrolitotomiya, sidik axarı tıxanmasının endoskopik aradan qaldırılması və daşın tərkib analizi yer alır.
Xidmət TƏBİB-in tabeliyindəki dövlət tibb müəssisələrində göstərilir; orada mümkün olmadıqda Agentliklə müqaviləli özəl klinikaya göndəriş verilir. Təcili hallar istisna olmaqla, göndərişsiz özəl klinikaya müraciət etdikdə ödənişi özünüz edirsiniz. Xidmətlər Zərfi dəyişə bilər, ona görə konkret prosedurun əhatə olunub-olunmadığını əvvəlcədən 1542 Çağrı Mərkəzindən (hər gün 09:00–21:00, mobil operatorlardan ödənişsiz) dəqiqləşdirin.
Tez-tez verilən suallar
Böyrək daşı öz-özünə düşə bilərmi?
Bəli, kiçik daşların çoxu bir neçə gün və ya həftə ərzində sidiklə çıxır. Böyük daşlarda, infeksiyada və ya sidik tıxandıqda müdaxilə lazımdır.
Gündə nə qədər su içməliyəm?
Böyüklər üçün adətən 2,5–3 litr, istidə daha çox. Ürək və ya böyrək xəstəliyiniz varsa, miqdarı həkimlə müəyyən edin.
Pivə böyrək daşını tökürmü?
Bu, geniş yayılmış yanlış fikirdir. NHS spirtli içkiləri çox içməməyi tövsiyə edir; daşın qarşısını almaq üçün ən yaxşı içki sudur.
Süd məhsulları daşa səbəb olurmu?
Xeyr, NIDDK-yə görə qidadakı kalsium daş riskini artırmır, əksinə qoruyur. Kalsium əlavələrini isə yalnız həkim məsləhəti ilə qəbul edin.
Böyrək daşı təkrarlanırmı?
Bəli, ilk dəfə daş keçirənlərin təxminən dörddə birində 5 il ərzində yeni daş yaranır.
Hansı həkimə müraciət etməliyəm?
Planlı halda ailə həkiminə və ya uroloqa. Qızdırma, sidik kəsilməsi və ya dözülməz ağrı olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
Mənbə: NHS – Kidney stones, NIDDK – Kidney Stones, NIDDK – Treatment for Kidney Stones, NIDDK – Eating, Diet & Nutrition for Kidney Stones, Urology Care Foundation – Kidney Stones, EAU – Urolithiasis Guidelines, Dövlət Tibbi Sığorta və Ekspertiza Agentliyi – İcbari tibbi sığorta, DTSEA – 1542 Çağrı Mərkəzi, Nazirlər Kabineti – Xidmətlər Zərfində dəyişiklik
Şərhlər