Baş ağrılarının böyük əksəriyyəti təhlükəli deyil və üç əsas növə bölünür: gərginlik tipli baş ağrısı (başı lent kimi sıxan, iki tərəfli, orta şiddətli ağrı), miqren (adətən bir tərəfli, zonqlayan, 4–72 saat davam edən, ürəkbulanma və işığa həssaslıqla müşayiət olunan ağrı) və nadir rast gəlinən klaster (dəstə) baş ağrısı (bir gözün ətrafında 15 dəqiqədən 3 saatadək davam edən çox şiddətli ağrı). Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə 2021-ci ildə dünya əhalisinin təxminən 40%-i, yəni 3,1 milyard insan baş ağrısı pozuntularından əziyyət çəkib. Lakin qəfil başlayan "həyatınızın ən şiddətli" baş ağrısı, üzdə əyilmə, qolda zəiflik və ya nitq pozulması varsa, gözləmədən 103-ə zəng edin – bu, insult əlaməti ola bilər. Bu məqalə ümumi məlumat üçündür; təkrarlanan və ya qeyri-adi baş ağrısında həkimə müraciət edin.
Baş ağrısının əsas növləri
Həkimlər baş ağrısını Beynəlxalq Baş Ağrısı Cəmiyyətinin (IHS) ICHD-3 təsnifatı əsasında iki qrupa ayırır: birincili (ağrının özü xəstəlikdir – miqren, gərginlik tipli və klaster ağrısı) və ikincili (ağrı başqa vəziyyətin əlamətidir – infeksiya, travma, qan təzyiqinin kəskin artması, beyin qanaması və s.). Əksər insanlarda birincili baş ağrısı olur.
| Göstərici | Gərginlik tipli | Miqren | Klaster |
|---|---|---|---|
| Yeri | Hər iki tərəf, alın, ənsə | Çox vaxt bir tərəf | Həmişə bir tərəf, göz ətrafı |
| Xarakteri | Sıxıcı, "lent" və ya "dəbilqə" kimi | Zonqlayan, döyüntülü | Deşici, yandırıcı, dözülməz |
| Müddəti | 30 dəqiqədən bir neçə günədək | 4–72 saat | 15–180 dəqiqə, gündə bir neçə dəfə |
| Müşayiət edən əlamətlər | Adətən yoxdur | Ürəkbulanma, qusma, işıq və səsə həssaslıq | Gözün yaşarması, burunun tutulması, göz qapağının düşməsi |
| Fiziki aktivlik | Ağrını artırmır | Ağrını artırır | Xəstə yerində dura bilmir, gəzişir |
| Kimdə çox olur | Çox geniş yayılıb | Qadınlarda daha çox | Kişilərdə təxminən 6 dəfə çox |
ÜST-ün məlumatına görə bəzi əhali qruplarında insanların 70%-dən çoxu epizodik gərginlik tipli baş ağrısı yaşayır, klaster ağrısı isə 1000 böyükdən birindən azında rast gəlinir. Miqren 2021-ci il qlobal qiymətləndirməsində nevroloji xəstəliklər arasında əlillik yükünə görə üçüncü yerdə olub.
Miqren: aura və triggerlər
Miqren tutmasından əvvəl bəzi insanlarda aura yaranır: gözlərin önündə parıldayan ziqzaq xətlər, görmə sahəsində boşluqlar, bir tərəfdə keyimə və ya qarışqa gəzməsi. Aura adətən 5–60 dəqiqə davam edir. Aura ilk dəfə yaranıbsa və ya qeyri-adi uzun çəkirsə, onu insultdan ayırmaq üçün dərhal həkimə müraciət etmək lazımdır.
Miqreni "tetikləyən" amillər fərdi olur. Ən çox rast gəlinənlər:
- Stress və ya stressdən sonrakı rahatlama dövrü (məsələn, həftəsonu);
- Yuxu rejiminin pozulması – az və ya həddən çox yatmaq;
- Yemək öğününü buraxmaq, susuzluq;
- Qadınlarda aybaşı dövrü və hormonal dəyişikliklər;
- Spirtli içkilər (xüsusilə qırmızı şərab), kofeinin birdən artırılması və ya kəsilməsi;
- Parlaq və ya titrəyən işıq, güclü səs, kəskin qoxular;
- Hava dəyişiklikləri;
- Bəzi qidalar – yetişmiş pendir, şokolad, emal olunmuş ət (hər kəsdə yox).
Triggerlərin özü miqrenin səbəbi deyil – onlar artıq meylli olan beyində tutmanı başladır. Hamısından qaçmaq mümkün olmadığı üçün gündəlik vasitəsilə məhz sizə təsir edənləri tapmaq daha faydalıdır.
Evdə nə etmək olar
Yüngül və tanış baş ağrısında aşağıdakı addımlar kömək edə bilər:
- Qaranlıq, sakit otaqda uzanın, ekranlardan uzaqlaşın.
- Su için – susuzluq ağrını gücləndirir.
- Alına və ya ənsəyə soyuq kompres qoyun; gərginlik tipli ağrıda boyun və çiyinlərə isti kompres də rahatlıq verə bilər.
- Gərginlik tipli ağrıda qısa gəzinti, boyun-çiyin əzələlərinin yüngül dartılması və nəfəs məşqləri faydalı ola bilər.
- Müntəzəm yuxu və yemək rejiminə əməl edin.
Ağrıkəsici dərmanlardan istifadə edirsinizsə, hansı preparatı, hansı dozada və ayda neçə gün qəbul etməyin təhlükəsiz olduğunu həkimlə müəyyən edin. Hamiləlik, mədə xorası, böyrək və ya qaraciyər xəstəliyi, qanı duruldan dərman qəbulu kimi hallarda dərman seçimi xüsusilə həkimlə razılaşdırılmalıdır. Uşaqlara böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş preparatları həkimə müraciət etmədən verməyin.
Ağrıkəsicilərin həddən artıq istifadəsi: "dərman baş ağrısı"
Paradoksal görünsə də, ağrıkəsiciləri çox tez-tez qəbul etmək baş ağrısını gündəlik hala sala bilər. Buna dərmanın həddən artıq istifadəsi ilə bağlı baş ağrısı (ingiliscə medication-overuse headache) deyilir. ÜST-ə görə bu vəziyyət bəzi əhali qruplarında insanların 5%-nə qədərini əhatə edir və qadınlarda daha çox rast gəlinir.
ICHD-3 meyarlarına görə, əvvəldən baş ağrısı olan insanda ayda 15 gün və daha çox baş ağrısı varsa və o, 3 aydan artıq müddətdə sadə ağrıkəsiciləri ayda 15 gün və ya daha çox, triptan, opioid və ya kombinə preparatları isə ayda 10 gün və ya daha çox qəbul edirsə, bu diaqnoz nəzərdən keçirilir. Belə hallarda dərmanı birdən özbaşına kəsmək və ya artırmaq əvəzinə nevroloqa müraciət edin: həkim dərmandan imtina planını və profilaktik müalicəni birlikdə qurur.
"Qırmızı bayraqlar": 103-ə nə vaxt zəng etməli
Aşağıdakı əlamətlərdə gözləmədən 103 (təcili tibbi yardım) və ya 112 nömrəsinə zəng edin:
- Qəfil, bir dəqiqə ərzində pik həddə çatan çox şiddətli baş ağrısı ("ildırım" ağrısı) – beyin qanamasının əlaməti ola bilər;
- İnsult əlamətləri – Ü-Q-N-V qaydası: Üz – bir tərəfə əyilib, gülümsəyə bilmir; Qol – hər iki qolunu qaldırıb saxlaya bilmir; Nitq – danışığı dolaşıq və ya anlaşılmazdır; Vaxt – dərhal 103-ə zəng edin;
- Yüksək hərarət, boyun sərtliyi, işıqdan qorxma və ya basdıqda solmayan səpgi ilə birlikdə baş ağrısı (meningit şübhəsi);
- Başa zərbədən sonra güclənən ağrı, qusma, yuxululuq;
- Huşun itməsi, qıcolma, qəfil görmə itkisi və ya ikiləşmə;
- Şüurun qarışması, davranışın birdən dəyişməsi.
Təcili olmasa da, tezliklə həkimə göstərilməli hallar: 50 yaşdan sonra ilk dəfə yaranan baş ağrısı, həftələr ərzində getdikcə güclənən ağrı, öskürək və ya gərginlikdə artan ağrı, xərçəng və ya zəifləmiş immunitet fonunda yeni baş ağrısı, hamiləlikdə və ya doğuşdan sonra yaranan şiddətli ağrı, yaşlılarda gicgah nahiyəsində həssaslıq və çeynəyərkən çənə ağrısı.
Nevroloqa nə vaxt getməli və baş ağrısı gündəliyi
Baş ağrısı ayda bir neçə dəfədən çox olursa, gündəlik işinizə mane olursa, ağrıkəsicilər kömək etmirsə və ya xarakteri dəyişibsə, ailə həkiminə müraciət edin – lazım olduqda o sizi nevroloqa yönləndirəcək. Diaqnoz əksər hallarda ətraflı sorğu və nevroloji müayinə ilə qoyulur; kompüter tomoqrafiyası və ya MRT yalnız həkim lüzum gördükdə təyin olunur. Tez-tez təkrarlanan miqrendə həkim profilaktik müalicə də təklif edə bilər.
Həkimə getməzdən əvvəl ən azı 4–8 həftə baş ağrısı gündəliyi saxlamaq diaqnozu xeyli asanlaşdırır. Gündəliyə qeyd edin:
- Tarix, başlama saatı və müddət;
- Ağrının yeri, xarakteri və 1–10 şkalası üzrə şiddəti;
- Müşayiət edən əlamətlər (ürəkbulanma, aura, işığa həssaslıq);
- Qəbul etdiyiniz dərman və onun təsiri;
- Mümkün triggerlər: yuxu, yemək, stress, aybaşı dövrü, hava.
Bunun üçün telefonda sadə qeyd və ya xüsusi tətbiq də istifadə edilə bilər – əsas odur ki, qeydlər müntəzəm aparılsın.
Tez-tez verilən suallar
Miqreni adi baş ağrısından necə ayırmaq olar?
Miqren adətən bir tərəfli, zonqlayan olur, fiziki aktivlikdə güclənir və ürəkbulanma, işıq və səsə həssaslıqla müşayiət olunur. Dəqiq diaqnozu həkim qoyur.
Miqren irsidirmi?
Bəli, miqrenə meyl çox vaxt ailədə təkrarlanır. Valideynlərdən birində miqren varsa, uşaqda onun yaranma ehtimalı artır.
Hər gün ağrıkəsici içmək zərərlidirmi?
Müntəzəm və tez-tez istifadə dərman baş ağrısına və digər yan təsirlərə səbəb ola bilər. Ayda neçə gün dərman qəbul etməyin təhlükəsiz olduğunu həkimlə müəyyən edin.
Yüksək qan təzyiqi baş ağrısı verirmi?
Adi yüksək təzyiq çox vaxt əlamətsiz keçir, lakin təzyiqin kəskin yüksəlməsi şiddətli baş ağrısı ilə müşayiət oluna bilər. Belə halda təzyiqi ölçün və həkimə müraciət edin.
Uşaqlarda da miqren olurmu?
Bəli, uşaqlarda da miqren rast gəlinir, bəzən qarın ağrısı və qusma şəklində. Uşaqda tez-tez baş ağrısı varsa, pediatra göstərin.
Baş ağrısı nə vaxt təcili haldır?
Qəfil başlayan çox şiddətli ağrı, insult əlamətləri, hərarət və boyun sərtliyi, başa zərbədən sonrakı ağrı və ya huşun itməsi olduqda dərhal 103-ə zəng edin.
Mənbə: ÜST – Migraine and other headache disorders, Beynəlxalq Baş Ağrısı Cəmiyyəti (IHS) – ICHD-3 təsnifatı, IHS – Guidelines, NHS – Headaches, NHS – Migraine, NHS – Cluster headaches, NHS – Stroke symptoms, Mayo Clinic – Migraine, Mayo Clinic – Tension headache
Şərhlər