Ad, soyad və ata adını dəyişdirmək – Azərbaycanda 18 yaşına çatmış hər bir vətəndaşın öz ərizəsi ilə həyata keçirdiyi qeydiyyat prosedurudur. Müraciət ASAN xidmət mərkəzlərindəki qeydiyyat bölmələrinə və ya Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyat şöbələrinə verilir, dövlət rüsumu 15 manatdır, proses isə adətən 2–3 ay çəkir.
Bu bələdçidə qanuni əsaslar, kimlərin adını dəyişə bilməyəcəyi, tələb olunan sənədlər, uşağın adı və soyadı, nikahdan sonra soyad, soyad sonluqları və dəyişiklikdən sonra yenilənməli olan sənədlər barədə məlumat toplanıb.
Ad və soyad dəyişikliyini hansı qanunlar tənzimləyir?
Ad, ata adı və soyadın dəyişdirilməsi əsasən Ailə Məcəlləsi və Nazirlər Kabinetinin 12 may 2011-ci il tarixli 79 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş "Adın, ata adının və soyadın verilməsi və dəyişdirilməsi Qaydaları" ilə tənzimlənir. Bundan əlavə, aşağıdakı aktlar tətbiq olunur:
- Mülki Məcəllə – hər bir fiziki şəxsin adı addan, ata adından və soyaddan ibarətdir.
- Ailə Məcəlləsinin 30-cu maddəsi – nikah zamanı və nikahdan sonra ər-arvadın soyad seçimi.
- Ailə Məcəlləsinin 53 və 54-cü maddələri – uşağın adı, ata adı, soyadı və onların dəyişdirilməsi.
- "Vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatı Qaydası" – Nazirlər Kabinetinin 31 oktyabr 2003-cü il tarixli 145 nömrəli qərarı.
- "Dövlət rüsumu haqqında" Qanun – qeydiyyata görə ödənilən rüsum.
Nazirlər Kabinetinin 30 yanvar 2024-cü il tarixli 57 nömrəli qərarı ilə Qaydalara dəyişiklik edilib: indi müraciət yaşayış yerinə görə deyil, vətəndaşın seçdiyi qeydiyyat orqanına verilə bilər. Məhkəmə qərarı ilə ad dəyişikliyi isə "Elektron məhkəmə" sistemi vasitəsilə alınan qətnamə çıxarışı əsasında qeydə alınır.
Kim adını və soyadını dəyişə bilər, kim dəyişə bilməz?
Yetkinlik yaşına (18 yaş) çatmış hər bir Azərbaycan vətəndaşı adını, ata adını və soyadını şəxsən dəyişə bilər. 18 yaşadək şəxslər üçün müraciəti valideynlər və ya digər qanuni nümayəndələr (övladlığa götürənlər, qəyyum, himayəçi) edir.
Qaydalara görə aşağıdakı hallarda ad, ata adı və soyad dəyişdirilmir:
- şəxs cinayət prosesində şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs qismində iştirak edirsə;
- şəxsin götürülməmiş və ya ödənilməmiş məhkumluğu varsa;
- şəxsə tibbi xarakterli məcburi tədbirlər tətbiq olunubsa.
Sənədlərdəki texniki səhvin (məsələn, hərfin yanlış yazılmasının) düzəldilməsi bəzi hallarda ayrıca prosedurla – vətəndaşlıq vəziyyəti aktına düzəliş kimi aparılır. Hansı yolun sizə aid olduğunu qeydiyyat orqanında dəqiqləşdirin.
Ad dəyişmək üçün harada müraciət olunur?
Ölkə daxilində müraciət ASAN xidmət mərkəzlərindəki qeydiyyat bölmələrinə və ya Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyat şöbələrinə edilir. Xaricdə daimi və ya ildə 182 gündən çox yaşayan vətəndaşlar Azərbaycanın konsulluğuna müraciət edə bilərlər. Şəxsən gələ bilməyən vətəndaş notarial qaydada təsdiq edilmiş etibarnamə ilə nümayəndə vasitəsilə müraciət edə bilər; etibarnaməni istənilən notariusda rəsmiləşdirmək olar.
Ad, soyad dəyişikliyi üçün tələb olunan sənədlər
Ərizə ilə birlikdə əsasən 8 sənəd təqdim olunur. Ərizə formasında cari və istənilən ad, dəyişikliyin səbəbi, əvvəlki ad dəyişiklikləri, nikahlar, uşaqlar və şəxsiyyət vəsiqəsinin məlumatları göstərilir.
- Adın, ata adının və soyadın dəyişdirilməsi haqqında ərizə (müəyyən edilmiş formada);
- ərizəçinin doğum haqqında şəhadətnaməsi;
- nikah haqqında şəhadətnamə (evlidirsə);
- nikahın pozulması haqqında şəhadətnamə (boşanıbsa);
- yetkinlik yaşına çatmamış uşaqların doğum haqqında şəhadətnamələri (varsa);
- şəxsiyyət vəsiqəsinin notarial qaydada təsdiq edilmiş surəti;
- hərbi qeydiyyat vəsiqəsinin və ya hərbi biletin notarial təsdiqli surəti;
- 3x4 ölçüdə 2 fotoşəkil və dövlət rüsumunun ödənilməsini təsdiq edən sənəd.
Elektron informasiya ehtiyatlarından əldə edilə bilən sənədlər, Qaydaya görə, adətən ayrıca tələb olunmur. Siyahını müraciətdən əvvəl qeydiyyat orqanında dəqiqləşdirmək məsləhətdir.
Dövlət rüsumu nə qədərdir və proses nə qədər çəkir?
Ölkə daxilində adın, ata adının və soyadın dəyişdirilməsinin qeydiyyatına görə dövlət rüsumu 15 manatdır. Rüsum ödənilmədən qeydiyyat aparılmır. Qanunvericilikdə dəqiq son müddət yoxdur; bütün aktlar Azərbaycanda qeydə alınıbsa, proses təxminən 2–3 ay çəkir.
| Mərhələ | Nə baş verir | Müddət |
|---|---|---|
| Ərizənin qəbulu | Sənədlər və 15 manat rüsum yoxlanılır | Müraciət günü |
| Aktların sorğulanması | Qeydiyyat orqanı vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarını tələb edir | 7 gün ərzində |
| Polis yoxlaması | Şəxsiyyət və istintaqdan yayınmama yoxlanılır | 15 günədək |
| Qərar və qeydiyyat | Dəyişiklik qeydə alınır, şəhadətnamə verilir | Ümumilikdə təxminən 2–3 ay |
| İmtina olduqda | Vətəndaşa yazılı məlumat verilir | 5 iş günü ərzində |
İmtinadan inzibati qaydada və ya məhkəməyə şikayət etmək olar. Xaricdə konsulluq vasitəsilə müraciət edildikdə konsulluq rüsumu tətbiq olunur (məsələn, ABŞ-dakı səfirlikdə 40 ABŞ dolları göstərilir). Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, 2025-ci ilin ilk altı ayında 218 nəfərin adı, soyadı və ya ata adı dəyişdirilib.
Uşağın adını və soyadını dəyişmək
Uşağın adı və ya soyadı 18 yaşınadək yalnız valideynlərin birgə müraciəti ilə və uşağın maraqları nəzərə alınmaqla dəyişdirilə bilər; 10 yaşına çatmış uşağın razılığı isə məcburidir. Ailə Məcəlləsinin 54-cü maddəsinə görə, yerli icra hakimiyyətinin qəyyumluq və himayə orqanı uşağın adının və ya soyadının digər valideynin soyadına dəyişdirilməsinə icazə verir. Məcəllənin 54.4-cü maddəsi birbaşa belədir: "10 yaşına çatmış uşağın adı və soyadı yalnız onun razılığı ilə dəyişdirilə bilər".
- Hər iki valideynin soyadı dəyişəndə yetkinlik yaşına çatmamış uşağın soyadı da dəyişir.
- Yalnız bir valideyn soyadını dəyişirsə, uşağın soyadı valideynlərin razılaşması ilə müəyyən edilir; razılıq olmadıqda qəyyumluq orqanı qərar verir.
- Ata adını dəyişəndə yetkinlik yaşına çatmamış uşaqların ata adı da dəyişir; 18 yaşdan böyük övladlarda bu, yalnız onların öz ərizəsi ilə edilir.
Yeni doğulmuş uşağın adı, ata adı və soyadının necə qeydə alındığı barədə doğum qeydiyyatı bələdçimizdə ətraflı yazmışıq.
Nikahdan və boşanmadan sonra soyad
Nikah zamanı soyad dəyişikliyi ayrıca ad dəyişmə proseduru tələb etmir – seçim nikahın qeydiyyatı zamanı edilir. Ailə Məcəlləsinin 30-cu maddəsinə görə, ər-arvad aşağıdakı variantlardan birini seçə bilər:
- ortaq soyad kimi onlardan birinin soyadını götürmək;
- hər biri nikahdan əvvəlki soyadını saxlamaq;
- öz soyadına digərinin soyadını birləşdirmək (ikiqat soyad).
Ər-arvaddan biri artıq ikiqat soyad daşıyırsa, soyadların birləşdirilməsinə yol verilmir. Birinin soyadını dəyişməsi digərinin soyadının dəyişməsinə səbəb olmur. Nikah pozulduqdan sonra şəxs ortaq soyadı saxlaya və ya nikahdan əvvəlki soyadını bərpa edə bilər. Ətraflı: nikah qeydiyyatı qaydaları və boşanma proseduru.
Soyad sonluqları və ata adı qaydası
Soyadın sonluğunu – məsələn, "-ov/-yev" sonluğunu Azərbaycan dilinə uyğun sonluqla əvəz etmək mümkündür. Milli Məclisin 2 fevral 1993-cü il tarixli qərarına əsasən vətəndaşlar soyadın kökünə aşağıdakı sonluqlardan birini əlavə edə və ya soyadı sonluqsuz yaza bilərlər:
- -lı, -li, -lu, -lü (məsələn, Məmmədov → Məmmədli);
- -zadə (Əlizadə);
- -oğlu və ya -qızı;
- sonluqsuz (Əliyev → Əli).
Soyad sonluğunun dəyişdirilməsi məcburi deyil. 18 yaşdan sonra sonluq yalnız bir dəfə dəyişdirilə bilər, növbəti dəyişikliyə yol verilmir. 10 yaşına çatmış uşağın soyad sonluğu yalnız onun razılığı ilə dəyişdirilir.
Ata adı Ailə Məcəlləsinin 53-cü maddəsinə görə atanın adına əsasən verilir. Rəsmi sənədlərdə ata adı adətən atanın adı və "oğlu" və ya "qızı" sözü ilə yazılır (məsələn, "Rəşad oğlu", "Rəşad qızı").
Addan sonra hansı sənədlər yenilənməlidir?
Qeydiyyatdan sonra əvvəlcə yeni şəhadətnamələr alınır, sonra şəxsiyyət vəsiqəsi və digər sənədlər dəyişdirilir. Qeydiyyat orqanı daxili işlər və hərbi qeydiyyat orqanlarına məlumat göndərir, lakin sənədləri vətəndaş özü yeniləməlidir.
- Şəxsiyyət vəsiqəsi – ilk növbədə; qaydalar üçün şəxsiyyət vəsiqəsi və pasport yazımıza baxın.
- Ümumvətəndaş pasportu – köhnə ad ilə səfər problem yarada bilər.
- Sürücülük vəsiqəsi, hərbi bilet, tibbi sığorta və iş yerindəki şəxsi iş.
- Bank hesabları və kartlar – banka yeni vəsiqə ilə müraciət edin.
- VÖEN və vergi məlumatları, ASAN İmza sertifikatı, daşınmaz əmlak çıxarışı.
- Diplom və attestat – adətən yenidən verilmir; köhnə sənədi ad dəyişikliyi şəhadətnaməsi ilə birlikdə təqdim edirsiniz (təhsil müəssisəsində dəqiqləşdirin).
Tez-tez verilən suallar
Ad dəyişmək üçün neçə manat ödənilir?
Ölkə daxilində dövlət rüsumu 15 manatdır. Notarial surətlər və fotoşəkillər üçün əlavə xərc ola bilər.
Adı neçə dəfə dəyişmək olar?
Ad və soyad dəyişikliyi üçün say məhdudiyyəti açıq göstərilməyib, lakin soyad sonluğu 18 yaşdan sonra yalnız bir dəfə dəyişdirilə bilər.
Ad dəyişikliyi nə qədər çəkir?
Qanunda dəqiq müddət yoxdur; praktikada təxminən 2–3 ay çəkir. İmtina olduqda 5 iş günü ərzində məlumat verilir.
Uşağın soyadını atanın razılığı olmadan dəyişmək olarmı?
Ümumi qayda valideynlərin birgə müraciətidir. Razılıq olmadıqda qəyyumluq və himayə orqanı uşağın maraqlarına əsasən qərar verir; 10 yaşdan böyük uşağın razılığı məcburidir.
Nikahdan sonra soyadı dəyişmək üçün ayrıca müraciət lazımdırmı?
Xeyr. Soyad seçimi nikahın qeydiyyatı zamanı edilir, sonra yalnız şəxsiyyət vəsiqəsi və digər sənədlər yenilənir.
Xaricdə yaşayan vətəndaş adını necə dəyişə bilər?
Xaricdə daimi və ya ildə 182 gündən çox yaşayan vətəndaş Azərbaycanın konsulluğuna müraciət edir; konsulluq rüsumu ölkə daxilindəki rüsumdan fərqlidir.
Mənbə: Ailə Məcəlləsi, Nazirlər Kabinetinin 57 nömrəli qərarı (2024), Vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının dövlət qeydiyyatı Qaydası, Konkret.az (Ədliyyə Nazirliyi), Modern.az, Trend.az, Azərbaycanın ABŞ-dakı səfirliyi
Şərhlər