Azərbaycanda valideynlər arasında saziş yoxdursa, məhkəmə uşaq üçün alimenti hər ay valideynin qazancının və digər gəlirlərinin müəyyən hissəsi kimi tutur: bir uşağa görə dörddə bir (25 faiz), iki uşağa görə üçdə bir (təxminən 33,3 faiz), üç və daha çox uşağa görə yarısı (50 faiz). Bu faizlər Ailə Məcəlləsinin 76.1-ci maddəsində təsbit olunub. Məsələn, vergilər tutulduqdan sonra aylıq gəliri 1 000 ₼ olan valideyn bir uşaq üçün ayda 250 ₼ ödəyir. Gəlir qeyri-müntəzəmdirsə və ya yoxdursa, məhkəmə alimenti sabit pul məbləğində təyin edə bilər (78-ci maddə). Aliment ödənilmədikdə borcu icra məmuru hesablayır, borcludan gəlirin 70 faizinədək tutula, ölkədən çıxışı məhdudlaşdırıla, inzibati və cinayət məsuliyyəti tətbiq oluna bilər.
Qeyd: Məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır, hüquqi məsləhət deyil. Normalar 2026-cı il oktyabr vəziyyətinə görə e-qanun.az-dakı rəsmi mətnlərdən götürülüb; konkret işdə vəkilə və ya məhkəməyə müraciət edin.
Aliment nədir və kim ödəməlidir
Aliment qanunla saxlamağa borclu olduğunuz ailə üzvünün, ilk növbədə yetkinlik yaşına çatmayan uşağın saxlanması üçün ödənilən vəsaitdir. Ailə Məcəlləsinin 75.1-ci maddəsinə görə valideynlər uşaqlarını saxlamağa borcludurlar, uşağın necə saxlanacağını isə özləri müəyyən edirlər (75.2). Valideynlər aliment barədə saziş bağlaya bilərlər (75.3); uşağı saxlamadıqda vəsait məhkəmə qaydasında tutulur (75.4). Saziş olmadıqda və heç kim məhkəməyə iddia vermədikdə, müvafiq icra hakimiyyəti orqanı da valideynə qarşı aliment iddiası qaldıra bilər (75.5).
Valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaq üçün tutulan aliment qəyyuma, himayəçiyə və ya himayədar valideynlərə ödənilir (79.1).
Uşaq üçün aliment neçə faizdir və necə hesablanır
Uşaq üçün aliment bir uşağa görə gəlirin 1/4-i, iki uşağa görə 1/3-i, üç və daha çox uşağa görə 1/2-si həcmində tutulur. Bu pay hər uşağa ayrıca deyil, bütün uşaqlar üçün birlikdə müəyyən edilir. Məhkəmə tərəflərin ailə və maddi vəziyyətini, diqqətəlayiq digər halları nəzərə alaraq bu payı azalda və ya artıra bilər (76.2). Aliment tutulan gəlir növlərini müvafiq icra hakimiyyəti orqanı müəyyən edir (77-ci maddə). “İcra haqqında” Qanunun 64-cü maddəsinə görə tutulan məbləğ vergilər çıxıldıqdan sonra qalan məbləğdən hesablanır.
Aşağıdakı nümunədə valideynin vergilərdən sonra qalan aylıq gəliri 1 000 ₼ götürülüb:
| Uşaq sayı | Qanuni pay | Aylıq aliment | İllik məbləğ | 6 ay ödənilməsə borc |
|---|---|---|---|---|
| 1 uşaq | 1/4 (25 faiz) | 250 ₼ | 3 000 ₼ | 1 500 ₼ |
| 2 uşaq | 1/3 (≈33,3 faiz) | ≈333,33 ₼ | 4 000 ₼ | 2 000 ₼ |
| 3 və daha çox uşaq | 1/2 (50 faiz) | 500 ₼ | 6 000 ₼ | 3 000 ₼ |
Cədvəl yalnız hesablama nümunəsidir: məhkəmə payı 76.2-ci maddə əsasında dəyişə bilər, borc isə ödənilmədiyi dövrdəki faktiki gəlirə görə hesablanır (106.4).
Sabit pul məbləğində aliment nə vaxt təyin olunur
Valideynin gəliri qeyri-müntəzəm, dəyişən olduqda, natura və ya xarici valyuta ilə alındıqda, ümumiyyətlə gəliri olmadıqda və ya faizlə tutma çətin olduqda, məhkəmə alimenti hər ay ödənilən sabit pul məbləğində təyin edə bilər. Bu hallar Ailə Məcəlləsinin 78.1-ci maddəsində sadalanır; məhkəmə eyni zamanda həm sabit məbləğ, həm də 76-cı maddəyə uyğun faiz təyin edə bilər. Məbləğ müəyyən edilərkən uşağın əvvəlki təminat səviyyəsinin mümkün qədər saxlanması əsas götürülür (78.2). Uşaqlar hər iki valideynin yanında qalıbsa, daha az təminatlı valideynin xeyrinə sabit məbləğ təyin olunur (78.3).
Sabit məbləğli aliment minimum əmək haqqının artımına mütənasib indeksləşdirilir; bu məqsədlə məhkəmə məbləği minimum əmək haqqının müəyyən misli kimi göstərir (110-cu maddə).
Notarial saziş, yoxsa məhkəmə: alimenti necə almaq olar
Alimenti iki yolla rəsmiləşdirmək olar: notarial qaydada təsdiq edilmiş könüllü saziş və ya məhkəməyə müraciət. Saziş yazılı bağlanır və notariusda təsdiqlənir (94.2); təsdiqlənmiş saziş icra vərəqəsi qüvvəsinə malikdir (94.3). Sazişdə uşaq üçün məbləğ məhkəmənin təyin edə biləcəyi məbləğdən az ola bilməz (97.2). Ödəniş faizlə, sabit məbləğlə, birdəfəlik və ya əmlak verməklə nəzərdə tutula bilər (98.2). Sazişi birtərəfli dəyişmək olmaz (95.3), vəziyyət əsaslı dəyişdikdə isə məhkəməyə müraciət edilir (95.4).
Saziş yoxdursa, məhkəməyə müraciət olunur (99-cu maddə). Əsas qaydalar:
- Ərizəni istənilən vaxt vermək olar (100.1); aliment müraciət edildiyi gündən tutulur (100.2).
- Cavabdehin boyun qaçırdığı sübut olunarsa, keçmiş dövr üçün 3 ilədək aliment tutula bilər (100.3).
- İddianı öz yaşadığınız yer üzrə məhkəməyə də verə bilərsiniz (Mülki Prosessual Məcəllə, 36.3).
- Aliment iddiaları üzrə iddiaçı dövlət rüsumundan azaddır (“Dövlət rüsumu haqqında” Qanun, 9.1.2).
- Atalıq mübahisəsi yoxdursa, alimenti sadələşdirilmiş qaydada məhkəmə əmri ilə almaq mümkündür (MPM, 276.2.4).
- Aliment işinə 2 ay ərzində baxılmalıdır (MPM, 172.1.1); qətnamə dərhal icra olunur (MPM, 234.2.1).
- Qətnaməyədək məhkəmə alimentin müvəqqəti tutulmasını qət edə bilər (Ailə Məcəlləsi, 101.1).
Adətən şəxsiyyət vəsiqəsi, uşağın doğum şəhadətnaməsi, nikah və ya boşanma sənədi, cavabdehin ünvanı və mümkünsə gəlir məlumatı tələb olunur; dəqiq siyahını məhkəmədən soruşun. Boşanma prosesi barədə ayrıca yazımız var.
İcra məmuru alimenti necə tutur
İcra sənədi əsasında aliment hər ay borclunun maaşından və digər gəlirlərindən tutulur və bu tutmalar gəlirin 70 faizindən çox ola bilməz. Adi borclar üçün hədd 50 faizdir, lakin “İcra haqqında” Qanunun 65.3-cü maddəsi aliment üçün bu məhdudiyyəti 70 faizə qaldırır. İşəgötürən maaş verildikdən ən geci 3 gün sonra məbləği alana köçürməlidir (Ailə Məcəlləsi, 102-ci maddə).
- Tələb sosial sığorta müavinətinə və işsizlik ödənişinə də yönəldilə bilər (İcra qanunu, 67-ci maddə).
- Gəlir çatmadıqda bank hesablarındakı vəsaitdən, sonra digər əmlakdan tutulur (Ailə Məcəlləsi, 105-ci maddə).
- Borclu iş və ya yaşayış yerini dəyişdikdə 3 gün ərzində icra məmuruna məlumat verməlidir (104.2).
- Borcu icra məmuru hesablayır (106.3); borclu işləməyibsə və ya gəlir sənədi yoxdursa, borc ölkə üzrə orta əmək haqqına görə müəyyən edilir (106.4).
- Uşağa ödənilən aliment məbləğinə başqa borclar üçün tələb yönəldilə bilməz (İcra qanunu, 68.1.6).
Aliment ödənilməsə nə olur
Alimenti ödəməyən valideyn borcla yanaşı dəbbə pulu, ölkədən çıxış məhdudiyyəti, inzibati cərimə və ya həbs, ağır hallarda cinayət məsuliyyəti ilə üzləşə bilər. Tədbirlər bunlardır:
- Müddətsiz borc. Ödəməyən şəxsin təqsiri varsa, keçmiş dövr üçün aliment 3 illik həddən asılı olmayaraq istənilən müddətə tutulur (106.2).
- Dəbbə pulu. Məhkəmə qətnaməsi üzrə borc yarandıqda gecikdirilmiş hər gün üçün dəbbə pulu ödənilir, dəbbə pulu ilə ödənilməyən zərər də tələb oluna bilər (108.2, 108.3).
- Ölkədən çıxış məhdudiyyəti. İcra sənədi vaxtında üzrsüz icra edilmədikdə, icra məmurunun təqdimatı ilə məhkəmə borclunun ölkədən getmək hüququnu müvəqqəti məhdudlaşdıra bilər; borcluya SMS göndərilir (İcra qanunu, 84-1.1).
- İnzibati məsuliyyət. İcra məmurunun müəyyən etdiyi müddətdə icra etməməyə görə fiziki şəxs 500–1 000 ₼ cərimə edilir və ya 1 ayadək inzibati həbs tətbiq olunur; bir il ərzində təkrar olduqda 1 000–1 500 ₼ cərimə və ya 2 ayadək həbs (İXM, 528.1 və 528.1-1). Qərar çıxanadək borc ödənilərsə, məsuliyyətdən azad olunur.
- Cinayət məsuliyyəti. Məhkəmə aktını qərəzli icra etməmə 2 000–4 000 ₼ cərimə, ictimai işlər, islah işləri və ya 3 ilədək azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılır (Cinayət Məcəlləsi, 306.1). Hökm qüvvəyə minənədək tam icra edən şəxs azad edilir. Keçmiş 176-cı maddə 2012-ci ildə ləğv olunub.
- Axtarış. Cavabdehin yeri məlum deyilsə, məhkəmə polis vasitəsilə axtarış elan etməlidir (MPM, 148.1).
Sürücülük hüququnun məhdudlaşdırılması isə aliment borcu üçün “İcra haqqında” Qanunda və İXM-də ayrıca tədbir kimi nəzərdə tutulmayıb; İXM-də bu tədbir, məsələn, ödənilməmiş yol cərimələrinə aiddir (529.3).
18 yaşdan sonra və həyat yoldaşı üçün aliment
Məhkəmə qaydasında tutulan uşaq alimenti uşaq 18 yaşına çatdıqda və ya ondan əvvəl tam fəaliyyət qabiliyyəti əldə etdikdə dayandırılır (113.2.1). Uşaq övladlığa götürüldükdə də aliment dayanır (113.2.2). Lakin valideynlər əmək qabiliyyəti olmayan və maddi yardıma ehtiyacı olan yetkin övladlarını saxlamağa borcludur (80.1); belə övlad, məsələn əlilliyi olan övlad üçün aliment sabit pul məbləğində təyin edilir (80.2). Ağır xəstəlik və əlillik kimi müstəsna hallarda valideynlər əlavə xərclərə də cəlb edilə bilər (81-ci maddə). Ailə Məcəlləsində yalnız təhsil aldığına görə 18 yaşdan sonra aliment almaq üçün ayrıca norma yoxdur.
Həyat yoldaşı üçün aliment də mümkündür. Hamiləlik dövründə və ümumi uşaq doğulandan 3 il ərzində arvad, əmək qabiliyyəti olmayan ehtiyaclı ər və ya arvad, əlilliyi olan ümumi uşağa qulluq edən tərəf aliment tələb edə bilər (84.2). Oxşar hüquq nikah pozulduqdan sonra keçmiş ər-arvada da şamil olunur (85.1). Aliment alan tərəf yeni nikaha daxil olduqda bu öhdəliyə xitam verilir (113.2.5).
Tez-tez verilən suallar
Aliment hansı tarixdən hesablanır?
Məhkəməyə müraciət etdiyiniz gündən. Cavabdehin boyun qaçırdığı sübut olunarsa, əvvəlki 3 il üçün də tələb etmək olar (Ailə Məcəlləsi, 100.2 və 100.3).
Qeyri-rəsmi işləyən valideyndən aliment necə tutulur?
Məhkəmə sabit pul məbləği təyin edə bilər (78.1). Gəlir sənədi olmadıqda borc ölkə üzrə orta əmək haqqına görə hesablanır (106.4).
Aliment məbləğini sonradan dəyişmək olarmı?
Bəli. Tərəflərdən birinin ailə və ya maddi vəziyyəti dəyişdikdə məhkəmə məbləği dəyişə və ya ödəyəni azad edə bilər (112.1).
Ödənilmiş alimenti geri tələb etmək olarmı?
Ümumi qayda ilə yox. İstisnalar saxtakarlıq, aldatma və ya yalan məlumatla bağlı hallardır (109.2).
Ödəyən valideyn xaricə köçürsə nə olur?
Daimi yaşamaq üçün xaricə gedən şəxslə saziş bağlamaq olar. Saziş olmadıqda məhkəmədən birdəfəlik ödəniş və ya əmlak verilməsini tələb etmək mümkündür (111-ci maddə).
Aliment iddiası üçün rüsum ödənilirmi?
Xeyr, aliment alınması barədə iddialar üzrə iddiaçı dövlət rüsumundan azaddır (“Dövlət rüsumu haqqında” Qanun, 9.1.2).
Mənbə: e-qanun.az – Ailə Məcəlləsi, e-qanun.az – “İcra haqqında” Qanun, e-qanun.az – Mülki Prosessual Məcəllə, e-qanun.az – İnzibati Xətalar Məcəlləsi, e-qanun.az – Cinayət Məcəlləsi, e-qanun.az – “Dövlət rüsumu haqqında” Qanun
Şərhlər