Azərbaycanda yaşlı valideynə dövlət qulluğunun əsas yolları evdə (səyyar) sosial xidmət, günərzi xidmət və stasionar sosial xidmət müəssisəsinə (internat evinə) yerləşdirmədir. Bu xidmətləri Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Sosial Xidmətlər Agentliyi göstərir; müraciət yaşayış yeri üzrə Agentliyin yerli qurumuna, “DOST” mərkəzinə və ya 142 çağrı mərkəzinə edilir. “Sosial xidmət haqqında” Qanuna görə ahıl 70 yaşına çatmış şəxsdir. Çətin həyat şəraitində olanlara xidmət zəmanət verilmiş həcmdə pulsuzdur, internat evində yaşayan pensiyaçının pensiyası isə tam ödənilir. Ailə Məcəlləsinin 82-ci maddəsi yetkin övladları əmək qabiliyyəti olmayan və ehtiyacı olan valideynlərini saxlamağa borclu edir.
Qeyd: Məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır, hüquqi və ya tibbi məsləhət deyil. Normalar 2026-cı il oktyabr vəziyyətinə görədir; konkret hal üzrə şərtləri rəsmi mənbədən dəqiqləşdirin – 142 çağrı mərkəzi, sosial.gov.az və ya dost.gov.az.
Dövlət yaşlılar üçün hansı qulluq xidmətlərini göstərir
“Sosial xidmət haqqında” Qanunun 18-ci maddəsi dörd forma nəzərdə tutur: evdə (səyyar), yarımstasionar (günərzi), stasionar sosial xidmət və sosial-məsləhət yardımı. Xidmət “çətin həyat şəraitində” olan şəxsə göstərilir; Qanunun 7.1.4-cü maddəsinə görə buna xəstəlik, əlillik və ya ahıllıqla əlaqədar özünəqulluq qabiliyyətinin olmaması və qulluq edə biləcək əmək qabiliyyətli qohumların olmaması aiddir. Qohumların olmamasını sosial işçi sorğu və ya akt əsasında müəyyən edir (Nazirlər Kabinetinin 2013-cü il 22 yanvar tarixli 12 nömrəli Qərarı).
| Xidmət növü | Kim üçün | Harada müraciət |
|---|---|---|
| Evdə (səyyar) sosial xidmət | Tənha ahıllar, ahıl ər-arvad, əlilliyi olan və xəstəliyin son mərhələsində olan şəxslər (əmək qabiliyyətli qohumları ilə eyni ərazidə yaşamırlarsa) | Sosial Xidmətlər Agentliyinin yerli qurumu, “DOST” mərkəzi, 142 |
| Günərzi və aktiv ahıllar üçün müəssisə xidməti | Özünə qulluq edə bilən, aktiv hərəkət edən ahıllar və 18 yaşdan yuxarı əlilliyi olanlar | Agentliyin yerli qurumu, “DOST” mərkəzi |
| Dövlət internat evi (stasionar) | Özünəqulluq qabiliyyətini itirmiş, qulluq edə biləcək yaxın qohumu olmayan şəxslər | Agentliyin yerli qurumu, “DOST” mərkəzi, vahid əlaqələndirmə mərkəzi |
| Özəl qulluq evi, ödənişli baxıcı | Ödəniş edə bilən hər kəs | Birbaşa müəssisə ilə müqavilə |
| Ailə üzvünə qulluq üçün xəstəlik vərəqəsi | İşləyən övlad və ya digər qohum | Valideynin müalicə həkimi |
| Aliment və əlavə xərclər | Əmək qabiliyyəti olmayan, ehtiyacı olan valideyn | Saziş və ya məhkəmə |
Evdə sosial xidmət: kimlər yararlanır və necə müraciət etmək
Evdə sosial xidməti əmək qabiliyyətli qohumları ilə eyni ərazidə yaşamayan tənha ahıllar, ahıl ər-arvadlar, əlilliyi olan və xəstəliyin son mərhələsində olan şəxslər ala bilər (Qanun, 19.1). “Eyni ərazi” Bakıda eyni inzibati ərazi vahidi, digər şəhər və rayonlarda eyni inzibati ərazi dairəsi deməkdir. İctimai təhlükəli xəstəliyə görə həyat fəaliyyəti məhdud olanlara bu xidmət göstərilmir (Qayda, 1.4).
Ərizəni şəxsin özü, yetkin ailə üzvü, qəyyum, bələdiyyə, QHT və ya şəxsin razılığı ilə başqası verə bilər; 142 çağrı mərkəzi vasitəsilə də müraciət mümkündür. Nazirliyin saytına görə şəxsiyyət vəsiqəsi, əlillik varsa TSEK qərarı, qulluq edə biləcək qohumların olmaması barədə qərar və tibbi arayış tələb olunur. Müddətlər Nazirlər Kabinetinin 2013-cü il 31 yanvar tarixli 17 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş Qaydadadır:
- ərizə 5 iş günü ərzində sosial işçiyə yönəldilir (2.3);
- sosial işçi 10 iş günü ərzində ehtiyacı qiymətləndirib hesabat hazırlayır (2.4);
- 5 iş günü ərzində qərar qəbul edilir və 3 iş günü ərzində sizə təqdim olunur (2.5);
- 5 iş günü ərzində fərdi xidmət planı hazırlanır (2.6).
Sosial xidmətçi yemək hazırlamağa kömək edir, özünə qulluq edə bilməyəni yedizdirir, çimizdirməyə yardım edir, yataq dəstlərini dəyişir, mənzili təmizləyir, ərzaq və dərman alır, kommunal ödənişləri təşkil edir, evə həkim çağırır və müayinəyə müşayiət edir (3.3). Sosial işçi isə tibbi, psixoloji və hüquqi yardım almağa kömək edir (3.2). Xidmət pulsuz, qismən və ya tam ödənişli ola bilər; hər halda tərəflər arasında müqavilə bağlanır (3.5–3.6).
Dövlət internat evi: şərtlər, sənədlər və ödəniş
Dövlət internat evinə özünə qulluq qabiliyyətini tam və ya qismən itirmiş, qulluq edə biləcək yaxın qohumu olmayan şəxslər yerləşdirilir. “DOST” Agentliyinin məlumatına görə Bakının Sabunçu rayonu, Bilgəh qəsəbəsində fəaliyyət göstərən Ahıllar üçün sosial xidmət müəssisəsinə pensiya yaşına çatmış, psixi pozuntusu və ətrafdakılar üçün təhlükəli yoluxucu xəstəliyi olmayan şəxslər qəbul olunur; İkinci Dünya müharibəsi iştirakçıları, ərazi bütövlüyü uğrunda əlilliyi olanlar və şəhid ailələri üzvləri növbədənkənar qəbul edilir. Digər müəssisələrin siyahısını rəsmi mənbədən dəqiqləşdirin.
Nazirlər Kabinetinin 2013-cü il 5 noyabr tarixli 320 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş Qaydanın 2.4.1-ci bəndinə görə ərizədə yaxın qohumların (qardaş, bacı, ər-arvad, uşaqlar, övladlığa götürülənlər, nəvələr) olmaması göstərilir və bu sənədlər əlavə olunur: şəxsiyyət vəsiqəsi; yoluxucu xəstəliyin olmaması və psixi sağlamlıq barədə tibbi arayış; əlillik varsa TSEK qərarı; yaşayış yeri üzrə qeydiyyat arayışı; 3×4 ölçüdə 2 fotoşəkil. Sonra 5 iş günü ərzində sosial işçiyə yönəltmə, 10 iş günü qiymətləndirmə və 5 iş günü ərzində Agentliyin qərarı gəlir (2.4.3–2.4.4).
Ödəniş: çətin həyat şəraitində olan şəxslərə dövlət müəssisəsində xidmət zəmanət verilmiş həcmdə pulsuz göstərilir; qismən və tam ödənişli xidmətin qaydasını və məbləğini hökumət müəyyən edir (Qanun, 25.2–25.3). “Əmək pensiyaları haqqında” Qanunun 37.5-ci maddəsinə görə stasionar sosial xidmət müəssisəsində yaşayan pensiyaçının pensiyası tam məbləğdə ödənilir. Fəaliyyət qabiliyyəti olmayan hesab edilmiş şəxs qohumlarının qulluq edə bilməyəcəkləri barədə ərizəsi ilə yerləşdirilə bilər (Qanun, 13.1).
Özəl qulluq evləri və ödənişli baxıcı
Özəl qulluq evlərində haqq müəssisə ilə bağlanan müqavilə ilə müəyyən edilir, dövlət qiymət təyin etmir (Qanun, 25.5). Müqavilədən əvvəl bunları yoxlayın:
- müqavilə yazılıdır və xidmətlərin siyahısı, aylıq haqq, əlavə ödənişlər, xitam və pulun qaytarılması şərtləri göstərilib;
- tibb bacısı və həkim nəzarəti, dərmanların kim tərəfindən verildiyi;
- ziyarət qaydaları və şəxsi əşyaların mühafizəsi (Qanun, 21.2).
Qulluq edən ailə üzvünün hüquqları və ödənişlər
“Sosial müavinətlər haqqında” Qanunun 4-cü maddəsində sadalanan müavinətlər arasında yaşlı valideynə qulluğa görə ayrıca aylıq müavinət yoxdur, lakin qulluq edənin bir neçə hüququ var:
- Staj: 70 yaşına çatmış ahıla qulluq müddəti hökumətin müəyyən etdiyi qaydada sığorta stajına daxil edilir (“Əmək pensiyaları haqqında” Qanun, 21.2.4).
- Xəstəlik vərəqəsi: böyük yaşlı xəstə ailə üzvünə qulluq üçün vərəqə 7 günədək, müstəsna hallarda 10 təqvim gününədək açılır; xroniki xəstəyə qulluq üçün açılmır (Xəstəlik vərəqələri üzrə Təlimat, 21 və 23).
- Ödənişsiz məzuniyyət: xəstə ailə üzvünə qulluq edən qohumlardan birinə tibb müəssisəsinin rəyi ilə ildə 14 təqvim gününədək (Əmək Məcəlləsi, 130-cu maddənin “h” bəndi).
- İşdən çıxarılmadan qorunma: öhdəsində 81–100 faiz əlilliyi olan ailə üzvü olan işçini işəgötürən 70-ci maddə əsasları ilə (müəssisənin ləğvi və yaş həddi istisna) işdən çıxara bilməz (79.1).
Valideynin pensiya və sosial müavinət hüquqları ayrıca məqalələrimizdədir; əlilliyi olan valideynə qulluqla bağlı ödəniş hüququnu rəsmi mənbədən dəqiqləşdirin.
Övladların qanuni öhdəliyi: Ailə Məcəlləsi və aliment
Ailə Məcəlləsinin 82.1-ci maddəsinə görə əmək qabiliyyəti olan yetkin övladlar maddi yardıma ehtiyacı olan, əmək qabiliyyəti olmayan valideynlərini saxlamağa və onlara qayğı göstərməyə borcludur. Saziş olmadıqda aliment məhkəmə qaydasında tutulur (82.2) və hər ay ödənilən sabit pul məbləğində müəyyən edilir (82.3); məhkəmə iddianın kimə verilməsindən asılı olmayaraq bütün övladları nəzərə ala bilər (82.4). Valideyn öz vəzifələrini yerinə yetirməyibsə, övlad bu öhdəlikdən azad edilə bilər, valideynlik hüququndan məhrum edilmiş valideynə isə aliment ödənilmir (82.5–82.6).
Valideyn ağır xəstələndikdə, əlilliyi müəyyən edildikdə və ya kənar baxıcıya haqq ödəmək lazım gəldikdə övladlar əlavə xərclərə cəlb edilə bilər (83.1); bu xərclər saziş ilə də bölüşdürülə bilər (83.3). Övladlardan yardım ala bilməyən baba və nənə imkanlı nəvələrdən aliment tələb edə bilər (90).
Yaşlının sağlamlığı və qulluq edənin özünə qayğısı
Evdə qulluqda üç əsas risk yıxılma, dərmanların səhv qəbulu və demensiyanın gec aşkarlanmasıdır. ÜST-ə görə 2023-cü ildə yıxılmalardan təxminən 842 min nəfər ölüb, onların 71 faizi 60 yaşdan yuxarıdır. ÜST balans və güc məşqlərini (təhlükəli yıxılmaları təxminən 23 faiz azaldır), yüksək risklilər üçün evin təhlükəsizlik yoxlamasını, dərmanların nəzərdən keçirilməsini, görmə və ayaqqabı problemlərinin həllini tövsiyə edir.
- Ev: xalçaları bərkidin, gecə işığı qoyun, vanna otağına tutacaq və sürüşməyən örtük quraşdırın.
- Dərman: həftəlik dərman qutusu və yazılı qrafik saxlayın, başgicəllənmə yaradan dərmanları həkimlə vaxtaşırı yoxlayın.
- Demensiya əlamətləri (NHS): son söhbətləri unutmaq, əşyaları itirmək, söz tapmaqda çətinlik, eyni sualı təkrar vermək, qərar verməkdə çətinlik, narahatlıq və əhval dəyişiklikləri. Yaddaş problemini depressiya, stress və dərmanlar da yarada bildiyi üçün həkimə müraciət edin.
Qulluq edənin tükənməsi (burnout) ciddi riskdir. NHS xatırladır ki, qulluq edənin ehtiyacları da qulluq olunan şəxsinki qədər vacibdir: müntəzəm fasilə verin, ailə üzvləri ilə növbələşin, günərzi xidmət və qısamüddətli qulluq imkanlarından istifadə edin. Davamlı yorğunluq və yuxusuzluqda həkimə müraciət edin.
Tez-tez verilən suallar
Yaşlı valideynimi dövlət internat evinə necə yerləşdirə bilərəm?
Sosial Xidmətlər Agentliyinin yerli qurumuna və ya “DOST” mərkəzinə ərizə və sənədlərlə müraciət edin; qərar təxminən 20 iş günü ərzində verilir.
Övlad valideynini saxlamaqdan imtina etsə nə olar?
Ehtiyacı olan, əmək qabiliyyəti olmayan valideyn Ailə Məcəlləsinin 82-ci maddəsi əsasında məhkəmə yolu ilə aliment tələb edə bilər.
Valideynə qulluq etdiyim üçün mənə pul verilirmi?
Ayrıca aylıq müavinət nəzərdə tutulmayıb, lakin 70 yaşdan yuxarı ahıla qulluq müddəti sığorta stajına daxil edilir.
İnternat evində yaşayanın pensiyası kəsilirmi?
Xeyr, “Əmək pensiyaları haqqında” Qanunun 37.5-ci maddəsinə görə pensiya tam məbləğdə ödənilir.
Mənbə: e-qanun.az – “Sosial xidmət haqqında” Qanun, e-qanun.az – Evdə (səyyar) sosial xidmətin göstərilməsi Qaydası, e-qanun.az – Dövlət sosial xidmət müəssisələrinə yerləşdirilmə Qaydası, e-qanun.az – Qohumların olmamasının müəyyən edilməsi Qaydası, e-qanun.az – Ailə Məcəlləsi, e-qanun.az – “Əmək pensiyaları haqqında” Qanun, e-qanun.az – Əmək Məcəlləsi, e-qanun.az – Xəstəlik vərəqələri üzrə Təlimat, e-qanun.az – “Sosial müavinətlər haqqında” Qanun, sosial.gov.az – Home-based (mobile) social service, sosial.gov.az – Residential social services, dost.gov.az – Sosial xidmət müəssisələrinə yerləşdirmə, dost.gov.az – Sosial xidmət istiqamətində xidmətlər, WHO – Falls, WHO – Ageing, NHS – Alzheimer's disease symptoms, NHS – Looking after someone with dementia
Şərhlər