Ölkədən çıxış qadağası – icra sənədini üzrsüz səbəbdən könüllü icra etməyən borclunun xaricə getmək hüququnun məhkəmə qərarı ilə müvəqqəti məhdudlaşdırılmasıdır. Borcu və qadağanı Ədliyyə Nazirliyinin "Mobil icra" tətbiqində, vergi borcunu isə e-taxes.gov.az-dakı sorğuda yoxlamaq olar. Qadağa borc ödənildikdən və ya əsası aradan qalxdıqdan sonra götürülür.
Aşağıda hansı borclara görə məhdudiyyət qoyulduğunu, onu onlayn necə öyrənməyi, necə götürtməyi və aeroportda qadağa ilə qarşılaşdıqda nə etməli olduğunuzu addım-addım izah edirik.
Ölkədən çıxış qadağası nədir və kim qoyur?
Ölkədən çıxış qadağasını yalnız məhkəmə qoyur; icra məmuru və ya vergi orqanı bunun üçün məhkəməyə müraciət edir. Konstitusiyanın 28-ci maddəsi hər kəsin ölkədən getmək hüququnu təsbit edir, Miqrasiya Məcəlləsinin 9-cu maddəsi isə bu hüququn müvəqqəti məhdudlaşdırıla biləcəyi halların tam siyahısını verir.
Məhkəmə qərarlarının icrası ilə Ədliyyə Nazirliyinin İcra xidməti (icra məmurları) məşğul olur. 2025-ci il 16 may tarixli 196-VIIQD nömrəli qanunla "İcra haqqında" qanuna əlavə edilən 84-1-ci maddəyə görə, borclu (və ya borclu hüquqi şəxsin rəhbəri) icra sənədini könüllü icra müddətində üzrsüz səbəbdən icra etmədikdə, icra məmurunun əsaslandırılmış təqdimatı ilə məhkəmə onun ölkədən getmək hüququnu müvəqqəti məhdudlaşdıra bilər.
Qərar "Elektron məhkəmə" sistemindən "Elektron icra" sisteminə, oradan isə idarələrarası "Giriş-çıxış və qeydiyyat" sisteminə ötürülür. Borcluya qeydiyyatda olan mobil nömrəsinə SMS göndərilir. Mülki Prosessual Məcəllənin dəyişdirilmiş 231-ci maddəsinə əsasən, bu qərar qəbul edildiyi andan qüvvəyə minir və ondan şikayət vermək icranı dayandırmır.
Hansı borclara görə ölkədən çıxış məhdudlaşdırılır?
Qanunda borcun minimum məbləği müəyyən edilməyib: əsas şərt borcun məhkəmə və ya digər icra sənədi ilə təsdiqlənməsi və üzrsüz səbəbdən ödənilməməsidir. 2025-ci ildə kiçik kredit borcları üçün minimum hədd təklifi müzakirə olunsa da, həmin il qəbul edilən dəyişikliklərdə belə hədd yoxdur.
| Borc növü | Kim təşəbbüs edir | Hüquqi əsas |
|---|---|---|
| Aliment borcu | alimentalan tərəf, icra məmuru | Miqrasiya Məcəlləsi, 9.3.6; "İcra haqqında" qanun, 84-1 |
| Bank krediti, lombard, şəxsi borc | kreditor məhkəməyə, sonra icra məmuru | Miqrasiya Məcəlləsi, 9.3.6 |
| Vergi, sosial və tibbi sığorta haqları | vergi orqanı məhkəməyə | Miqrasiya Məcəlləsi, 9.3.6-1 |
| İcraya yönəldilmiş inzibati cərimələr | icra məmuru | icra sənədi əsasında, 9.3.6 |
| Kommunal və digər mülki borclar | təchizatçı məhkəməyə, sonra icra məmuru | Miqrasiya Məcəlləsi, 9.3.6 |
Məhkəmə borclunun ödəmə imkanı olub-olmadığını, yəni ödəməməyin üzrsüz səbəbdən olduğunu araşdırmalıdır. Borcdan başqa, cinayət işi üzrə qətimkan tədbiri, cəzanın çəkilməməsi və hərbi xidmətə çağırış da məhdudiyyət əsası ola bilər, lakin bu yazının mövzusu borclardır. Aliment borcunun hesablanması və ödənilməməsinin nəticələri barədə aliment necə hesablanır bələdçisində oxuya bilərsiniz.
Borcu və qadağanı onlayn necə yoxlamaq olar?
Ən sürətli yol Ədliyyə Nazirliyinin "Mobil icra" tətbiqidir: orada icra işlərinin vəziyyətini, qalıq borcu və tətbiq olunmuş məhdudiyyətləri görmək, ödəniş etmək mümkündür. Digər kanallar bunlardır:
- "Mobil icra" tətbiqi – icra işi, qalıq borc, ölkədən çıxış məhdudiyyəti, ödəniş tarixçəsi və bildirişlər;
- Ədliyyə Nazirliyinin elektron xidmətləri – "Borclunun ölkədən getmək hüququnun müvəqqəti məhdudlaşdırılması barədə məlumat" xidməti (2016-cı ildən fəaliyyət göstərir);
- Dövlət Vergi Xidməti – new.e-taxes.gov.az saytında "temporary-banned" sorğusu: şəxsiyyət vəsiqəsinin seriya və nömrəsi və ya FİN kod daxil edilir;
- Daxili İşlər Nazirliyi – nazirliyin elektron xidmətlərində (o cümlədən "E-polis" tətbiqində) ölkədən çıxışı məhdudlaşdırılmış şəxslər barədə sorğu;
- mygov və e-gov.az – dövlət xidmətlərinə vahid giriş; ASAN İmza və ya SİMA ilə daxil olub borc və cərimələrə baxmaq olar.
Portala necə daxil olmaq barədə mygov və e-Gov xidmətləri yazımızda ətraflı məlumat var. Ədliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, təkcə bir ildə qadağa barədə məlumat xidmətindən 115 mindən çox istifadəçi yararlanıb.
İcra icraatı necə gedir?
Qadağa adətən birdən-birə deyil, mərhələli prosesin sonunda qoyulur. Sxem belədir:
- Kreditor məhkəməyə müraciət edir, məhkəmə qərarı qanuni qüvvəyə minir və ya digər icra sənədi verilir.
- İcra məmuru icra icraatı açır və borcluya könüllü icra üçün müddət verir.
- Borc ödənilmədikdə hesablara həbs qoyulur, əməkhaqqı və ya pensiyadan tutulma, əmlak üzərinə tutma kimi məcburi tədbirlər görülür.
- Borclu üzrsüz səbəbdən ödəmirsə, icra məmuru məhkəməyə təqdimat verir.
- Məhkəmə təqdimata baxır (praktikada 10 gün ərzində) və qadağa barədə qərar çıxarır; qərar elektron şəkildə sərhəd sisteminə düşür.
Rəsmi statistikaya görə, 2021-ci ildə icradan qəsdən yayınan 1 562 borclunun ölkədən getmək hüququ məhdudlaşdırılıb, qərarı icra edən 1 245 nəfər üzərindən isə məhdudiyyət götürülüb.
Qadağa necə götürülür və nə qədər vaxt aparır?
Qadağa onun əsası aradan qalxdıqda – borc tam ödənildikdə, kreditorla barışıq bağlandıqda və ya məhkəmə məhdudiyyəti ləğv etdikdə götürülür. Qanuna görə, əsas aradan qalxan kimi bu fakt "Elektron icra" sistemində qeydə alınır, məhdudiyyət sərhəd məlumat bazasında ləğv edilir və borcluya SMS göndərilir.
- Borcu ödəyin: "Mobil icra" tətbiqi, elektron ədliyyə köşkləri və ya ödəniş terminalları vasitəsilə.
- Qəbzi saxlayın: ödənişin təsdiqini icra məmuruna göndərin və ya şəxsən təqdim edin.
- Məhkəməyə müraciət edin: borc ödənildiyi halda qadağa qalırsa, icra məmurunun yerləşdiyi ərazi üzrə məhkəməyə ərizə vermək olar.
- Statusu yenidən yoxlayın: səfərdən əvvəl tətbiqdə və ya portalda məhdudiyyətin götürüldüyünə əmin olun.
Qanun konkret saat müddəti göstərmir, məlumat mübadiləsi elektron aparılır. Buna baxmayaraq, səfərdən bir neçə gün əvvəl ödəniş edib statusu təkrar yoxlamaq daha təhlükəsizdir. Vergi borcunda məhdudiyyətin götürülməsi vergi orqanının və məhkəmənin qərarı ilə həyata keçirilir.
Aeroportda qadağa olduğunu öyrənsəniz nə etməli?
Sərhəd-keçid məntəqəsində qadağa aşkarlanarsa, sərhədçi sizi buraxmayacaq və uçuşa qatıla bilməyəcəksiniz. Mütəxəssislərin sözlərinə görə, bir çox vətəndaş qadağanı ilk dəfə məhz aeroportda öyrənir.
- Sərhədçidən məhdudiyyəti hansı qurumun qoyduğunu soruşun (Ədliyyə, Vergi və s.).
- "Mobil icra" tətbiqində borcun məbləğini və icra işinin nömrəsini yoxlayın.
- Borcu dərhal ödəmək mümkündürsə, ödəyin; Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportunda borcu yoxlamaq və ödəmək üçün elektron ədliyyə köşkləri quraşdırıldığı bildirilib.
- İcra məmuru ilə əlaqə saxlayıb ödəniş təsdiqini göndərin.
- Bilet üçün aviaşirkətin qaytarma və dəyişmə qaydalarını öyrənin.
Ödəniş edilsə də, məhdudiyyətin bazadan götürülməsi həmin uçuşa çatmaya bilər. Mübahisəli hallarda vəkilə müraciət etmək məqsədəuyğundur; aztəminatlı vətəndaşlar pulsuz hüquqi yardım imkanlarından yararlana bilər.
İnzibati cərimə borcları ölkədən çıxışa təsir edirmi?
Bəli, vaxtında ödənilməyən inzibati cərimə məcburi icraya yönəldilə bilər və bu halda digər borclar kimi icra məmurunun təqdimatı ilə məhkəmə qadağası tətbiq oluna bilər. Ən çox rast gəlinən nümunə ödənilməmiş yol hərəkəti cərimələridir. Cərimənin məbləğini və ödəmə qaydasını yol hərəkəti cərimələri cədvəlindən öyrənə bilərsiniz.
Cəriməni icraya keçmədən ödəmək həm əlavə xərclərin, həm də səfər məhdudiyyətinin qarşısını alır. Ona görə də mygov portalında və DİN-in elektron xidmətlərində cərimələri vaxtaşırı yoxlamaq faydalıdır.
Tez-tez verilən suallar
Ölkədən çıxış qadağasını harada yoxlamaq olar?
Ədliyyə Nazirliyinin "Mobil icra" tətbiqində və elektron xidmətlərində, vergi borcları üzrə new.e-taxes.gov.az saytında, həmçinin DİN-in elektron xidmətlərində. Bunun üçün şəxsiyyət vəsiqəsinin məlumatları və ya FİN kod lazımdır.
Neçə manat borca görə qadağa qoyulur?
Qanunda minimum məbləğ yoxdur. Həlledici amil borcun icra sənədi ilə təsdiqlənməsi və borclunun onu üzrsüz səbəbdən ödəməməsidir; qərarı məhkəmə verir.
Borcu ödədikdən sonra qadağa avtomatik götürülürmü?
Qanuna görə, borc ödənildikdə bu fakt "Elektron icra" sistemində qeydə alınır və məhdudiyyət ləğv edilir, borcluya SMS göndərilir. Səfərdən əvvəl statusu mütləq yenidən yoxlayın.
Qadağa barədə məni xəbərdar edirlərmi?
2025-ci il dəyişikliklərindən sonra məhdudiyyət tətbiq edildikdə və götürüldükdə borcluya qeydiyyatda olan mobil nömrəyə SMS göndərilir. Nömrənizin aktual olmasına diqqət edin.
Qadağadan şikayət etmək olarmı?
Bəli, məhkəmə qərarından yuxarı instansiyaya şikayət vermək olar, lakin şikayət qərarın icrasını dayandırmır. Ən sürətli yol borcu ödəmək və ya kreditorla razılığa gəlməkdir.
Mənbə: Milli Məclis – 196-VIIQD nömrəli qanun (16.05.2025), Miqrasiya Məcəlləsi (DMX), Ədliyyə Nazirliyinin İcra xidməti haqqında Əsasnamə, Ədliyyə Nazirliyi – Mobil icra tətbiqi, Ədliyyə Nazirliyi, Dövlət Vergi Xidməti, Report.az, Oxu.az, FED.az
Şərhlər