Azərbaycanda boşanma (nikahın pozulması) iki yolla aparılır: yetkinlik yaşına çatmayan ümumi uşaq yoxdursa və hər iki tərəf razıdırsa – qeydiyyat orqanında (ASAN xidmət və ya Ədliyyə Nazirliyinin qeydiyyat şöbələri), ərizədən 1 ay sonra, 20 manat dövlət rüsumu ilə; uşaq varsa və ya tərəflərdən biri razı deyilsə – məhkəmə qaydasında (Ailə Məcəlləsi, maddələr 17–21). Məhkəmə razı olmayan tərəfə 3 ayadək barışıq müddəti verə bilər. Uşaq üçün aliment gəlirin 1/4 (1 uşaq), 1/3 (2 uşaq) və 1/2 (3 və daha çox uşaq) hissəsidir (maddə 76). Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və hüquqi məsləhət deyil.
Boşanmanın iki yolu: qeydiyyat orqanı və məhkəmə
Ailə Məcəlləsinin 16-cı maddəsinə görə nikaha xitam müvafiq icra hakimiyyəti orqanında (vətəndaşlıq vəziyyəti aktlarının qeydiyyat orqanı), 19–21-ci maddələrdə göstərilən hallarda isə məhkəmədə verilir. Hansı yolun tətbiq olunacağını iki amil müəyyən edir: 18 yaşına çatmayan ümumi uşağın olub-olmaması və tərəflərin razılığı.
| Vəziyyət | Orqan | Müddət | Dövlət rüsumu |
|---|---|---|---|
| Ümumi azyaşlı uşaq yoxdur, hər ikisi razıdır | Qeydiyyat orqanı (ASAN xidmət, qeydiyyat şöbəsi) | Ərizədən 1 ay sonra | 20 manat |
| Digər tərəf məhkəmə ilə itkin düşmüş, fəaliyyət qabiliyyəti olmayan sayılıb və ya ən azı 3 il azadlıqdan məhrum edilib | Qeydiyyat orqanı (uşaq olsa da, bir tərəfin ərizəsi ilə) | Ərizədən 1 ay sonra | 2 manat |
| Ümumi azyaşlı uşaq var (razılıq olsa da) | Məhkəmə | Ərizədən ən azı 1 ay sonra | Qiymətləndirilməyən iddia – 100 manat; sonra qeydiyyat 20 manat |
| Tərəflərdən biri boşanmağa razı deyil və ya qeydiyyatdan yayınır | Məhkəmə | 3 ayadək barışıq müddəti mümkündür | 100 manat + qeydiyyat 20 manat |
Vacib məhdudiyyət: arvadın hamiləliyi dövründə və uşağın doğulmasından sonra 1 il ərzində ər arvadın razılığı olmadan boşanma iddiası qaldıra bilməz (maddə 15). Nikah qeydiyyat orqanında pozulduqda nikaha xitam dövlət qeydiyyatı günündən, məhkəmədə pozulduqda qətnamənin qanuni qüvvəyə mindiyi gündən verilmiş sayılır (maddə 23). Boşanma haqqında şəhadətnaməni almayan şəxs yeni nikaha daxil ola bilməz (maddə 23.4).
Qeydiyyat orqanında boşanma: sənədlər və prosedur
Qarşılıqlı razılıqla boşanma üçün ər-arvad birlikdə ASAN xidmət mərkəzinə və ya yaşayış yeri üzrə qeydiyyat şöbəsinə müraciət edir. ASAN-ın rəsmi siyahısına görə tələb olunan sənədlər:
- Nikahın pozulması haqqında birgə razılıq ərizəsi (azyaşlı ümumi uşaqların olmadığı göstərilməklə);
- Hər iki tərəfin şəxsiyyət vəsiqəsi;
- Nikah haqqında şəhadətnamə;
- Dövlət rüsumunun ödənilməsi barədə qəbz (20 manat).
Nikahın pozulması və şəhadətnamənin verilməsi ərizədən 1 ay keçdikdən sonra həyata keçirilir (maddə 17.3) – bu, fikrini dəyişmək üçün verilən "düşünmə" müddətidir. Məhkəmə qətnaməsi əsasında boşanma qeydə alınarkən də 20 manat rüsum ödənilir; qətnamədə kimin ödəyəcəyi göstərilməyibsə, birinci müraciət edən tərəf ödəyir. Əmlak bölgüsü və ya aliment mübahisəsi olsa belə, qeydiyyat orqanında boşanmaq olar – bu mübahisələrə ayrıca məhkəmədə baxılır (maddə 18).
Məhkəmə qaydasında boşanma
Azyaşlı ümumi uşaq varsa və ya bir tərəf razı deyilsə, iddia ərizəsi (nikah və doğum şəhadətnamələri, rüsum qəbzi ilə) cavabdehin yaşayış yeri üzrə rayon (şəhər) məhkəməsinə verilir. 2021-ci ildən ailə mübahisələri üzrə məhkəməyə müraciətdən əvvəl ilkin mediasiya sessiyasında iştirak tələb olunur (Ailə Məcəlləsi, maddə 7-1; "Mediasiya haqqında" Qanun) – mediatorun verdiyi protokol iddiaya əlavə edilir.
Hər iki tərəf razıdırsa, məhkəmə boşanmanın səbəblərini araşdırmadan nikahı pozur, lakin ərizədən 1 aydan tez olmayaraq (maddə 21). Bir tərəf razı deyilsə, məhkəmə ailənin saxlanmasının mümkün olmadığını müəyyən etməlidir və barışıq üçün 3 ayadək müddət təyin edərək işi təxirə sala bilər (maddə 20). Barışıq baş vermirsə və tərəf (tərəflər) boşanmada təkid edirsə, nikah pozulur. Qətnamə ilə məhkəmə həm də uşaqların kiminlə qalacağını, alimentin kimdən və nə qədər tutulacağını, tələb olunarsa əmlak bölgüsünü və ehtiyacı olan tərəfə saxlanma vəsaitini həll edir (maddə 22).
Aliment: məbləğ, dəyişdirilməsi və icra
Valideynlər arasında notariat qaydasında təsdiqlənmiş aliment sazişi yoxdursa, məhkəmə uşaqlar üçün alimenti valideynin qazancının və digər gəlirlərinin payı kimi tutur (Ailə Məcəlləsi, maddə 76):
- 1 uşaq – gəlirin 1/4 hissəsi (25 faiz);
- 2 uşaq – gəlirin 1/3 hissəsi;
- 3 və daha çox uşaq – gəlirin yarısı.
Məhkəmə tərəflərin ailə və maddi vəziyyətini nəzərə alaraq bu payları azalda və ya artıra bilər (maddə 76.2). Valideynin gəliri qeyri-müntəzəmdirsə, xarici valyuta və ya natura ilə alınırsa, yaxud rəsmi gəliri yoxdursa, aliment sabit pul məbləğində (və ya həm pay, həm sabit məbləğ kimi) müəyyən edilir; bu zaman uşağın əvvəlki təminat səviyyəsinin maksimum saxlanması əsas götürülür (maddə 78). Qanunda alimentin sabit minimum məbləği yoxdur; praktikada məhkəmələr uşaqlar üçün yaşayış minimumunu (2026-cı il üçün 260 manat) və minimum əmək haqqını (400 manat) istinad kimi nəzərə alır. Sabit məbləğ minimum əmək haqqının mislinə bağlanır və onun artımına mütənasib indeksasiya olunur (maddə 110). Saziş üzrə aliment məhkəmənin təyin edə biləcəyi məbləğdən az ola bilməz (maddə 97.2).
Tərəflərin maddi və ailə vəziyyəti əsaslı dəyişdikdə hər biri alimentin məbləğinin dəyişdirilməsi üçün məhkəməyə müraciət edə bilər. Aliment iddiaları üzrə iddiaçılar dövlət rüsumundan azaddır ("Dövlət rüsumu haqqında" Qanun, maddə 9.1.2). Aliment uşaq 18 yaşına çatanadək ödənilir; əmək qabiliyyəti olmayan yetkin övlad üçün isə davam edə bilər (maddə 80).
Ödənilmədikdə nə olur? Aliment icra sənədi əsasında qazancdan, gəlirlərdən, bank hesablarından, çatışmadıqda isə digər əmlakdan tutulur (maddə 105). Borc 3 ilədək keçmiş dövr üçün, borclunun təqsiri varsa – müddətsiz tutula bilər (maddə 106); işləməyən borclu üçün borc ölkə üzrə orta əmək haqqına görə hesablanır. Məhkəmə qətnaməsi ilə təyin olunmuş alimenti gecikdirən şəxs hər gecikdirilmiş gün üçün ödənilməmiş məbləğin faizi miqdarında dəbbə pulu ödəyir (maddə 108). "İcra haqqında" Qanuna əsasən könüllü icra müddətində üzrsüz səbəbdən ödəməyən borclunun ölkədən getmək hüququ icra məmurunun təqdimatı ilə məhkəmə qərarı əsasında müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər; 2025-ci ildən bu qadağa "Elektron icra" sistemi vasitəsilə sərhəd bazasına ötürülür və borcluya SMS göndərilir. Qərəzli yayınma hallarında cinayət məsuliyyəti də nəzərdə tutulur.
Uşağın kiminlə qalması və görüş qaydası
Valideynlər ayrı yaşadıqda uşağın yaşayış yeri onların razılığı ilə həll edilir; razılıq yoxdursa, məhkəmə uşağın mənafeyini, rəyini, hər valideynə və bacı-qardaşlarına bağlılığını, valideynlərin əxlaqi və şəxsi keyfiyyətlərini, yaşını, inkişafı üçün yaradılan şəraiti nəzərə alır (maddə 60.4). 10 yaşına çatmış uşağın fikri mütləq nəzərə alınmalıdır, 7 yaşından isə məhkəmə uşağın rəyini öyrənə bilər (maddə 52).
Ayrı yaşayan valideyn uşaqla ünsiyyət, tərbiyə və təhsil məsələlərində iştirak hüququnu saxlayır; uşaqla yaşayan valideyn buna mane olmamalıdır (maddə 61). Görüş qaydası (günlər, saatlar, tətillər) yazılı sazişlə müəyyən edilə bilər; mübahisə olduqda qəyyumluq və himayə orqanının iştirakı ilə məhkəmə həll edir. Qətnaməyə qəsdən əməl etməyən valideynə qarşı prosessual tədbirlər görülür və məhkəmə uşağın digər valideynə verilməsi barədə qərar qəbul edə bilər (maddə 61.4).
Əmlakın bölünməsi və nikah müqaviləsi
Nikah dövründə əldə edilmiş əmlak – əmək haqqı, sahibkarlıq gəlirləri, mənzil, avtomobil, əmanətlər, şirkətdəki paylar – kimin adına rəsmiləşdirilməsindən asılı olmayaraq ər-arvadın ümumi birgə mülkiyyətidir (maddə 32). Nikahdan əvvəl məxsus olan, nikah dövründə hədiyyə və ya miras kimi alınan əmlak, fərdi istifadə əşyaları (zinət əşyaları istisna olmaqla) hər tərəfin ayrıca mülkiyyətidir (maddə 34).
Bölgü sazişlə (istəyə görə notariat təsdiqi ilə) və ya məhkəmədə aparılır; paylar bərabər sayılır, lakin məhkəmə uşaqların mənafeyini və tərəflərdən birinin üzrsüz səbəbdən gəlir əldə etməməsini və ya əmlakı ailəyə zidd xərcləməsini nəzərə alaraq bölgünü dəyişə bilər (maddə 37). Ümumi borclar da paylara uyğun bölünür. Uşaqların əşyaları və onların adına qoyulmuş əmanətlər bölünmür. Boşanmadan sonra əmlak bölgüsü tələbinə 3 illik iddia müddəti tətbiq olunur (maddə 36.9).
Nikah müqaviləsi nikahdan əvvəl və ya nikah dövründə yazılı formada bağlanır, notariat qaydasında təsdiqlənir və birgə mülkiyyət rejimini dəyişməyə (paylı və ya ayrıca mülkiyyət), boşanma halında kimə hansı əmlakın düşəcəyini əvvəlcədən müəyyən etməyə imkan verir (maddələr 38–39). Müqavilə uşaqlara dair hüquq və vəzifələri, məhkəməyə müraciət hüququnu məhdudlaşdıra və bir tərəfi çox əlverişsiz vəziyyətə sala bilməz (maddə 38.6).
Əcnəbi ilə boşanma
Azərbaycan ərazisində əcnəbi və ya vətəndaşlığı olmayan şəxslə nikahın pozulması Azərbaycan qanunvericiliyinə uyğun aparılır – eyni iki yol, eyni müddətlər (maddə 150.1). Xaricdə yaşayan Azərbaycan vətəndaşı həyat yoldaşının vətəndaşlığından asılı olmayaraq nikahı Azərbaycan məhkəmələrində poza bilər; qeydiyyat orqanında boşanmağa yol verilən hallarda bunu diplomatik nümayəndəlik və konsulluqlar da edir (maddə 150.2) – konsulluqda qarşılıqlı razılıqla boşanmanın qeydiyyatı üçün rüsum 40 ABŞ dollarıdır. Uşağa görə aliment xaricdə yaşayan valideyndən 2022-ci ildə qoşulduğumuz 2007-ci il Haaqa Konvensiyası mexanizmi ilə tutula bilər.
Tez-tez verilən suallar
Uşaq yoxdursa boşanma nə qədər çəkir?
Qarşılıqlı razılıqla ASAN xidmətdə və ya qeydiyyat şöbəsində ərizədən 1 ay sonra nikah pozulur; dövlət rüsumu 20 manatdır.
Həyat yoldaşım boşanmağa razı deyil – nə etməli?
Məhkəməyə iddia verin (əvvəlcə ilkin mediasiya sessiyası keçin). Məhkəmə barışıq üçün 3 ayadək müddət verə bilər; barışıq olmazsa nikah pozulur.
Bir uşaq üçün aliment nə qədərdir?
Valideynin qazancının və digər gəlirlərinin 1/4 hissəsi; 2 uşaq üçün 1/3, 3 və daha çox uşaq üçün yarısı. Rəsmi gəlir yoxdursa, məhkəmə sabit məbləğ təyin edir.
Aliment ödəməyən valideynə hansı tədbirlər tətbiq olunur?
Borc əmək haqqı, bank hesabı və əmlakdan tutulur, hər gecikdirilmiş gün üçün dəbbə pulu hesablanır, məhkəmə qərarı ilə ölkədən çıxış müvəqqəti məhdudlaşdırıla bilər.
Mənzil ərimin adınadırsa, boşanmada payım varmı?
Mənzil nikah dövründə ümumi gəlirlə alınıbsa – bəli, kimin adına olmasından asılı olmayaraq ümumi birgə mülkiyyətdir və bir qayda olaraq bərabər bölünür. Nikahdan əvvəl alınan, hədiyyə və ya miras kimi keçən mənzil bölünmür.
Boşanma üçün vəkil məcburidirmi?
Xeyr, məcburi deyil. Lakin uşaq, əmlak və aliment mübahisələri olduqda hüquqşünasla məsləhətləşmək tövsiyə olunur – bu məqalə hüquqi məsləhət deyil.
Mənbə: Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsi (e-qanun.az), "Dövlət rüsumu haqqında" Qanun (e-qanun.az), ASAN xidmət – nikahın pozulmasının qeydə alınması, Trend – borclunun ölkədən getmək hüququnun məhdudlaşdırılması qaydaları, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi – Haaqa Konvensiyası, Report.az – 2026-cı il üçün yaşayış minimumu
Şərhlər