Uşaqlarda ishal çox vaxt rotavirus və norovirus kimi viruslar, bəzən isə bakteriyalar və ya qida zəhərlənməsi nəticəsində yaranır və adətən 5–7 gün ərzində keçir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) görə gün ərzində 3 və daha çox duru və ya sulu nəcis ishal sayılır. Əsas təhlükə susuzlaşmadır, əsas müalicə isə evdə oral rehidratasiya məhlulu (ORS) ilə itirilən maye və duzların bərpasıdır. ÜST və UNICEF ORS ilə yanaşı sink əlavəsini və qidalandırmanın, o cümlədən ana südü ilə əmizdirmənin davam etdirilməsini tövsiyə edir. Virus mənşəli ishalda antibiotik kömək etmir. Qanlı ishal, 6 aydan kiçik körpədə ishal, 24 saatdan uzun sürən qusma və susuzlaşma əlamətləri olduqda dərhal həkimə müraciət edin, ağır vəziyyətdə 103-ə zəng edin. Bu məqalə ümumi məlumat xarakterlidir və həkim müayinəsini əvəz etmir.
Uşaqlarda ishalın səbəbləri
ÜST-ə görə ishal 5 yaşadək uşaqlarda ölümün üçüncü əsas səbəbidir: hər il bu yaş qrupunda təxminən 443 min uşaq ishaldan həyatını itirir, dünyada isə ildə təxminən 1,7 milyard uşaq ishal halı qeydə alınır. Bu ölümlərin böyük əksəriyyəti vaxtında maye bərpası ilə önlənə bilər. Əsas səbəblər bunlardır:
- Rotavirus – körpələr və kiçik yaşlı uşaqlarda ağır ishalın ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. ABŞ-ın Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinə (CDC) görə əlamətlər yoluxmadan təxminən 2 gün sonra başlayır; qusma və sulu ishal 3–8 gün davam edə bilər, qızdırma və qarın ağrısı da müşahidə olunur.
- Norovirus – qəfil başlayan qusma və ishala səbəb olur, uşaq bağçaları və məktəblərdə sürətlə yayılır.
- Adenovirus və digər viruslar, həmçinin bağırsaq çöpü (E. coli), salmonella, şigella kimi bakteriyalar və lyambliya kimi parazitlər.
- Qida zəhərlənməsi – çiy və ya yaxşı bişməmiş, düzgün saxlanılmamış qida və çirkli su ilə bağlıdır. Bu barədə ətraflı məlumatı saytımızdakı ayrıca məqalədən oxuya bilərsiniz.
- Daha nadir səbəblər – bəzi dərmanlar (məsələn, antibiotiklər), qida allergiyası və ya dözümsüzlüyü, çölyak xəstəliyi və s.
ÜST vurğulayır ki, yalnız ana südü ilə qidalanan körpələrin yumşaq, pastaya bənzər nəcisi ishal sayılmır. 14 gün və daha uzun sürən ishal isə "uzunmüddətli ishal" adlanır və mütləq həkim müayinəsi tələb edir.
Susuzlaşma əlamətləri: yüngül, orta və ağır
İshal və qusma zamanı orqanizm su ilə yanaşı natrium, kalium, xlorid kimi duzları da itirir. Körpələr və kiçik uşaqlar susuzlaşmaya daha həssasdır. Aşağıdakı cədvəl ÜST və NHS meyarlarına əsaslanır:
| Əlamət | Yüngül (və ya görünən susuzlaşma yoxdur) | Orta | Ağır |
|---|---|---|---|
| Ümumi vəziyyət | Ayıq, oynayır | Narahat, əsəbi, ağlağan | Süst, çox yuxulu, çətin oyanır və ya huşsuzdur |
| Gözlər | Normal | Çökük | Çox çökük |
| Maye qəbulu | Normal içir | Susuzdur, həvəslə içir | İçə bilmir və ya çox pis içir |
| Dəri büküşü (qarın dərisi çimdiklənib buraxılanda) | Dərhal düzəlir | Yavaş düzəlir | Çox yavaş – 2 saniyə və daha çox |
| Sidik, yaş bez | Normal və ya bir az az | Azalıb, sidik tünd və kəskin iylidir | Çox az və ya yoxdur |
| Ağız, dil, göz yaşı | Nəm, ağlayanda göz yaşı var | Quru, göz yaşı azdır | Çox quru, göz yaşı yoxdur |
| Körpədə əmgək | Normal | Bir qədər çökə bilər | Çökükdür |
| Nə etməli | Evdə ORS, qidalandırmanı davam etdirin | Tezliklə həkimə müraciət edin | Təcili – 103 |
ÜST-ə görə ağır susuzlaşma üçün yuxarıdakı əlamətlərdən ən azı ikisinin olması kifayətdir. Bundan əlavə soyuq dəri, solğun, ləkəli və ya göyümtül dəri və dodaqlar, sürətli nəfəs və ürək döyüntüsü şok əlaməti ola bilər – belə halda dərhal 103-ə zəng edin.
ORS – oral rehidratasiya məhlulu: ÜST və UNICEF tövsiyəsi
ORS – təmiz su, duz və şəkərin dəqiq nisbətdə qarışığıdır. ÜST-ün izahına görə o, nazik bağırsaqda sorularaq ishal zamanı itirilən su və elektrolitləri bərpa edir. ÜST və UNICEF ishal və susuzlaşma zamanı uşaqlar üçün aşağı osmolyarlı ORS istifadəsini tövsiyə edir. UNICEF-in məlumatına görə dünyada ishallı uşaqların yalnız 22%-i ORS və sinki birlikdə alır, halbuki bu müalicəyə tam çıxış olsaydı, ishaldan ölümlərin 93%-ə qədərinin qarşısını almaq mümkün olardı.
Evdə istifadə zamanı əsas qaydalar:
- ORS tozunu aptekdən alın və paketdəki təlimata uyğun, göstərilən miqdarda təmiz (qaynadılıb soyudulmuş) su ilə hazırlayın. Daha qatı və ya daha duru hazırlamayın.
- Məhlulu tez-tez, kiçik qurtumlarla, kiçik uşaqlara qaşıqla verin. Uşaq qusarsa, bir neçə dəqiqə gözləyib daha yavaş davam edin.
- Hər duru nəcisdən sonra əlavə maye verin. Uşağın yaşına və çəkisinə uyğun miqdarı həkim və ya əczaçıdan soruşun.
- Meyvə şirəsi və qazlı içkilər verməyin – NHS-ə görə onlar ishalı ağırlaşdıra bilər.
Ağır susuzlaşmada və ya uşaq ağızdan maye saxlaya bilmədikdə xəstəxanada venadaxili maye köçürülməsi lazım ola bilər.
Sink, qidalandırma və ana südü
ÜST-ə görə sink əlavəsi ishalın müddətini təxminən 25% qısaldır və nəcisin həcmini 30% azaldır. Buna görə ÜST və UNICEF uşaqlarda ishal zamanı ORS ilə yanaşı qısa kurs sink əlavəsini tövsiyə edir. Preparatı, dozanı və müddəti həkim uşağın yaşına görə təyin edir – özbaşına verməyin.
Qidalandırmanı dayandırmayın. ÜST-ə görə ishal zamanı qidalı yeməklərin, o cümlədən ana südünün davam etdirilməsi ishal ilə qidalanma çatışmazlığı arasındakı "pis dövrəni" qırır. NHS-in tövsiyələri:
- Ana südü və ya süni qarışıqla qidalandırmanı davam etdirin; uşaq qusursa, daha kiçik porsiyaları daha tez-tez verin.
- Süni qarışığı adi qatılıqda hazırlayın, durulaşdırmayın.
- Süni qarışıq və ya əlavə qida alan körpələrə qidalanmalar arasında kiçik qurtumlarla su verin (6 aydan kiçik körpələr üçün su qaynadılıb soyudulmalıdır).
- Böyük uşaqlara iştahı olduqca adi yeməklərini verin, yağlı və ədviyyatlı qidalardan çəkinin.
Antibiotik və ishal dərmanları lazımdırmı?
Uşaqlarda ishalın əksəriyyəti virus mənşəlidir. CDC-yə görə rotavirusa qarşı xüsusi dərman yoxdur və antibiotiklər kömək etmir, çünki onlar bakteriyalara təsir edir, viruslara yox. Lazımsız antibiotik qəbulu bağırsaq florasını poza, ishalı uzada və antibiotikə davamlılığa səbəb ola bilər. Antibiotik yalnız həkim bakterial infeksiyadan şübhələndikdə – məsələn, bəzi qanlı ishal hallarında – müayinədən sonra təyin edilir.
NHS 12 yaşdan kiçik uşaqlara ishalı dayandıran dərmanların verilməməsini, 16 yaşdan kiçiklərə isə aspirin verilməməsini tövsiyə edir. İstənilən dərmanı, o cümlədən probiotikləri və xalq üsullarını həkimlə məsləhətləşdikdən sonra istifadə edin.
Nə vaxt təcili həkimə və ya 103-ə müraciət etməli
Aşağıdakı hallarda gecikmədən həkimə müraciət edin:
- uşaq 6 aydan kiçikdirsə (NHS 1 yaşadək körpələrdə də narahatlıq olduqda həkimə müraciəti tövsiyə edir);
- nəcisdə qan varsa;
- qusma 24 saatdan çox davam edirsə və ya uşaq heç bir mayeni saxlaya bilmirsə;
- susuzlaşma əlamətləri varsa – yaş bezlərin azalması, göz yaşı olmadan ağlamaq, çökük gözlər və ya əmgək;
- uşaq əmməkdən və ya içməkdən imtina edirsə;
- ishal 7 gündən çox çəkirsə, yüksək hərarət və ya şiddətli qarın ağrısı varsa.
Dərhal 103-ə zəng edin, əgər uşaq çox süst və yuxuludursa, çətin oyanırsa, huşu qarışıqdırsa, dərisi soyuq, solğun və ya ləkəlidirsə, çətin və ya çox sürətli nəfəs alırsa, yaşıl və ya qanlı qusursa, boyun sərtliyi varsa.
Profilaktika: gigiyena və rotavirus peyvəndi
ÜST ishalın qarşısını almaq üçün təhlükəsiz içməli su, sanitariya, əllərin sabunla yuyulması, ilk 6 ayda yalnız ana südü ilə qidalandırma, qida gigiyenası və rotavirus peyvəndini əsas tədbirlər sayır. Evdə ishallı uşaq olduqda NHS-ə görə:
- tualetdən və bez dəyişdikdən sonra, yemək hazırlamazdan əvvəl əlləri sabunla yuyun;
- çirklənmiş paltar və yataq dəstini ayrıca, isti rejimdə yuyun;
- unitaz, kran, qapı tutacaqlarını hər gün təmizləyin, dəsmal və qab-qacağı ortaq istifadə etməyin;
- uşağı son ishal və ya qusmadan sonra ən azı 48 saat bağçaya və ya məktəbə göndərməyin.
CDC qeyd edir ki, rotavirus sağaldıqdan sonrakı ilk günlərdə də yoluxdurur və yalnız əl yumaq onun yayılmasını tam dayandırmır; CDC-yə görə uşağı qorumağın ən yaxşı yolu peyvənddir. Beynəlxalq statistika məlumatlarına görə rotavirus peyvəndi hazırda Azərbaycanın milli profilaktik peyvənd təqviminə daxil deyil. Peyvənd yalnız müəyyən körpəlik yaşında vurulduğu üçün onun ölkədə mövcudluğunu və uşağınıza uyğun olub-olmadığını vaxtında pediatrla müzakirə edin, ən son məlumatı Səhiyyə Nazirliyindən dəqiqləşdirin.
Tez-tez verilən suallar
Uşaqlarda ishal neçə günə keçir?
NHS-ə görə ishal adətən 5–7 günə, qusma isə 1–2 günə keçir. 7 gündən uzun ishalda həkimə müraciət edin.
ORS əvəzinə su və ya kompot vermək olarmı?
Adi su itirilən duzları bərpa etmir, şirə və qazlı içkilər isə ishalı ağırlaşdıra bilər. Ən doğru seçim aptekdən alınan ORS-dir.
İshal zamanı ana südünü dayandırmaq lazımdırmı?
Xeyr. ÜST və NHS əmizdirməni davam etdirməyi tövsiyə edir; ana südü həm maye, həm də qida mənbəyidir.
Uşağa antibiotik vermək lazımdırmı?
Adətən yox. Virus mənşəli ishalda antibiotik təsir etmir. Antibiotiki yalnız həkim müayinədən sonra təyin edir.
Sinki necə verməli?
Sink ÜST-ün tövsiyə etdiyi əlavə müalicədir, lakin preparat və doza uşağın yaşına görə həkim tərəfindən təyin olunmalıdır.
Nə vaxt 103-ə zəng etməliyəm?
Uşaq süst, çətin oyanan, huşu qarışıq, dərisi soyuq və ya solğundursa, çətin nəfəs alırsa və ya ağır susuzlaşma əlamətləri varsa.
Mənbə: ÜST – Diarrhoeal disease, UNICEF – ORS and zinc, NHS – Diarrhoea and vomiting, NHS – Dehydration, CDC – Rotavirus
Şərhlər